3-bap: eyzenbergning 1979-yili qurghan xitay kowruki we mexpiy nikahning tughulghan kechisi
aptori: mirkamil kashgheriy
«ittipaqdashlirining gherizini aldin bilelmigenler, etrapigha qoshun toplap ittipaq quralmaydu» sun tizo, «urush seniti», 6-bab
«israiliye ozi setiwatqan nersining ittipaqdishining mexpiyetliki ikenlikini obdan biletti, xitaymu ozi eliwatqan tawarning oghrilanghan miras ikenlikini obdan biletti. bu jinayet sherikchilikining qurulush hojjiti, ene shu soghuq beyjing kechilirining pichirlashliri arisida imzalanghan idi.»
1979-yili 22-fewral. tun yerimidin sel ashqan chagh. eylattin qozghalghan, ustide hechqandaq dolet tewelik belgisi bolmighan bir boying 707 ayropilani kalkutta arqiliq aylinip guangjugha, u yerdin beyjing yeqinidiki tashqi dunyadin putunley ayriwetilgen bir herbiy bazigha kelip qondi. ayropilandin chushken ottuz yoluchining hechbiri resmiy tizimgha elinmidi. ne ularning yuzi resimge tartildi, ne isim-unwanliri birer qeghezge yezildi. xitay teminligen saxta pasport bilen kelgen bu ottuz kishi adettiki soda-sanaetchi wekilliri emes, belki IAI, Elta, Rafael, Tadiran we IMI qatarliq israiliyening eng ilghar mudapie sanaiti shirketlirining yuqiri derijilik istrategiyechiliri we bash inJenerliri, yeni shu dewrdiki israiliye mudapie sanaiti qurulmisining eng yadroluq eqillar guruhi idi [1].
bu heyet ozi bilen bille gherb mudapie sanaitining eng mexpiy menbe kodlirini we texnikiliq jewhirini elip kelgen idi. ereb qoshunliridin ghenimet elinghan sowet qoral sistemilirini operatsiyelik estayidlliq bilen bir-birlep parchilap, qayta layihilesh texnikisi arqiliq teximu ewzel haletke kelturgen we buni jeng meydanlirida emeliy sinaqtin otkuzgen bu etret, xitay xelq azadliq armiyesi uchun bibaha bir bilim xezinisining ambiri supitide xitaygha sunulghan idi [2].
xitay terep bu mehmanlarni resmiy xatirilerge peqet «chet ellik sodigerler» (外商) depla tizimlidi. chunki u chaghda israiliye bilen xitay otturisida texi hechqandaq resmiy diplomatik munasiwet ornitilmighan idi, bu ziyaretning ashkarilinip ketishi sowet ittipaqi bilen ereb dunyasini tengla chochutidighan chong bir partlash xarakterlik weqege aylinatti. mexpiyetlikning neqeder yuqiri derijide bolghanliqini mundaq bir tepsilattinmu koruwelishqa bolidu:
israiliyelik heyet ezaliridin birining del shu hepte ichide olup ketken anisining xewiri bixeterlik belgilimiliri tupeylidin ozige yetkuzulmey sir tutulghan idi [1]. eng halqiliq texnikiliq sodilishishlar ishxana yaki ustel ustide emes, tun yerimida, beyjingning qehritan hawasida, sirtta birlikte aylinish jeryanida asta pichirlishishlar arqiliq elip berildi. bu kespiylik yaki pidakarliqning ipadisi emes, belki qurulghan munasiwetning neqeder gheyriy qanuniy we qarangghu ikenlikining iqrari idi. 1979-yil kowrukining asasi, mutleq mexpiyetlik qesemnamisi ustige qurulghan idi.
soghuq munasiwetler urushi tarixshunasliqi 1979-yilini uch chong burulush xarakterlik weqe ustige qurup chiqidu: iran islam inqilabi, kamp dawid tinchliq kelishimi we sowet ittipaqining afghanistangha besip kirishi. emma bularning hechbiri, dunyaning kuch tengpungluqini mengguluk we arqigha yanghusiz shekilde ozgertiwetken totinchi bir weqeni (1979-yilidiki beyjing kechisini) yoshurup qalalmidi. bu totinchi weqe hechqandaq asasiy eqim gezit bashbetliridin orun almidi, b d t yighinlirida muzakire qilinmidi, hechqandaq xelqara munasiwetler ilim munberliride ders qilip otulmidi. chunki u weqening mewjut bolush sherti toluq menada korunmes we inkar qilghili bolidighan halda qelishi idi. bir hepte dawam qilghan sodilishishlar, jinayet sherikchilikining asasliq hojjitini qurmu-qur yezip chiqiwatatti.
