yawropa miqyasida paaliyet elip beriwatqan musulman guruppilar, barliq imam we xatiplarni sherqiy turkistan mesilisige diqqet tartishqa chaqirdi. «Stand4Uyghurs» (uyghurlarni qollang) seperwerlik paaliyiti etrapigha jemleshken puqrawi jemiyet teshkilatliri, 3-iyul jume kuni otkuzulidighan xelqaraliq xutbe seperwerlik paaliyitige nurghun ademning qatnishishini kutmekte.

19.06.2026, baran Jornili (Baran Dergisi) 

xitay hokumitining uyghurlarni islam dunyasining qalghan qismidin ayriwetishke qaritilghan angliq urunushliri, uyghurlar duch keliwatqan eghir zulumlarning uzun waqitlardin buyan kishilerning eslimisidin ochup ketishige seweb boldi. bu menzirini ozgertish uchun heriketke otken paaliyetchi guruppilar, jume namizida barliq xatiplarni sherqiy turkistanning qarshiliq korsitish kurishini bayan qilidighan ortaq bir xutbe oqushqa chaqirmaqta. bu guruppilar shuning bilen bir waqitta, 5-iyul kuni londonda turushluq xitay elchixanisi aldida keng kolemlik naraziliq namayishi otkuzidighanliqini elan qildi.

elan qilinghan xutbining toluq tekisti towendikiche:

nezerdin saqit qilinghan qirghinchiliq

yeqinqi yillarda ghezzediki qerindashlirimizgha qaritilghan sionistlar irqiy qirghinchiliqining toluq wehshiylikini chongqur qayghu ichide kozitip keliwatimiz. bu dehshetlik weziyet nurghunlirimizni heriketke kelturdi. bezilirimiz meydanlargha chushtuq, bezilirimiz turluk puqrawi teshebbuslarda wezipe alduq, yene bezilirimiz yardemge mohtaj qerindashlirimizgha maddiy yardem yetkuzduq.

taratqularda «suriye liwangha qaritilghan herbiy qorshawni ret qildi» degendek xewerlerge diqqet qiliniwatqanda, bizningmu kozlirimiz heqliq halda ghezzege tikildi; emma dunyaning yene bir jughrapiyelik rayonida bashqa bir irqiy qirghinchiliq kundin-kunge shiddet bilen eship barmaqta. bu irqiy qirghinchiliq islam dunyasining kop qismi teripidin sukut ichide qarshi elinmaqta. otturida taghdek mustehkem pakitlar we guwahliqlar turghan bu ghayet zor, sistemiliq we kishini chochutidighan zulum putun realliqi bilen aldimizda turmaqta.

sherqiy turkistandiki uyghur qerindashlirimizgha qaritilghan bu irqiy qirghinchiliq aldida, rayon xelqi yillardin buyan ummettin hemkarliq we qollash kutmekte; ular ozliri duch kelgen bu eghir mewjutluq kurishide, epsuski zor sel qarashqa duch kelmekte.

sistemiliq assimilyatsiye

xitay rejimi teripidin «shinjang» dep atalghan ishghal astidiki sherqiy turkistan, beyjing hokumitining besimliri choqqigha yetken we rayondiki uyghur musulmanlirigha qarshi emeliyette dolet qollighan irqiy qirghinchiliq yurguzuluwatqan qarangghu bir musapini bashtin kechurmekte. rayon, tarixta oxshishi az uchraydighan keng kolemlik tutup turush qilmishlirigha sehne bolmaqta. koz aldimizda ghayet zor bir medeniyet we etiqad putunley yoqitilmaqta. mesilen, nowette 2 milyondin 3 milyonghiche uyghur jaza lagerlirida esir supitide tutup turulmaqta; sherqiy turkistan miqyasida 10 mingdin artuq meschit yer bilen yeksan qilindi; 1955-yilidin buyan rayondiki musulman nopusida eghir derijide aziyish koruldi.

bu jeryanda, yaghliq chigish we saqal qoyushtin tartip namaz oqushqiche bolghan islamgha ait barliq qimmet qarashlar jinayet dep qaralmaqta. musulmanlar keng kolemde jaza lagerlirigha surgun qilinmaqta, musulman ayallar ateist xitay erliri bilen toy qilishqa mejburlanmaqta, eza oghrilash sistemiliq halgha kelturulmekte we esirlik tarixiy meschitler putunley weyran qilinmaqta.

