2009-yildiki basturush korunushliri. X (burunqi tiwitter) tin elindi.

pajiedin 17 yil otken bolsimu, bu soallar helihem muhim. bir uyghurning koz qarishi.

aptori: asiye uyghur | 2026-yili 3-iyul

2009-yili 5-iyul urumchi qirghinchiliqi yuz bergili 17 yil otti. emma shu kuni otturigha qoyulghan soallar hechqachan yoqalmidi. ular uyghurlarning ozlirining yeqinqi tarixini qandaq chushinidighanliqini we dunyaning hazirqi zaman xitay tarixidiki eng muhim burulush nuqtilirining birini qandaq chushinishi kereklikini dawamliq belgilimekte.

neme uchun uyghur aliy mektep oqughuchiliri teshkilligen tinch namayish qan kechish bilen axirlishidu? neme uchun shawguendiki uyghur ishchilarning olturulush weqesi hechqachan ochuq-ashkara tekshurulmidi? neme uchun uyghur ziyaliylirining qayta-qayta bergen agahlandurushlirigha pisent qilinmidi? hemde neme uchun dairiler sohbetlishishning ornigha basturushni tallidi?

bu soallar helihem intayin muhim, chunki 5-iyul weqesi yalghuz bir pajie emes idi. u uyghur kirizisining bashlinishimu emes idi. eksiche, u nechche on yilliq hel qilinmighan adaletsizlik, sistemiliq kemsitish we emelge ashmighan rayonluq aptonomiye wedilirini yoshurush mumkin bolmaydighan bir peytni korsitip berdi.

shunglashqa, 5-iyulni chushinish uchun shu bir kundiki weqelerning arqisigha nezer selish zorur. bu pajieni peqet uningdin burun neme ishlarning yuz bergenlikini tekshurush we uning aldini elishtiki her bir pursetning neme uchun qoldin berip qoyulghanliqini sorash arqiliqla chushengili bolidu.

5-iyul pajiesi yekke halette yuz bermidi. 5-iyul weqesi yuz berishtin birnechche ay ilgiri, uyghur iqtisadshunas we ammiwi ziyaliy ilham toxti uyghurlar bilen xitay dairiliri otturisidiki munasiwetning xeterlik yonilishke qarap tereqqiy qiliwatqanliqini agahlandurghan idi. 2009-yili 3-ayda firansiye agentliqi (AFP) ning ziyaritini qobul qilghanda, u xitayning resmiy teshwiqatining uyghurlarni barghanseri atalmish «uch xil kuch» (terrorluq, esebiylik we bolgunchilik) ramkisi arqiliq teswirlewatqanliqini agahlandurghan. u yene asasiy qanundiki milliy territoriyelik aptonomiye wedisining asasen qeghez yuzidila mewjut ikenlikini, emeliyette bolsa kemsitish we chetke qeqishning uzluksiz chongqurlishiwatqanliqini otturigha qoyghan. bu xil siyasiy bayan uyghurlarning orunluq erz-shikayetlirini hel qilishning ornigha, ishenmeslikni peyda qilip, kelgusidiki toqunush ehtimalliqini barghanseri ashuruwetken.

uning bu agahlandurushi anche diqqet qozghimidi. uch aydin keyin, yeni 2009-yili 26-iyun, dolet teshkilligen emgek pirogrammiliri arqiliq guangdung olkisining shawguen shehirige yotkelgen uyghur ishchilar, tordiki yalghan mish-mish paranglar tarqalghandin keyin ejellik ammiwi hujumning qurbanigha aylandi. dairiler ochuq-ashkara tekshurush elip barmidi yaki ishenchlik ammiwi chushenche bermidi. nurghun uyghurlargha nisbeten, qatilliqtin keyinki hokumetning sukut qilishi xuddi hujumning ozige oxshashla kishini biaram qilatti.

mushundaq arqa korunush astida, bir top uyghur aliy mektep oqughuchiliri 5-iyul urumchidiki xelq meydanida tinch namayish teshkillidi. ularning telipi addiy idi: ular dairilerdin shawguende neme ish yuz bergenlikini chushendurushini we jawabkarlarni surushturushni telep qildi.

nurghunlighan shahitlarning bayanlirigha qarighanda, namayish deslepte tinch bashlanghan. burulush nuqtisi xewpsizlik qisimlirining oqughuchilarni kuch bilen tarqitishqa bashlighan waqtida barliqqa kelgen. oqughuchilar etraptiki kochilargha qechishqa bashlighanda, basturush xewiri putun sheherge tez surette tarqaldi. shu etraptiki uyghur ahaliliri — jumlidin xizmet qiliwatqanlar, sheher merkizidin otup ketiwatqanlar we toy murasimigha qatnishiwatqan aililer namayishning zorawanliq bilen basturulghanliqini uqti. nurghun kishiler neme ish bolghanliqini bilish uchun neq meydangha qarap yugurdi. uningdin keyin yuz bergen weqeler nahayiti tezla deslepki oqughuchilar namayishining dairisidin halqip ketti.

bu teximu keng tarixiy arqa korunush astida qarighanda, 5-iyul qirghinchiliqi yekke halette yuz bermigen. u shawguen qatilliq weqesidin bashlanghan, dairilerning ochuq-ashkara jawab qayturushni ret qilishi bilen dawamlashqan we tinch oqughuchilar namayishining zorawanliq bilen basturulushi bilen ozining pajielik burulush nuqtisigha yetken bir qatar weqelerning yuqiri pellisi idi.