1-bolum: kowrukning istrategiyelik tenglimisi, nemishqa 1979?
israiliyege nisbeten u chaghdiki mesile ittipaqdashliq emes, tup menisi bilen eytqanda, hayat qelish mesilisi idi. iran islam inqilabi israiliyening eng chong qoral xeridarini bir kechidila dunya sehnisidin ochurup tashlighan idi. iran shahi dewridiki israiliyedin ghayet zor qoral emport qilish, imam xumeynining hakimiyet beshigha chiqishi bilen bir demdila toxtap qalghan idi. IAI, Rafael we IMI gha oxshash dolet gigantliri ghayet zor ishlepchiqirish iqtidarigha ige bolsimu, emma bu kolemni meblegh bilen teminleydighan bazar qalmighan idi. xitay bolsa bir milyardtin ashidighan nopusi, kona armiyesi we texnikigha bolghan achliqi bilen, israiliye mudapie sanaitining qutquzup qalghuchi xeridari hesablinatti. eyzenberg achqan derwaza, eslide israiliye mudapie sanaitining weyran bolushtin qutulush derwazisi idi [3]. shunga hayat qelish uchun oz ittipaqdishi amerikaning keynidin pichaq sanjish, tel awiwning hesab-kitabida qobul qilghili bolidighan bir bedel supitide kodlanghan idi.
beyjing tereptin qarighandimu, bu tenglime oxshashla menpeetlik idi. deng shyawping 1978-yili hakimiyet beshigha kelgende «islahat we echiwetish» siyasitini yolgha qoyghan bolsimu, gherb dunyasi bilen biwasite herbiy texnika hemkarliqi munasiweti ornitish soghuq munasiwetler urushining nazuk tengpungluqliri tupeylidin mumkin emes idi. nato we gherb lagerining kommunistik doletlerge yuqiri texnika eksport qilishini nazaret qilidighan kop tereplimilik eksport kontrol komiteti (COCOM) ning cheklimilirige uchrimaydighan birdinbir gherbke ittipaqdash dolet israiliye idi [3]. beyjing uchun israiliye gherbning herbiy texnikisigha erishishning birdinbir arqa ishiki idi.
xitay emeldarliri israiliyelik inJenerlargha shunchilik ishinettiki, yuzligen milyon dollarliq toxtamlarni peqet bir qanche parche resim we bir sin korunushige tayinip, hechqandaq zawutni kozdin kechurmeyla imzalashqan idi [4]. qoral sodisi tarixida misli korulmigen bu ishenchning mahiyiti, ikki terep munasiwitining adettiki bir satquchi - xiridar munasiwitidin tolimu yuqiri, teximu yoshurun ikenlikini ispatlaydu.
bu kowrukning tunji we eng weyran qilghuch mewisi, xitay xelq azadliq armiyesining qolidiki minglighan sowet tipidiki T-54 we T-55 tankilirining israiliye texnikisi arqiliq tuptin ozgertilishi boldi. bu yerdiki mesile adettiki bir qoral-yaraq setish emes, belki putun bir armiyening herbiy telimat genini, (DNA) sini qaytidin yezip chiqish idi.
xitay xelq azadliq armiyesi 1979-yiligha kelgende san jehettin dunya boyiche eng kop quruqluq armiye qoshunigha ige idi. emma bu ghayet zor kuchning bironiwik yadrosi, 1950-yillardiki sowet texnikisigha wekillik qilidighan «Type 59» tankiliridin teshkil tapqan idi [5]. kona tiptiki toplar, qolda bashqurulidighan optikiliq oq chiqirish sistemisila bar idi. lazerliq ariliq olchiguch yoq, keche urush iqtidari emeliyette nol idi. 1979-yili fewralda xitayning weytnamgha qarshi elip barghan «jazalash yurushi», xitay armiyesining bironiwik qoshunining zamaniwi jeng meydanida neqeder kargha kelmes ikenlikini ashkarilap qoyghan idi [6].