uyghur musulmanlirining adettiki bir kuni

biz gherbte rahet-paraghet we tinchliq ichide yashawatqan bir peytte, uyghur musulmanliri kundilik we uzluksiz duch keliwatqan zulumni tesewwur qilishta qiynilimiz. bir uyghur musulmanning adettiki bir kunige qisqiche nezer salsaq, towendikidek eghir menzirige duch kelimiz: aldi bilen, ularning ibadet qilish hoquqi putunley tartiwelinghan bolup, meschit-mehrap yolliri taqalghan. bu sewebtin uyghur musulmanliri oz ibadetlirini intayin mexpiy halda, orunduqta olturup yaki eng qiyin sharaitlarda orundashqa mejbur bolmaqta. shuning bilen bir waqitta, musulman etiqadining tup yadroliridin biri bolghan ramizan rozisini tutushmu eghir jaza yurguzush sewebige aylanghan. musulman salahiyitini jemiyettin ochurush meqsitide kishilerning bir-birige «essalamueleykum» dep salam qilishimu eghir besimgha uchrimaqta. uningdin bashqa, musulmanlar uchun muqeddes bolghan heyt-bayram kunliride her qandaq yighilish paaliyetliri xewpsizlik kuchliri teripidin besiqturuluwatqan bolup, hej yaki omre ibadetlirige qatnishish putunley mumkinsiz halgha kelturulgen. rayonda ana tildiki maarip putunley yoqitilghan, uyghurche we islamiy eserler bayqilghan haman dairiler teripidin derhal musadire qilinidu. aman qalghan meschitler qattiq kozitish astida tutulup, imamlarning hemmisi degudek jaza lagerlirigha surgun qilinghan; birla qeshqerning ozidila meschitlerning %70 tin artuqi weyran qilinghan. shundaqla, ata-anilarning balilirigha «radikal» dep qaralghan omumiy islamiy isimlarni qoyushi jazalinidighan bolup, bu qaidige xilapliq qilinsa bala maarip we saghlamliq mulazimetliridin mehrum qalidu. halal belgisi bolghan mehsulatlarni istemal qilishmu eghir besim astida bolup, kishiler choshqa goshi yemeslik tallishini soraq qilghan mesullargha chushenche berishke mejbur qilinidu; uyghurlargha tewe karxanilar bolsa haraq we choshqa goshi setishqa mejburlinidu. eng echinishliq bolghini, bir milyon kommunistik partiye ezasi «tughqan» namida hokumetning jasusi salahiyiti bilen uyghurlarning oylirige zorluq bilen orunlashturulghan; mehrumluqqa alahide ehmiyet beridighan uyghur musulmanliri uchun aile ichidiki shexsiy hayat putunley ghayib bolghan. bu jeryanda, xitay dairiliri uyghur musulmanlirining zemin-muluklirini tartiwelip, ularni xitay kochmenlirige otkuzup bermekte.

biz uchun chidash qiyin bolghan bundaq sharaitlarni ularning murisige yuklep qoyush eghir bir gunahtur. ummetning bir beden ikenlikini pexirlinip turup sozlewatqanda, uyghur qerindashlirimizni bu qiyin sharaitlarda yalghuz qaldurushning mesuliyitini chongqur hes qilishimiz kerek.

mesuliyitimiz

kopinchimiz uyghur qerindashlirimizning weziyitini eniq bilimiz. unumluk heriketke otushimizge tosalghu boluwatqan chong amil, ichimizge singdurulushke urunuwatqan alsizliq hessiyatidur. kishiler daim ghayet zor bir derijidin tashqiri kuchke qarshi qolidin hechqandaq ish kelmeydu dep oylaydu. emeliyette bolsa zulum we adaletsizlik bizning sel qarishimizdin ozuqlinip kuchiyidu. gherbte yashawatqan biz kishiler chong ozgirish hasil qilish uchun nahayiti keng imkaniyetlerge igimiz. bu weziyet ustimizge teximu eghir mesuliyet yukleydu. sel qarash — tugitilishi kerek bolghan pozitsiyedur we allahning dergahida jazasi intayin eghirdur.

musulmanlar supitide rolimizni jari qildurushning tunji qedimi, allahning bizge konkret ozgirishlerni otturigha qoyalaydighan ghayet zor kuch-quwwet ata qilghanliqini hes qilishtur. her bir musulman: «men bir kishi supitide chong bir ozgirishning uchquni bolalaymen» degen anggha ige bolushi kerek. yer yuzidiki esli meqsitimiz sinashtur we wezipimiz bu sinaq aldida mustehkem turushtur. netijini belgilesh putunley allahning teqdiridur; bizning mesuliyitimiz bolsa dunyada adaletsizlik korgende heq terepte turushtur.

allah bizge, bir buyruq bilen sinalghan israil ewladliridin xewer beridu. buyruqqa boysunghan we agahlandurghan bir guruppa bashqilargha jawaben: «perwerdigarimiz aldida bir ozrimiz bolsun uchun shundaq qiliwatimiz, ehtimal ular teqwadarliq qilip (gunahtin yenip) qalar» degen (eraf surisi 164-ayet). bu jawab qelbimizge ornishishi kerek; chunki bu pozitsiye barliq aktipliqimizning we dewitimizning tup yadro teshidur.

peyghember ependimiz (s.e.w) hedis sheripliride mundaq buyrughan: «silerdin kim bir yamanliq korse, uni qoli bilen tuzetsun; eger uninggha qadir bolalmisa tili bilen tuzetsun; uningghimu qadir bolalmisa dilida yaman korsun, mana bu imanning eng ajiz derijisidur». bir yamanliqni ozgertish kuchimizning cheklik ikenliki gumani bilen uninggha koz yumush, musulmanliq wezipisini toxtitip qoyush degenliktur.

heriketke otushning yolliri

yekke bir kishi bolsingizmu ghayet zor bir perq yaritalaysiz. bir mesilini putunley hel qilish kuchimiz cheklik bolsimu, u hel qilish yolida tirishchanliq korsitish bizning wezipimiz ustidiki qerzimizdur. islam qanun alimliri bu pirinsipni kuchluk bir qaide bilen ipadiligen: «toluq qolgha kelturgili bolmaydighan nersining, qolgha kelturgili bolidighan qismi terk etilmeydu».

kuchimiz, yetish boshluqimiz we tesir dairimiz yetken derijide kuresh qilishqa mejburmiz. allah taala (baqara surisi 286-ayette bayan qilinghinidek) her kishini peqet ozige bergen imkaniyetler dairiside mesul tutidu. qolimizdiki awaz, muluk, waqit, alaqiler we tesir kuchini qaysi yolda ishletkenlikimizning hesabini berimiz. allah taala shukur qilghuchidur (esh-shekurdur); bendilirining semimiy tirishchanliqigha eng yuqiri baha berguchidur. dunyada qanchilik kichik korunsimu bendilirining semimiy gheyretlirini jiq mukapatlaydu.

biz emeliyette nemilerni qilalaymiz?

bu nuqtida heriketke otushning tot asasliq yoli bar:

birinchidin, 5-iyuldiki london namayishqa qetilish. «Stand4Uyghurs» seperwerliki allahning pezli bilen teximu chong bir nishan bilen meydangha chushmekte. bizge musulman jemiyitining kollektip kuchi, awazimiz, mewjutluqimiz we birlikimiz zorurdur. shunga 5-iyul yekshenbe kuni saet 12:00 de londondiki xitay elchixanisi aldida otkuzulidighan namayishqa ailingiz, dostliringiz we barliq etrapingizdikiler bilen birlikte qatniship, meschitliringizde we jemiyet guruppiliringizda ang yaritishingiz intayin muhim.

ikkinchidin, ang yaritish we teshwiq qilish. uyghur qerindashlirimizning medeniyitining molliqini, islam medeniyitige qoshqan tohpilirini we duch keliwatqan wehshiyliklerni bilish mejburiyitimiz bar. telefonlirimiz we ijtimaiy taratqu supilirimiz bizning qoralimizdur; her bir supida sherqiy turkistan heqqide yuqiri awazda sozleng we seperwerlik chaqiriqlirini hembehrileng.

uchinchidin, iqtisadiy bayqut yurguzush. bayqut qilish tarixtin buyan zulum salghuchilargha qarshi turushtiki eng unumluk iqtisadiy qoral bolup kelgen. bu ramkidiki «qanliq soda» (Blood Bargains) seperwerlikige awaz qoshup, ishghal astidiki sherqiy turkistanda uyghurlarni mejburiy emgekke selishtin payda alidighan tez moda magnatliri «Temu» we «Shein» qatarliqlarni putunley tashlishimiz, zulum chaqidin chiqqan mehsulatlarni turmushimizdin tazilishimiz kerek.

totinchidin, duaning kuchige tayinish. dua mominning eng otkur qorali bolup, dualiringizda uyghurlarni hergiz untup qalmang. allah hemme nersining mutleq igisidur we ozi xalighan ozgirishni xalighan peytte elip keleleydu. bizning mesuliyitimiz semimiylik bilen allahqa yuzlinip, perwerdigarimizdin ulargha erkinlik we qoghdash ata qilishini, zalimlarning zulmini toxtitishini sorap dua qilishtur.

5-iyulda kop sanda jem bolup hemkarliqimizni, rohiy meditimizni we bu dewagha bolghan sadiqliqimizni yenimu mustehkemleymiz. tup nishanimiz allahni razi qilish we allahning dergahigha chiqqanda mesuliyitimizni layiq ada qilghan bolush xatirjemlikini hes qilishtur. undaqta heriketke oteyli. sozleyli. sediqe bereyli. bayqut qilayli. dua qilayli. sozlirimiz we heriketlirimiz bilen ummetning sherqiy turkistanning neseblik xelqi bilen murimumure turghanliqini korsiteyli.