anukriti | 2026-yili 2-iyul
xitayning yengi milletler ittipaqliqi qanuni 1-iyul kuchke ige bolghandin keyin, beyjing buni milliy ittipaqliqni kucheytish we reis shi jinping «jungxua milliti ortaq gewdisi» dep atighan qurulma berpa qilishtiki bir qedem dep teswirlidi. emma nurghun kishilerge nisbeten eytqanda, bu qanun az sanliq milletlerning kimlikini qayta shekillendurushni meqset qilghan teximu keng kolemlik heriketning eng yengi basquchini korsitidu.
bu qanun dolet bashqurushidiki mektep maaripi arqiliq teximu keng yughurulushqa ilham berish bilen birge, putungxuani (xitay tili) maariptiki asasliq til supitide teshebbus qilidighan dolet siyasitini teximu kucheytidu.
xitaydiki az sanliq milletlerning medeniyet kimlikining tedrijiy almashturuluwatqanliqigha bolghan endishe, yeqinda xitay doletlik milletler ishliri komitetigha qarashliq organ taratqu supisi «daw jungxua» teripidin tarqitilghan bir sin seweblik yene kucheydi.
qeshqer waqti geziti (Kashgar Times) teripidin analiz qilinghan bu sinda, uyghur tarixigha nisbeten talash-tartishliq bir chushenche otturigha qoyulghan bolup, qedimki turky milletlerning 8-esirde ghayib bolghanliqini ilgiri suridu we zamaniwi uyghurlarning teximu keng xitay medeniyiti ichide ayrim tereqqiy qilghanliqini bilduridu. shundaqla, turky tilda sozleshning uyghurlarni etnik jehettin turky qilip qoymaydighanliqini munazire qilidu.
bu tarixiy bayan shinjang (sherqiy turkistan) ning maarip sistemisidiki tereqqiyatlar bilen zich maslishidu.
shi jinpingning 2019-yili 9-aydiki «bir chong aile» toghrisidiki nutuqini asas qilghan birlikke kelgen milliy kimlik berpa qilish tekitlishi astida, beyjing shinjang, tibet we ichki mongghulni oz ichige alghan rayonlarda tilni qeliplashturushni ilgiri suridighan siyasetlerni izchil kengeytti.
2017-yili otturigha qoyulghan we 2021-yili kengeytilgen dolet yolyoruqliri az sanliq milletler tilidiki maariptin chekinish jeryanini tezletti.
otken on yilda, nurghun mekteplerde putungxua asasliq oqutush tili supitide tedrijiy halda uyghur tilining ornini aldi. xelqara qelemkeshler jemiyiti (PEN International) tilning siyasiy kontrolluqning merkiziy meydanigha aylanghanliqini otturigha qoyup, uyghur tilidiki neshriyatchiliq, edebiyat we ziyaliylar hayatigha qoyulghan qattiq cheklimilerni hojjetleshturdi.
beyjing bolsa bu siyasetning maarip netijisini osturidighanliqini we az sanliq millet oqughuchilirigha putun xitay miqyasida aliy maarip we ishqa orunlishish uchun teximu yaxshi purset yaritip beridighanliqini tekitlep kelmekte.
emma tenqidchiler tilning peqet bir dersxana qoralidin bekrek ehmiyetke ige ikenlikini otturigha qoyidu. til bolsa jemiyetlerning edebiyat, aghzaki enene, diniy bilim we kollektip este tutush qabiliyitini saqlap qelish usulidur. balilar oz ana tilida oginishni toxtatqanda, medeniyet yoqilishqa bashlaydu.
xelqara qelemkeshler jemiyiti hetta uyghur kimlikining ziyansiz ipadilinishliriningmu gumanliq dep qaralghanliqini, nurghun kishilerning medeniyitini qoghdap qelish urunushliri seweblik jazagha tartilghanliqini gewdilendurdi. mezkur teshkilat yene bir milyondin artuq uyghur we bashqa musulman az sanliq milletlerning sotsiz halda «qayta terbiyelesh» lagerlirigha qamalghanliqini we til hem edebiyatning bu keng kolemlik heriketning nishanigha aylanghanliqini korsitip otti.
til peqet munazirining bir qismidur. yeqinqi doklatlarda yene pakistanliq bir tor bilogchisining shinjang ziyariti toghrisida soz echilghan bolup, u u yerde bir qanche meschitning quluplanghanliqini yaki bashqa meqsetlerde ozgertilgenlikini bayqighan, bu rayonning medeniyet we diniy kimlikining izchil turde qayta shekillenduruluwatqanliqini eks etturidu.
bu xil til mejburlishi emdilikte peqet putungxua sewiyesini osturushnila emes, belki xitaydiki kelgusi ewlad az sanliq milletlerning til, medeniyet we uning xitay ichidiki ornini qandaq chushinishini shekillendurushni meqset qilidu.
beyjing medeniyet assimilyatsiye qilish eyibleshlirini ret qilip, oz siyasetlirining barawerlik, tereqqiyat we doletning uyushushchanliqini ilgiri suridighanliqida ching turmaqta. emma nurghun uyghurlar we xelqaraliq kozetkuchilerge nisbeten eytqanda, munazire emdi balilarning mektepte qaysi tilda sozleydighanliqida bolmastin, belki bir milletning ozini qayta eniqlash telep qiliniwatqanda oz kimlikini saqlap qalalaydighan yaki qalalmaydighanliqi ustididur.