bu kowrukning bironiwikqa alaqidar qisimi, del yuqiriqi qanighan yara ustige operatsiyelik bir merhem bolghan idi. israiliye bu xil zamaniwilashturush ishlirining dunyadiki eng usta mahiri idi. 1967-we 1973-yillardiki urushlarda misir we suriyedin ghenimet elinghan yuzligen T-54/T-55 tankiliri «teran» nami bilen ozgertilip israiliye amiyesining qoral turige qoshulghan hemde keng kolemlik «gherbleshturush» pilanidin otkuzulgen idi [7]. kona sowet topining ornigha engiliyening L7 tipliq 105 millimetirliq tanka topi, gheribning ilghar digital oq chiqirishni kontrol qilish sistemiliri, lazerliq ariliq olchiguch we kechide korush uskuniliri ornitildi. 1979-yili beyjinggha qonghan heyet, bu tejribixanining barliq sirliri we formulalirini ozi bilen bille elip kelgen idi.
xitaygha sunulghan texnika boghchisining eng halqiliq qismi qeghezge yazghili bolmaydighan xususiyetke ige idi. yeni yigirme yilliq qanliq urush tejribiliridin suzulup chiqqan «taktikiliq terjribiler» ning putuni idi. sowet bironiwiklirining qaysi ajiz nuqtidin teshilidighanliqi, qaysi bulungda qaysi xil qoral-yaraqning eng yuqiri weyranchiliq yaritalaydighanliqigha oxshash hayatiy ehmiyetke ige sirlar idi. bu melumat we tejribiler hechqandaq texnikiliq katloglarda yezilmighan bolup, jeng meydanida olum bilen ghelibe otturisidiki nazuk siziqni belgileytti. israiliyelik inJenerlar xitay sheriklirige peqet bir top norinila emes, belki shu top norining arqisidiki putkul jeng pelsepisini we sistemiliq heriket yonilishini tapshurup bergen idi.
bu texnika yotkeshning roshen netijiliri besh yil ichidila namayan boldi. 1984-yili 1-oktebirde, tyenenmen meydanidiki chong herbiy paratta korgezme qilinghan «Type 69» tankiliri gherb analizchilirini heyran qaldurdi. yengiche top shekilliri, zamaniwilashturulghan oq chiqirishni kontrol qilish sistemiliri we tereqqiy qildurulghan kechilik heriket sistemiliri kozge korunup turatti. pentagonning texnikiliq istixbarat bolumliri bu tankilarning ichidiki yat qol tegken DNA ni derhal bayqap chiqti [8]. bir ittipaqdash (israiliye) bu xitay tankilirining wujudigha gherbning istrategiyelik rohini okul qilip urghan idi.
«Type 69» bir tankidin kop halqighan nersige aylandi. sowetning gewdisi ichide soquwatqan bir israiliye qelbi we barghanche gherbleshken elektronluq menge. bu ozgirish, yillardin keyin hemme sahege kengiyidighan «texnika yotkesh turubba sistemisi» ning tunji jismaniy endizisi bolup qalghan idi. yeni sherqning gewdisi gherbning eqil-parasiti bilen qoralliniwatatti.
tetqiqat edebiyatliridiki «qoral setish» degen soz, 1979-yildiki kowrukning heqiqiy mahiyitini yoshurup qoyidu. bu yerdiki heqiqet teyyar mehsulat setish emes, belki bir armiyening putkul meshghulat sistemisini qaytidin yezip chiqishtin ibaret idi. xitayning qolida ishlepchiqirish liniyeliri bar idi, kem bolghini bolsa shu jabduqlargha jan beghishlaydighan eqil we menge idi. israiliye ene shu mengini beyjinggha tapshurup berdi. qoral satqan ittipaqdash jinayet sherikidur, emma bir reqip armiyening mengisini yezip bergen ittipaqdash xiyanetnning heqiqiy mimaridur.
