miyunxen [germaniye], 5-iyul (ANI) - dunya uyghur qurultiyi (d u q) ozining heptilik qisqiche doklatini elan qilip, xelqaraliq teshwiqat tirishchanliqlirini otturigha qoydi. d u q yaponiye we yawropadiki chong dunyawi supilardin paydilinip, beyjingning sherqiy turkistanliq uyghurlarni nishan qilghan we yenila dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq, mejburiy emgek we dolet halqighan besim qilmishlirigha diqqet tartti.
26-iyundin 28-iyunghiche stokholmgha qilinghan uch kunluk teshwiqat ziyariti jeryanida, d u q we uninggha qarashliq teshkilatlarning yuqiri derijilik wekilliri shiwetsiye emeldarliri, parlament ezaliri we puqralar jemiyiti wekilliri bilen korushup, sherqiy turkistanning kishilik hoquq weziyitini muzakire qildi.
wekiller omiki d u q reisi turghunjan alawudun, muawin reis zumretay erkin, uyghur demokratiye we kishilik hoquq merkizi (UZDM) reisi dolqun eysa we shiwetsiye uyghur komiteti reisi bextinor abdurehimlardin terkib tapti.
wekiller omiki shiwetsiye tashqi ishlar ministirliqi, parlament ezasi yusup aydin we shiwetsiye qelemkeshler jemiyiti (PEN Sweden) bilen sohbet otkuzdi. ular xitayning yengidin yolgha qoyghan «milletler ittipaqliqi qanuni»ning uyghurlarni nishan qilghan medeniyet assimilyatsiyesi we besim siyasetlirini teximu qanunlashturidighanliqini otturigha qoydi.
ular yene tutqun qilinghan uyghur ziyaliylirigha bolghan endishilirini ipadilidi hemde keyin uyghur shairi, yazghuchisi we kishilik hoquq paaliyetchisi kuresh kusenning mirasini xatirilesh uchun otkuzulgen ammiwi paaliyetke qatnashti.
teshwiqat paaliyiti pariJda dawamlashti, dolqun eysa 30-iyundin 2-iyulghiche otkuzulgen 9-nowetlik dunya olum jazasigha qarshi turush qurultiyigha qatnashti.
wekillerge soz qilghan eysa, kishilik hoquq teshkilatlirining bildurushiche, xitayning edliye sistemisida olum jazasigha hokum qilinish xewpige duch keliwatqan uyghur siyasiy tutqunlirigha diqqet tartti.
xitayning «milletler ittipaqliqi qanuni» 1-iyul resmiy yolgha qoyuldi, bu berlin, biryussel, london, washington, sidney, tokyo, syurix we los anJeles qatarliq sheherlerdiki uyghur teshkilatliri we ularning ittipaqdashlirining mas qedemlik namayishlirini kelturup chiqardi.
amerika qoshma ishtatlirida, wekiller palatasining ikki partiyesidin bolghan 14 eza, tashqi ishlar ministiri marko rubioni bu qanunni ammiwi sorunlarda eyibleshke chaqirdi.
ayrim halda, 2-iyul kuni d u q muawin reisi zumretay erkin syurix uniwersitetida otkuzulgen sohbet yighinigha qatnashti. bu yighinda dolet halqighan besim we mustebit hokumetler oz chegrasi sirtidiki muhajirlar jamaitini qorqutush yaki awazini ochurushke urunghanda demokratik doletler duch kelidighan riqabetler temisi muzakire qilindi. (ANI)
