jenwe – tibet we uyghur wekilliri otken hepte birleshken doletler teshkilatining bir qetimliq yighinida, herqaysi doletlerni xitaygha besim ishlitip, ularning qarishiche az sanliq millet jemiyetlirini yoqitishni meqset qilghan yengi bir qanunni bikar qildurushqa chaqirdi.
1-iyuldin bashlap yolgha qoyulidighan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» milletler arisida «ortaq» dolet kimliki yaritish we «uyushushchanliqni kucheytish» ni meqset qilidu.
emma kishilik hoquq teshebbuskarlirining eyiblishiche, bu qanun beyjingning xenzular mutleq kop sanliqni igileydighan xitay jemiyitide uzundin buyan yurguzup keliwatqan mejburiy assimilyatsiye siyasitini dawamlashturushigha qanuniy niqab teminlesh uchun tuzup chiqilghandur.
bu qanun bashqa belgilimiler qatarida, «zorawanliq, terrorluq paaliyetlirige, milliy bolgunchilik paaliyetlirige yaki diniy esebiylik paaliyetlirige» qatnishishni jinayet dep bekitidu.
b d t kishilik hoquq aliy komissari wolker turk mezkur «qanunning bikar qilinishi» ni chaqiriq qilip, 6-ayning beshida jenwediki b d t kishilik hoquq kengishide bu qanunning «til, maarip, diniy etiqad, medeniyet, soz we yighilish erkinliklirige bolghan cheklimilerni teximu chongqurlashturush» xewpi barliqini agahlandurghan idi.
26-iyundiki kengesh qoshumche yighini mezgilide, tibet we uyghur wekilliri ozlirining medeniyet, din we til kimliklirining qandaq qilip jinayetke aylanduruluwatqanliqini ochuq-ashkara teswirlep berdi.
dalay lama we ottura, sherqiy yawropadiki merkiziy tibet memuriyiti (CTA) ning wekili tinlay chukki yighinda «medeniyet qirghinchiliqi» din agahlandurup, bu qanun bilen tibetlerning «qanuniy jehettin mewjut bolup turushigha emdi yol qoyulmaydighanliqini» eytti.
u firansiye agentliqi (AFP) gha mundaq dedi: bu qanun «tibetlerni tibet kimliki, tibet medeniyiti we tibet tili supitide yoqitishni qanunlashturuwatidu».
xitay oz chegrasi ichide resmiy halda 55 az sanliq milletni etirap qilidighan bolup, bu milletlerning ezaliri yuzligen til we diyalektlarda sozlishidu.
chukkining eytishiche, bu qanun tibet balilirini mejburiy halda yataqliq mekteplerge ewetip, ularni «mejburiy halda xitay ortaq tiligha (mandarinche) we xenzu medeniyitige boysunduridighan» alliburun mewjut tuzumni qanunlashturmaqta iken.
paaliyetchilerning korsitishiche, shinjang (sherqiy turkistan) rayonidimu shuninggha oxshash yataqliq mektep tuzumi mewjut bolup, bu yerde b d t kopinchisi musulman bolghan uyghur az sanliq millitige qarshi insaniyetke qarshi jinayet sadir qilinish ehtimalliqini agahlandurghan — xitay bolsa buni kuchluk inkar qilip kelmekte.
dunya uyghur qurultiyining muawin reisi zumretay erkin firansiye agentliqigha xitayning «bizning putun kimlikimizni weyran qilip, ewladlar rishtini uzup tashlashni» xalaydighanliqini eytti.
u agahlandurup, yengi qanunning «uyghur kimlikini, mirasini we dinini putunley yoqitidighanliqini; uning kishilerni xenzu kimlikini qobul qilishqa mejburlaydighanliqini» dedi.
«rezillik»
xelqara tibet herikitining tetqiqat we kozitish bolumi bashliqi buchung tsering buni «eng yash ewladlarni nishanlap, ularni oz medeniyitidin ayrip tashlaydighan rezil taktika» dep atidi.
u yene qanundiki ikki maddini korsitip otti: biri ata-anilarni «balilirigha bu yengi kimlikni ogitishke» buyruydighan, yene biri puqralarni bu qanungha boysunmighanlarni pash qilishqa undeydighan madda.
u mundaq dedi: «eger bu ikki maddini birleshturup oqusingiz, bu emeliyette balilarni oz ata-anisini pash qilishqa mejburlighanliq bolidu».
26-iyundiki paaliyette, tamashibinlar arisidiki bir xitay wekil qanunni aqlidi we «kishilik hoquqni siyasiy qoral supitide izchil ishlitip xitaygha qara chaplaydighan dolet we teshkilatlar» ni shiddet bilen tenqidlidi.
tibet we uyghur sozliguchiler yighindiki bashqa diplomatlarni we b d t ni xitaygha bu qanunni bikar qilish toghrisida besim ishlitishke chaqirdi, bolupmu chet eldiki kishiler we teshkilatlarning yengi qanungha xilapliq qilghanliqi uchun jawabkarliqqa tartilishigha seweb bolidighan bir maddini alahide tekitlidi.
erkin buning «xitayning oktichiler, paaliyetchiler we kishilik hoquq qoghdighuchilirigha qarshi dolet halqighan basturushni kucheytishige» seweb bolush xewpi barliqini agahlandurdi.
xitay edliye ministirliqining muawin ministiri xu weyli otken heptidiki axbarat elan qilish yighinida bu maddining «qanunluq» ikenlikini we «xelqara qaidilerge uyghun» ikenlikini eytti. a f p (firansiye agentliqi).