beyjing bu texnika arqiliq peqet oz armiyesinila kuchlendurup qalmidi, belki uni bir eksport qoraligha aylandurdi. «Type 69» turidiki tankilar 1982-yilidin bashlap toqquz doletke texminen ikki ming dane eksport qilindi. bu sanning zor qismini iraq yalghuz ozi setiwaldi, bu xitay tankiliri iran-iraq urushida her ikkila terepte teng ishlitildi, her iki terep teng teminlendi [9]. israiliye texnikini berdi, xitay uni kopeytip urush rayonlirigha ekisport qildi, bu qorallarning topliridin chiqqan oqlar musulmanlarning qenini tokti. bu nikahning tunji mewisi, texi tughula tughulmayla bir qetligah yaratqan idi.
israiliyening 1979-yilidiki yardimi, xitayning oz aldigha on yildimu qilalmaydighan texnikiliq bosush xarakterlik tereqqiyatini bir qanche yil ichidila ishqa ashurup berdi. bu tarixning eng unumluk we eng exlaqsiz texnika yotkesh weqeliridin biri idi.
2-bolum: pentagonning jinayet doklati, amerikaning nerwa uchliri sizmekte, emma muskulliri palech
pentagon bu ghayet zor texnika yotkesh qilmishini heqiqeten bilmemti? eslide putunley eksiche idi. amerikaning uch ayrim istixbarat we nazaret qilish orgini (dengiz armiye istixbarat idarisi ONI, mudapie istixbarat orgini DIA we kongres nazaretchilik ishxanisi GAO, bir-biridin musteqil yollar arqiliq birla dehshetlik netijige yetip keldi. israiliye, amerika ozige amanet qilghan mudapie texnika genini sistemiliq turde xitaygha otkuzup beriwatatti [8]. uch ayrim organ, uch musteqil doklat we birla oxshash netije. emma bu doklatlarning hechbiri emeliy bir siyasiy jazagha yaki cheklimige aylanmidi. washingtonning nerwa uchliri keliwatqan tehdit uchurlirini eniq sizmekte idi, emma uning istrategiyelik muskulliri putunley palech halette turatti.
bu menzirining eng chong pajiesi shu yerde yatidu: hokumdar kuchning nerwa sistemiliri (ONI, DIA, GAO) xeterni kem-kutsiz bayqawatatti, emma uning muskulliri, yeni siyasiy qarar chiqirish iradisi siyonist lobichiliqning qara zenjirliri bilen palech qilinghan idi. keselge qoyulghan diyagnoz toghra emma bimarning qolini koturushke qurbiti yetmeytti.
washington bu mexpiy herketni eng beshidinla «bilemti»?
tarixiy pakitlar bizge buningdin jiq murekkep bir menzirini echip beridu. henri kissingerning (Henry Kissinger) 1971-yilidiki mexpiy beyjing ziyaritide, xitay emeldarlirigha israiliye qorallirining sowet qoral-yaraqlirigha qarshi korsetken yuqiri unumini maxtap bergenliki hojjetler bilen ispatlighan. jimmiy karter hokumitining amerika dolet bixeterlik meslihetchisi(Zbigniew Brzezinski) zbignyew bJezinskiymu 1978 - yili xitayni sowet rosiyesige qarshi herbiy jehettin kuchlendurush istrategiyesining bir qismi supitide, israiliyening bu «wekaletchi»lik roligha sukut bilen razi bolghanliqini eytqan idi [2]. washingtonning eslidiki hesabi, xitayni sowetke qarshi azraq kuchlendurush uchun texnika yotkeshni kontrolluq, cheklik we nazaret astidiki dairide tutush idi. emma emeliyette yuz bergini putunley bashqa nerse bolup chiqti. kontrolluq putunley israiliyening qoligha otup ketken, sistemiliq tus alghan we on yil boyiche hessilep kengeygen bir yoshurun «texnika yotkesh turubba sistemisi» shekillendi. washington ishikni azghine achti, israiliye uning asasliq bosughulirini sundurdi, xitay bolsa tamlirini yiqitti.
