jenwe [shiweytsariye], 25-iyun (ANI): uyghur demokratiye merkizining reisi dolqun eysa xelqara jemiyetni xitayning uyghurlargha tutqan muamilisige qarshi teximu kuchluk tedbir qollinishqa chaqirip, beyjingning qanun chiqirish we diplomatik tesiridin paydilinip milliy kimlikni basturuwatqanliqini we jawabkarliqtin qechiwatqanliqini agahlandurdi.
jenwede otkuzulgen birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq kengishi (UNHRC) ning 62-nowetlik yighini jeryanida sozligen eysa, uyghurlar duch keliwatqan weziyetning yenila «eghir» ikenlikini, milyonlighan kishining ozi basturush herikiti dep teswirligen zulum astida dawamliq azab chekiwatqanliqini ilgiri surdi. u xitayni ozi nowette dawamlishiwatidu dep korsetken irqiy qirghinchiliqni «yoshurush we aqlash» uchun iqtisadiy we diplomatik tesiridin paydiliniwatidu dep eyiblidi.
eysa xitayning mart eyida maqullighan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyati qanuni» gha alahide endishe qilidighanliqini bildurup, bu qanunning namigha qarimay, uyghur we tibetlerning ozgiche kimlikini yoqitishni meqset qilghanliqini otturigha qoydi. u uyghur tili maaripigha qoyulghan cheklimiler we uyghur-tibet baliliri uchun yataqliq mekteplerni kengeytish qatarliq tedbirlerning, bu qanun resmiy maqullinishtin kop yillar ilgirila yolgha qoyulghanliqini ilgiri surdi.
eysaning eytishiche, bu qanun milliy we medeniyet kimlikige ziyan yetkuzidighan siyasetlerni qanuniy asas bilen teminleydiken. u birleshken doletler teshkilatigha eza doletlerni bu qanunni estayidil tekshurushke we bu mesilini kishilik hoquq kengishide otturigha qoyushqa chaqirdi.
bu uyghur paaliyetchi yene beyjingning bu herikitining dolet halqighan basturush siyasiti arqiliq xitay chegrasidin halqip ketkenlikini ilgiri surup, uyghur paaliyetchiliri we chet eldiki jamaet rehberlirining tehdit we xata uchurlargha duch kelgenlikini dewa qildi. u nurghun paaliyetchilerning xitayning shinjang rayonida qalghan tughqanliridin endishe qilghanliqi uchun jamaet aldidiki teshwiqat paaliyetlirini azaytqanliqini eytti.
eysa birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissarliqi ishxanisining 2022-yilliq bahalash doklatini tilgha elip, doklattiki insaniyetke qarshi jinayet yuz bergen bolushi mumkinlikige ait bayqashlargha qarita hechqandaq ehmiyetlik heriket qollinilmighanliqini eytti. u eza doletlerni dawamlishiwatqan kishilik hoquq depsendichilikini hel qilish we kishilik hoquq kengishi arqiliq iz qoghlap tekshurush tedbirini qollinishtin ibaret qanuniy mejburiyitini ada qilishqa chaqirdi. (ANI)