2009-yili urumchidiki xitay tankiliri. X tin elindi.

5-iyulning tarixiy ehmiyiti pajiening ozidinmu xelila halqip ketken. teximu muhimi, u xitay hokumitining uyghurlargha qaratqan pozitsiyesidiki hel qilghuch burulush nuqtisi bolup qaldi.

dairiler uyghur aliy mektep oqughuchilirining neme uchun tinch namayish teshkilleshke mejbur bolghanliqini tekshurushning yaki ularni kochigha chiqishqa qistighan naraziliqlarni hel qilishning ornigha, siyasiy kontrolluqni we xewpsizlik tedbirlirini kengeytish arqiliq inkas qayturdi. oqughuchilar otturigha qoyghan soallargha hechqachan ehmiyetlik jawab berilmidi.

5-iyuldin keyin ozgergini peqet doletning kontrolluq kolimila emes, belki uning arqisidiki logika idi. dairiler neme uchun tinch namayish yuz bergenlikini sorashning ornigha, uyghur kimlikining adettiki ipadilirinimu dolet xewpsizliki mesilisi supitide korushke bashlidi. bu ozgirish bir kechidila yuz bermidi, emma 5-iyul keyinki yillarda kunseri korunerlik bolghan bashqurush usulini qollinishni tezletti.

din, til, maarip we medeniyet ipadilirige bolghan cheklimiler barghanseri sistemiliqlashti. nazaret qilish tez surette kengeydi, deslepte waqitliq xewpsizlik tedbiri supitide otturigha qoyulghan siyasetler tedrijiy halda siyasiy we ijtimaiy kontrolluqning uniwersal sistemisigha aylandi.

bu ozgirish 2017-yilidin keyin misli korulmigen derijige yetti. keng kolemde xalighanche tutup turush, jaza lagerliri, reqemlik nazaret qilish, emgek yotkesh pirogrammiliri we mejburiy assimilyatsiye qilish siyasetliri uyghur jemiyitini tuptin ozgertiwetti. bu tereqqiyatlar birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi (OHCHR), kishilik hoquqni kozitish teshkilati (HRW) we nurghun musteqil alimlar teripidin keng kolemde hojjetleshturuldi. 2022-yildiki bahalashta, kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi uyghurlarni we bashqa musulmanlarni asas qilghan jemiyetlerni xalighanche tutup turush insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkin dep yekun chiqardi.

2017-yilidin keyin yolgha qoyulghan siyasetler tuyuqsizla peyda bolup qalmidi. ular 5-iyuldin keyin tezliship ketken bashqurush usulining dawami we kuchiyishige wekillik qilatti. shunga, bu pajie bir sehipining axirlishishinila emes, belki siyasiy sohbetning ornini mengguluk nazaret, mejburlash we mejburiy assimilyatsiye alghan yengi bir dewrning bashlinishinimu korsitip berdi.

17 yil otkendin keyin, 5-iyul otturigha qoyghan soallar yenila jawabsiz qalmaqta. neme uchun shawguendiki qatilliq weqesi hechqachan ochuq-ashkara we ishenchlik tekshurulmidi? neme uchun tinch oqughuchilar namayishi sohbetning ornigha kuch bilen basturuldi? neme uchun uyghur alimliri we ziyaliylirining qayta-qayta bergen agahlandurushlirigha estayidil muamile qilinishning ornigha pisent qilinmidi? bu soallar peqet otmushke ait emes. ular hazirqi ehwalni chushinish uchunmu intayin muhim.

5-iyuldin keyin uyghurlargha tengilghan siyasetler tarixiy boshluqtinla peyda bolmidi. ular qayta-qayta jawabkarliqning ornigha basturushni, sohbetning ornigha kontrolluqni, we orunluq erz-shikayetlerge ehmiyetlik jawab qayturushning ornigha mejburlashni tallighan bashqurush usulidin osup chiqti.

shunglashqa 5-iyulni eslesh peqetla bir xatirilesh paaliyiti emes. u hel qilinmighan adaletsizlikning qandaq qilip uzun muddetlik dolet siyasitige aylinip ketidighanliqini we tarixiy heqiqetke yuzlinishni ret qilishning qandaq qilip putkul bir milletning kelgusini belgileydighanliqini chushinish tirishchanliqidur. tarix neme ish yuz bergenlikini xatirileydu. u yene jawabsiz qalghan soallarni we etibargha elinmighan agahlandurushlarnimu este tutushi kerek.

musulman uyghurlar, diniy ziyankeshlik

asiye uyghur

asiye uyghur gollandiyede turushluq uyghur yazghuchi we siyasiy obzorchi. erkin asiya radiyosi uyghur bolumi taqilishtin burun, u shu yerde siyasiy obzorchi bolup ishligen. u nowette «yershari awazi» (Global Voices), uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) ning tekliplik yazghuchisi we gollandiyening «De Kanttekening» Jurnili qatarliq supilar arqiliq inglizche, golland we xitay tillirida uyghur kishilik hoquqi, medeniyet basturulushi, uchur kontrolluqi we xitayning uyghurlargha qaratqan dolet siyasetliri heqqide obzor we analizlarni elan qilip kelmekte.

xewerning inglizchisini bu yerdin oqung