israiliye tezla ozining «kontrolluq wekaletchi»lik salahiyitidin waz kechip, bu jeryanni ozining iqtisadiy we siyasiy pilanlirining asasliq matorigha aylandurdi. uning ustige xitay ozi alghan texnikini ozining sanaet iqtidarigha tayinip tez surette kopeytti we jeryanni israiliyening qolidinmu tartip aldi. turubbining eghizi bir qetim echilghandin keyin, uni qayta taqighuchi chiqmidi.
hetta sabiq israiliye bash ministiri yitzaq rabinmu (Yitzhak Rabin) bu achchiq heqiqet bilen yuzleshkende, ozini qoghdash inkasining arqisigha yoshurunushqa mejbur boldi. si ay e (CIA) ning mudiri james wulseyning (James Woolsey) kongersqa sunghan doklatida, israiliyening xitaygha herbiy texnika setishlirining «bir qanche milyard dollargha yetkenlikini» ashkarilighan del shu heptide, rabin beyjingdiki muxbirlarni kutuwelish yighinida: «otken on ikki yilda milyardlarche dollarliq qoral sodisi qilindi, degen gepler putunley bimene», dep bayanat berdi [4]. eslide bu yerde kulkilik bolghan birdinbir nerse, bu yalghanchiliqning dunya metbuatliri aldida mushundaq ochuq-ashkare we xatirjem eytilishi idi.
3-bolum: eyzenberg kowrukining achqan derwaziliri we turubba sistemisining tunji sinaq nusxisi
eyzenberg kowruki bir axirlishish emes, eksiche putkul yer sharining mudapie kuch tengpungluqlirini astin ustun qilghan ghayet zor bir yoshurun sir toshush musapisining bashlinish nuqtisi idi. 1979-yilining qarliq kechiside echilghan bu derwaza qaytidin hechqachan yepilip baqmidi, eksiche yildin-yilgha teximu kengiyip, mukemmelleshken «turubba sistemisi» gha aylandi.
bu turubba sistemisining organliship muqimlishishi, israiliye dolet apparatining eng yuqiri qatlamlirida testiqlanghan mexpiy bir heriket idi. israiliye mudapie ministiri ezer weyzman (Ezer Weizman), xitay terepning mexpiyetlik telipige yazma shekilde jawab qayturup: «elip beriliwatqan sodining mexpiylikini imkanqeder ching saqlash uchun barliq tedbirlerning elinghanliqini» beyjinggha yetkuzgen idi. 1979-yili iyun eyida, yat bir doletning bayriqi astida, emma israiliyelik xadimlar bilen toldurulghan bir paraxotning, su ustidiki bir qoral korgezmixanisi supitide xitaygha qarap yolgha chiqishqa teyyarliniwatqanliqi, israiliye tashqi ishlar ministirliqigha resmiy doklat qilinghan idi [2]. mexpiyetlik bir ixtiyariy tallash emes, belki bu heriketning mewjut bolup turushining tup sherti idi we israiliye doliti bu mexpiyetlikni eng yuqiri derijide maslashturup bashquruwatatti.
tunji yillarda peqet quruqluq armiye jabduqlirighila merkezleshken bu yoshurun hemkarliq, 1980-yillarning otturiliridin bashlap hawa armiyesi we istrategiyelik bashqurulidighan bomba texnikilirigha, 1990-yillardin keyin bolsa, elektronluq urush, tor bixeterliki we uchquchisiz ayropilan sahelirige qeder kengeydi. 1979-yilidiki tunji mexpiy heriketning arqisigha onlighan yengi seperler ulinip dawamlashti. uchushlarning bir qismi biwasite israiliye hawa armiyesining ayropilanliri bilen elip berildi, ularning ustidiki «dawut yultuzi» belgiliri mexpiyetlik qaidisi boyiche derhal ochurup tashlandi. ikki dolet otturisida diplomatik munasiwetler 1992-yili resmiy qurulghan kungiche, israiliyelik heyetler xitay terep teminlep bergen saxta pasportlar bilen yoshurun qatnap yurdi [1].
1989-yilidiki tyenenmen meydani qirghinchiliqi, ghelite bir shekilde, israiliyening turubba sistemiliq rolini teximu mustehkemlidi. gherb ittipaqdashlirining xitaygha qaratqan keng kolemlik qoral embargosi, israiliyeni xitay xelq azadliq armiyesining eng ilghar herbiy texnikilargha erisheleydighan birdinbir emeliy «arqa ishiki» ge aylandurup qoydi. gherb embargo qoyatti, israiliye embargoni teship otetti. her ikki terep buning jaza bedilini emes, belki qolgha kelidighan paydisini hesablawatatti. 1989-yildiki embargo, israiliyening bu turubbaliq rolini bir mejburiyettin, putunley istrategiyelik bir monopolluqqa aylandurdi.
bu texnika yotkeshler yaratqan istrategiyelik aqiwet tolimu dehshetliktur. xitay doliti, israiliyening qoli bilen eqip kirgen texnikilar sayiside, normal sharaitta onlighan yillar dawam qilidighan tetqiqat-tereqqiyat (Ar-Ge) basquchlirini atlap otup, eng az degendimu yigirme yilliq tereqqiyat jehettiki dewr bolguch ilgirileshni qisqa waqit ichide ishqa ashurdi [8]. bugun tinch okyan asmanlirida we dengizlirida amerika dengiz armiyesige biwasite tehdit boluwatqan xitayning herbiy qudritining yiltizini inchike tekshuridighan bolsaq, u yiltizning eng chongqur oghutining 1979-yili beyjing sirtidiki mezkur herbiy bazigha tunji qetim qonghan boying 707 ayropilanigha berip tutishidu.
bu kowrukning qaldurup ketken yene bir halqiliq mirasi, qurulghan gheyriy resmiy rishtilerning mengguluklishidur. 1979-yilidiki wekiller omikide orun alghan israiliyelik inJenerlar guruppisi, xitay sherikliri bilen onlighan yillargha sozulidighan kespiy bir ishench munasiwitini shekillendurdi. bu yoshurun rishtiler, keyinki yillarda GTİİT (guangdung texnion-israiliye texnika instituti) gha oxshash akademik hemkarliq niqabi taqiwalghan organlargha, changju we shangxeydiki ortaq inowatsiye (yengiliq yaritish) baghchilirigha hemde tor bixeterlik shertnamilirige aylinip, resmiy turde organlashti. netaniyahuning 2017-yili «jennettiki nikah» dep atighan bu munasiwitining heqiqiy uli, eslide peqet eyzenbergning ayropilanidila emes, belki shu ayropilandin chushken inJenerlarning xitay kespidashliri bilen ozara qurup chiqqan shexsiy ishench torida oz ipadisini tapqan idi.
shu kechisi bejingdiki mexpiy herbiy bazida ottuz inJener bilen bashlanghan bu kowruk, yerim esir ichide yer sharining kuch tengpungluqlirini arqigha yanghusiz shekilde tuptin ozgertip tashlidi.
keler jume kuni turkistan waqti tor gezitide israilyening xitayning herbiy awiatsiye sahesini qandaq yuqiri texknikilar bilen bilen teminlep, tinch okyan asmininingng hakimigha aylandurghanliqini putun texnikiliq tepsilatliri bilen diqqitnglargha sunimiz.
kitabning kirish sozini oqush uchun towendiki ulinishqa besing:
[https://turkistantimes.com/ug/news-20740.html...]
