jenwe (shiweytsariye), 24-iyun (ANI xewiri): xitay hokumitining uyghur ayallirigha we ularning aile-tawabiatlirigha tutuwatqan rehimsiz muamilisi, birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq kengishi (UNHRC) ning 62-nowetlik yighinida xelqaraning kuchluk tekshurush kuntertipige kirguzuldi. mezkur yighinda dunya uyghur qurultiyi, qalaymiqan tutqun qilish, seper cheklimisi qoyush we bashqa xil mejburlash wasitiliri sewebidin oz perzentliridin tirikla ayrilip qalghan uyghur anilirining echinishliq qismitini otturigha qoydi.
birleshken doletler teshkilatining ayallar we qizlargha qiliniwatqan zorawanliq mesililiri boyiche alahide doklatchisi bilen otkuzulgen ozara diyalog yighinida soz qilghan dunya uyghur qurultiyining muawin reisi zumretay erkin (Zumretay Arkin), balilarni ata-anisidin uzun muddet ayriwetish hemde ularning iz-deriki heqqide uchur berishni ret qilishning «qiynashqa barawer kelidighan jinayet» ikenliki etirap qilinghan bu doklatni qizghin qarshi alidighanliqini jakarlidi.
zumretay erkinning bildurushiche, bu xil echinishliq weziyet del xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan wehshiy siyasetliri tupeylidin ailisi weyran qilinghan nurghunlighan uyghur aniliri duch keliwatqan rehimsiz kundilik realliqni eks etturup beridiken.
u yene, qalaymiqan tutun qilish, heriket erkinlikini boghush we aililerning jem bolushigha qesten tosalghu yaritish qatarliq qilmishlarning yillardin buyan san-sanaqsiz aililerni parchilap tashlighanliqini alahide tekitlidi.
dunya uyghur qurultiyi wekili sozide muhajirettiki uyghurlar yashawatqan, bolupmu turkiyede tizimgha elinghan bir qisim tipik delolargha kopchilikning diqqitini tartti hemde xitay dairiliri yurguzgen insan qelipidin chiqqan cheklimiler tupeylidin, bezi balilarning sekkiz yildin artuq waqittin buyan ata-anisining didarini korelmeywatqanliqini tilgha aldi.
zumretay erkin yene, xitay hokumitining kishilik hoquq depsendichiliklirini ashkarilighan ayallarni sukut qilishqa mejburlash uchun, ularning perzentlirini goruge elip tehdit selish qilmishining bir xil taktika supitide qolliniliwatqanliqi alahide doklatchi teripidin etirap qilinghanliqinimu qarshi aldi.
dunya uyghur qurultiyining melumatigha qarighanda, chet ellerde paaliyet qiliwatqan uyghur ayal kishilik hoquq qoghdighuchiliri, ularning wetende qalghan uruq-tughqanlirigha besim ishlitish qilmishliri arqiliq xitayning uzluksiz tehditige uchrimaqta iken.
mezkur doklatta, ghayib bolghan uruq-tughqanliri uchun adalet izdigen anilar yetekchilikidiki bashqa heriketler bilenmu oxshashliq yaritilghan bolup; argentinaning «mayo meydani aniliri» (Madres de la Plaza de Mayo) we meksikaning «izdiguchi anilar» (Madres Buscadoras) qatarliq teshkilatliri tilgha elinghan. shundaqla, uyghur ayallirining beshigha kelgen bu eghir kechmishler, ayal kishilik hoquq qoghdighuchilirigha qaritilghan keng kolemlik och elish we basturush qilmishlirining bir qismi supitide bahalanghan.
zumretay erkin sozining axirida, uyghur ayallirini nishan qilghan mejburiy boyidin ajritish we mejburiy tughut cheklesh qatarliq qopal we wehshiy qilmishlargha alaqidar jiddiy endishilirinimu otturigha qoydi.
u, buninggha oxshash endishilerning birleshken doletler teshkilati «ayallargha qaritilghan turluk kemsitishlerni tugitish komiteti» (CEDAW) teripidin 2023-yili xitayning weziyiti kozdin kechurulgendin keyin elan qilinghan yekun xarakterlik kozitish doklatidimu alahide tilgha elinghanliqini qeyt qildi. (ANI)
