2026-yili 8-iyul | aptor: elija pokel-wilson
awstraliye oz bazirini uyghurlarning mejburiy emgikige chetishliq mallarning tesirige ochuq qoyup bermekte. amerika we yawropa ittipaqi bundaq mallarni cheklesh uchun heriket qiliwatqan bir waqitta, import kontrolluqi ajiz doletler bashqa jaylarda qattiq tekshurushke duch kelgen mehsulatlarning baridighan bazirigha aylinip qelish xewpige duch kelmekte. awstraliyege nisbeten bu xewp quruq nezeriye emes, belki hazir yuz beriwatidu. men otken ayda «uyghur kishilik hoquq qurulushi» uchun elan qilghan doklatimda, awstraliyening 2025-yili xitaydin uyghurlarning mejburiy emgikige chetishliq yuqiri xewplik sahelerdin texminen 4.82 milyard amerika dolliri (6.95 milyard awstraliye dolliri) qimmitide mal import qilghanliqini bayqidim.
bu reqemler doklatta korsitilgen yuqiri xewplik sahelerdiki — paxta toqumichiliq we kiyim-kechek, quyash energiyesi zapchasliri, alyumin we ximiyewi mehsulatlarni oz ichige alidu — her bir malning mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghanliqini ispatlimaydu. eksiche, u awstraliyening mejburiy emgek xewpi toluq hojjetleshturulgen we musteqil delillesh tes bolghan sahelerge qarita ajizliqini korsitip beridu.
2017-yilidin bashlap, xitay dairiliri shinjang uyghur aptonom rayonidiki teximu keng kolemlik tutqun qilish we turmige tashlash siyasiti bilen birge, kop sandiki uyghur we bashqa turkiy xelqlerni «kespiy maarip we terbiyelesh» apametlirige qalaymiqan qamidi. bu zulum yene dolet rehberlikidiki emgek kuchlirini yotkesh pilani we musteqil teminlesh zenjirini tekshurushni intayin qiyinlashturuwetken cheklimiler arqiliq rayon iqtisadigha kengeydi.
bu rayon adettiki istemal buyumliri, pakiz energiye we sanaet materiyallirini teminleydighan xitayning paxta, toqumichiliq, quyash energiyesi we sanaet teminlesh zenjiride yenila merkiziy orunda turmaqta. bu sahelerdiki her bir mehsulat bulghanmighan bolsimu, emma ular uyghurlarning mejburiy emgikige chetishliq bolush xewpi yuqiri, awstraliyede bolsa mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan mallarni bashqiliridin perqlenduridighan ishenchlik sistema kemchil.
awstraliyening hazirqi qanunliri bu mesilining kolimige mas kelmeydu. «zamaniwi qulluq qanuni» (Modern Slavery Act) tegishlik shirketlerdin teminlesh zenjiridiki xewplerni melum qilishni telep qilidu, lekin ulardin yuqiri xewplik mallarni teminlesh zenjiridin chiqiriwetishni telep qilmaydu. bu qanun yene mejburiy emgek mallirini import qilishni cheklimeydu. melumat berish xewpni ashkariliyalishi mumkin, lekin u mallarning doletke kirishini tosalmaydu. ijra qilishtiki bu boshluq mesuliyetni munasiwetlik hokumet dairilirige emes, belki shirketlerning ustige yuklep qoyidu. bezi shirketler xewpni estayidil tekshurushi mumkin, bashqiliri undaq qilmasliqi mumkin. qandaqla bolmisun, awstraliyelikler ozliri setiwalghan we ishletken kundilik mallarning qulluqqa chetishliq yaki emeslikini bilish uchun shirketlerning ixtiyariy herikitige tayinip qalmasliqi kerek.
2025-yili, awstraliye uyghur tengritagh ayallar jemiyiti parche setish dukanliri zenjiri bolghan «Kmart Australia» ustidin dewa qildi. istemalchilarni qoghdash qanuni boyiche dewa chushurgen bu jemiyet, Kmart ning mejburiy emgek xewpige bolghan munasiwiti toghrisida istemalchilarni azdurghan bolushi mumkinlikini ilgiri surdi we uning teminlesh zenjiri uchurlirini ashkarilashni telep qildi.
Kmart ozining mejburiy emgekni oz ichige alghan her qandaq shekildiki qulluqqa qarshi turidighanliqini bildurdi. bu parche satquchi shirket yene: «bizning zamaniwi qulluq xewpimiz dawamlishiwatqan we etrapliq elip beriliwatqan kishilik hoquq xewpini bashqurush musapimizning bir qismi supitide bahalinidu» dep qoshumche qildi.
jemiyetning dewasi awstraliyening zamaniwi qulluqqa qarshi turush sistemisidiki teximu chong bir mesilini korsitip beridu. yuqiri xewplik sahelerdin mal kirguzidighan import qilghuchilar mehsulatlirining mejburiy emgekke chetishliq emeslikige ait ishenchlik ispatlarni teminlishi telep qilinishi kerek. tamoJna dairiliri ispat yetersiz bolghanda mallarni toxtitish hoquqigha ige bolushi kerek. bu mesuliyetni istemalchilardin elip, mallar awstraliye bazirigha yetip kelishtin burun mejburiy emgek xewpini perqlendurushke eng muwapiq bolghan shirketler we organlarning ustige yukleydu.
bu tedbirler bolmisa, awstraliye teximu qattiq import kontrolluqigha qarap yuzliniwatqan chong bazarlarning arqisida qelip qalidu. amerika «uyghur mejburiy emgikini aldini elish qanuni» (UFLPA) arqiliq teximu kuchluk import kontrol sistemisini yolgha qoydi. yawropa ittipaqimu mejburiy emgekni cheklesh yonilishige qarap mangmaqta. bu chong bazarlar mejburiy emgek xewpige shirketler peqet melumat beridighan bir nerse dep emes, belki chegrada toxtitilishi kerek bolghan bir nerse supitide muamile qilishqa bashlidi. eger awstraliye oz qanunlirini kucheytmise, amerika we yawropada qattiq tekshurushke duch kelgen mallar awstraliyening dukan tekchilirige yotkilip kelishi mumkin.
mening doklatimda bu yuzlinish «yotkilgen xewp» dep teswirlendi. bir bazarda ijra qilishni kucheytish mejburiy emgek mallirini dunyawi teminlesh zenjiridin ozlukidin yoqitip tashlimaydu. u xewpni import tekshurushi az bolghan bazarlargha qarap ittirishi mumkin. doklatta korsitilginidek, yaponiyemu mushundaq xewpke duch kelmekte. awstraliye bu xewpni tonup yetti, lekin uninggha taqabil turush uchun yeterlik kuchluk sistema qurup chiqmidi. awstraliyening qulluqqa qarshi turush komissari kiris ewans (Chris Evans) hazirqi sistemining bek ajiz ikenlikini agahlandurdi. ewans mejburiy tekshurush we yuqiri xewplik bayanatlarni oz ichige alghan teximu kuchluk qanunlarni qollidi, shundaq bolghanda shirketler zamaniwi qulluq xewpi toghrisida peqet melumat beripla qalmastin, belki emeliy heriket qollinishi kerek bolidu.
awstraliye mejburiy emgek importini cheklesh, tamoJna hoquqini kucheytish we import qilghuchilardin yuqiri xewplik sahelerdiki mallarning menbesini iz qoghlap tekshurushni telep qilish arqiliq bu boshluqni toldurushi kerek. awstraliye yene ozining dunyawi soda sherikliri, jumlidin amerika bilen yuqiri xewplik saheler we import qilghuchilar toghrisida uchur almashturush arqiliq hemkarlishishi kerek. ashkarilash mejuriy emgekning tesirini pash qilalaydu, lekin u ozlukidin uni tosalmaydu. eger awstraliye uyghurlarning mejburiy emgiki bilen ishlepchiqirilghan mallarni awstraliyeliklerning oyliri, karxaniliri we teminlesh zenjiridin yiraq tutushni xalisa, chegra dairilirige heriket qilidighan qorallarni (hoquqlarni) berishi kerek.
«strategiyechi» (The Strategist) diki obzorni oqung:
elija pokel-wilson «uyghur kishilik hoquq qurulushi» ning tetqiqatchisi. u puget saond uniwersitetining (University of Puget Sound) iqtisad we xelqara siyasiy iqtisad kespide toluq kurs unwanigha erishken.