kitabning 1- babini oqush uchun towendiki ulinishni besing;
[https://turkistantimes.com/ug/news-20775.html]
kitabning 2- babini oqush uchun towendiki ulinishni besing;
https://turkistantimes.com/ug/news-20800.html
- Dosya Kaynakçası
[1] Yaakov Katz & Amir Bohbot, The Weapon Wizards: How Israel Became a High-Tech Military Superpower — St. Martin's Press, 2017. Şubat 1979 uçuşunun detaylı anlatımı: Eisenberg'in özel Boeing 707'si, Eilat-Kalküta-Guangzhou-Pekin rotası, sahte pasaportlar, gece fısıltı pazarlıkları, delegasyon üyesinin annesinin vefat haberinin ulaştırılamaması. Ayrıca: "How Israel Used Weapons and Technology to Become an Ally of China" — Newsweek, 11 Mayıs 2017. https://www.newsweek.com/china-israel-military-technology-beijing-jerusalem-saul-eisenberg-weapons-607117
[2] Yitzhak Shichor, "Proxy: The Origins of Israel's Military Sales to China" — ResearchGate, 2020, ve "Israel's Military Relations with China: Mission Inconceivable" — The Palgrave International Handbook of Israel, Springer 2022. 30 kişilik İsrail savunma delegasyonu kompozisyonu, Kissinger'ın 1971 Pekin ziyaretinde İsrail silahlarının övgüsü, Brzezinski'nin vekil rolünü zımnen onaylaması, Savunma Bakanı Weizman'ın gizlilik taahhüdü ve Haziran 1979 yüzen silah fuarı raporu. https://www.researchgate.net/publication/344360901
[3] Yitzhak Shichor, "The Middle East in China's Foreign Policy 1949-1977" — Cambridge UP, 1979, ve "Israel's Military Transfers to China and Taiwan" — Survival 40:1 (1998), DOI: 10.1093/survival/40.1.68. İran Devrimi'nin İsrail savunma sanayiine etkisi, NATO/COCOM kısıtlamalarından muaf tek müttefik olarak İsrail'in Vana rolü, Tiananmen sonrası ambargoyu delme. Ayrıca: Bates Gill & Taeho Kim, "China's Arms Acquisitions from Abroad" — Oxford/SIPRI, 1995. https://doi.org/10.1093/survival/40.1.68
[4] "Israel's Secret Weapon" — TIME Magazine, 1993. Begin yardımcısının ifadesi, Çinli yetkililerin İsrailli mühendislere olağanüstü güveni (fotoğraf-video temelli kontratlar), 1979'dan itibaren İsrail'in Çin'e 3,5 milyar dolar değerinde askeri teknoloji satışı, Rabin'in Pekin basın toplantısındaki inkârı, CIA Direktörü Woolsey'nin Senato Hükümet İşleri Komitesi'ne sunduğu Ekim 1993 yazılı yanıtı. https://time.com/archive/6685593/israels-secret-weapon/
[5] "Type 59 tank" — Army Guide / GlobalSecurity.org. Sovyet T-54A'nın Çin lisanslı üretimi, 10.000+ adet, 1950'ler teknolojisi, PLA zırhlı omurgası. http://www.army-guide.com/eng/product1322.html
[6] Xiaoming Zhang, Deng Xiaoping's Long War: The Military Conflict between China and Vietnam, 1979-1991 — University of North Carolina Press, 2015. PLA'nın Vietnam seferindeki zırhlı kayıpları ve Type 59 tanklarının modern muharebe sahasındaki kırılganlığı. https://books.google.com/books/about/Deng_Xiaoping_s_Long_War.html?id=bCQUCAAAQBAJ
[7] İsrail "Tiran" programı — IDF'nin 1967 ve 1973 savaşlarında ganimet aldığı T-54/55 tanklarının L7 105 mm top, lazer mesafe ölçer ve dijital atış kontrol sistemiyle modernizasyonu, bu hibrit formülün Çin'e aktarılması. Ayrıca: "Sino-Israeli Security Relations: In America's Shadow" — MEI, 2018. https://mei.edu/publication/sino-israeli-security-relations-americas-shadow/
[8] US Congress Research Service (CRS), ONI, DIA ve GAO raporları — İsrail-Çin askeri teknoloji transferinin belgelenmesi, Pentagon'un 1984 Tiananmen geçit törenindeki "yabancı DNA" teşhisi, Çin'in 20 yıllık Ar-Ge sıçraması analizi, RAND Corporation analizleri ve sıfır yaptırım paradoksu. https://www.gao.gov/assets/nsiad-93-184.pdf
[9] "Type 69 tank" — Wikipedia / NORINCO kaynakları. 1982'den itibaren dokuz ülkeye ~2.000 adet ihraç, büyük kısmı Irak'a, İran-Irak Savaşı'nda her iki tarafa satış. https://en.wikipedia.org/wiki/Type_69_tank
