aptori: Ashu Mann
2026-yili 30-iyun
xitay kommunistik partiyesi 1921-yili 1-iyul qurulghandin tartipla, idiyewi birlikni partiye hokumranliqining shertsiz telipi supitide bekitken. kishilik hoquq teshkilatliri, gherb hokumetliri we uyghur paaliyetchi teshkilatlirining bayan qilishiche, bu telep bir esir jeryanida tedrijiy esebiyliship, bugunki kunde dolet ichide medeniyet qirghinchiliqigha, chet eldiki aililerge nisbeten bolsa eghir tehditke aylanghan.
idiyewi esebiylik we uyghurlarni basturush
shinjangda (sherqiy turkistanda - t.) xitay kommunistik partiyesi uyghurlar we bashqa turkiy musulman milletlerni nishan qilghan halda turkumlep lagerlargha solash, mejburiy emgekke selish, qattiq nazaret qilish hemde diniy we medeniyet paaliyetlirini cheklesh heriketlirini elip bardi.
bir qisim gherb hokumetliri we parlamentliri, shundaqla kishilik hoquq teshkilatliri turkumlep tutqun qilish, mejburiy tughut cheklesh we uyghur tili, diniy etiqadi hem medeniyet kimlikini sistemiliq yoqitish qatarliq pakitlarni asas qilip, bu siyasetlerni «irqiy qirghinchiliq» yaki «insaniyetke qarshi jinayet» dep teriplidi. beyjing dairiliri bu eyibleshlerni ret qilip, lagerlarni terrorluqqa qarshi turush we namratliqni tugitishni meqset qilghan «kespiy terbiyelesh merkezliri» dep chushendurmekte.
bu siyasetlerning qandaq atilishidin qetiynezer, tetqiqatchilar pakitlar bilen ispatlanghan aqiwetlerni — yeni keng kolemde tutqun qilish, aililerni parchilash we uyghurlarning medeniyet hem diniy hayatini weyran qilish qilmishlirini — xitay kommunistik partiyesining deslep qurulghan mezgilidiki mutleq idiyewi kontrolluqta ching turush pirinsipining biwasite dawami dep qarimaqta.
dolet halqighan terror: muhajirettiki aililerni sukut qilishqa mejburlash
partiyening qara qoli peqet xitay chegrasi ichidila cheklinip qalmidi. dunya uyghur qurultiyining ezalirini oz ichige alghan chet eldiki uyghur paaliyetchiliri xitay dolet organliri bilen alaqisi bar nazaret qilish wiruslirining (malware) nishanigha aylandi.
xelqara tekshurme Jurnalistlar ittipaqi (ICIJ) we «erkinlik sariyi» (Freedom House) ning doklatlirida korsitilishiche, chet eldiki uyghurlar shinjangda yashawatqan uruq-tughqanlirigha tehdit selinish arqiliq sukut qilishqa mejburlanghan. tetqiqatchilar bu taktikini «wakaletchi arqiliq mejburlash» dep atimaqta. kop tilgha elinidighan bir misalda, firansiyediki bir uyghur ayal aldash yoli bilen xitaygha elip ketilip tutqun qilinghan hemde qoyup berilishtin ilgiri chet eldiki qizining paaliyetlirini eyibleshke mejburlanghan.
2025-yili fewralda, 40 neper uyghurning uchinchi bir dolet teripidin xitaygha qayturup berilishi, «erkinlik sariyi» teripidin xitayning dunya miqyasida «dolet halqighan basturush»ni eng kop yurguzuwatqan dolet ikenlikini ispatlaydighan kuchluk pakit supitide korsitildi.
tazilash we wehime yenila yadroluq qoralliq rolini dawamlashturmaqta
tetqiqatchilar we sabiq emeldarlarning teswirlishiche, 1930-yillardiki partiye ichidiki tazilashlardin tartip shinjangdiki lagerlarghiche, shundaqla bugunki kunde muhajirettiki aililerge seliniwatqan tehditlergiche bolghan barliq jeryanlar bir xil izchilliqqa ige: xitay kommunistik partiyesi meyli heqiqiy mewjut bolsun yaki shundaq tesewwur qilinghan bolsun, herqandaq idiyewi perqni ozining mewjutluqigha qilinghan tehdit dep bilidu hemde buninggha keng qorsaqliq bilen emes, belki tutqun qilish, nazaret qilish yaki mejburlash qatarliq wasitiler bilen taqabil turidu.
kishilik hoquq kozetkuchiliri we bu ehwallarni iz qoghlap tekshuruwatqan hokumet organlirining bahalishiche, partiye qurulup bir esir otkendin keyinmu, «wehime» yenila xitay kommunistik partiyesining meyli xitay ichide bolsun yaki putun dunyadiki muhajirlar arisida bolsun, oz kontrolluqini saqlap qelishtiki yadroluq qorali bolup qalmaqta.
menbe:
