suretni «honi soyit» (Honi Soit) namliq sidney uniwersiteti oqughuchilar taratqusi tartqan

xitayning «milletler ittipaqliqi we tereqqiyati qanuni» 1-iyuldin bashlap yolgha qoyuldi. bu qanun xitayning xenzularni merkez qilghan rehimsiz assimilyatsiye qilish siyasitini teximu kucheytidu.

2026-yili 10-iyul

5-iyul yekshenbe kuni etigen saet 11 de texminen 35 kishi sheherlik hokumet meydani (Town Hall) gha yighilip namayish qildi. mezkur namayishni awstraliye uyghur jemiyiti teshkilligen bolup, yerlik ahaliler we zemin igilirige hormet bildurush nutuqliri sozlengendin keyin namayishchilar ziyankeshlikke uchrawatqan uyghurlar uchun bir minut sukutte turdi hemde arqidin sozliguchiler nutuq sozlidi.

awstraliye uyghur jemiyitining katipi bextiyar bore yighilghan ammigha: «buningdin 17 yil ilgiri minglighan uyghurlar urumchi kochilirida tinch shekilde namayish qilip shawguende uyghur zawut ishchilirining olturulush weqesini tekshurushni telep qilghanidi» dedi.

2009-yili 26-iyun kechisi guangdung olkisining shawguen shehiridiki bir oyunchuq zawutining yataqlirida xenzu ishchilar bilen yerlik shaykilar uyghur merdikar ishchilarni olturgen. shyanggangni baza qilghan bir oyunchuq ishlepchiqirish shirkitige tewe bolghan shu shawguen zawutida kishilik hoquqqa dexli-teruz qilidighan eghir eksplatatsiye qilish xizmet sharaiti mewjut bolup, «xitay emgek kozitish teshkilati» (China Labor Watch) ning bildurushiche bu ehwal milliy jiddiychiliklerning kelip chiqishigha yol achqan. shu kunlerde bir xenzu ayal ishchining uyghur ishchilar teripidin jinsiy parakendichilikke uchrighanliqi toghrisidiki yalghan xewerler tarqitilghanidi.

xitay dairiliri mezkur weqede ikki uyghurning olgenlikini hemde 79 i uyghur bolup jemiy 118 kishining yarilanghanliqini elan qilghan. guwahchilarni ziyaret qilghan «gardian» (The Guardian) geziti muxbirining eytishiche yerlik bir xenzu er yette-sekkiz uyghurni olturushke yardemleshkenliki bilen maxtanghan shundaqla ozi we bashqilarning tomur kaltekler bilen uyghur ishchilarni urup olturgenlikini eytqan. ashu chaghlarda torgha yollanghan sinlargha asaslanghanda xenzu topilangchilar saqchilar bir nechche saet keyin yetip kelgen bolsimu uyghurlarning yataqlirigha dawamliq besip kirgen.

2009-yili 5-iyul kuni uyghurlar urumchide namayish qildi. sheherning uyghur mehelliliride tinch namayish bilen bashlanghan bu heriket saqchilar onlighan namayishchini qolgha elip ammini tarqaqlashturushqa urunghandin keyin xenzulargha qarshi zorawanliqqa aylinip ketken. bir qisim ghezeplengen uyghurlar saqchilargha hujum qilghan, hokumet binalirigha besip kirishke urunghan, kochilardiki xenzulargha hujum qilip xenzular bashqurushidiki dukanlarni cheqip weyran qilghan. mezkur toqunushta kem degende 197 kishi qaza qilghan bolup ularning kopinchisi xenzular idi.

awstraliye uyghur jemiyitige oxshash uyghur milliy teshkilatliri weqedin keyin yuz bergen qolgha elishlar shundaqla topilanggha qatnashqanliq bilen eyiblengen yuzligen kishilerning ochuq-ashkara bolmighan sotlinishini kozde tutup urumchi weqesini bir «qirghinchiliq» dep teswirleydu.

namayishta pelestinni qollash teshkilati bolghan «pelestinni qollap chiqing» (Stand for Palestine) teshkilatining ezasi muxlis ma soz qildi.

muxlis ma ozining tunggan millitidin bolghan bir xitay puqrasi ikenlikini tilgha elip: «bu mesile men uchun intayin muhim bir temidur. urumchi qirghinchiliqi emeliyette tunji bashlinish emes idi, emma epsuslinarliqi shuki u bir bashlinish bolup qaldi» dedi.

muxlis ma bilen awstraliye uyghur jemiyitining reisi mehmet obul birge. suretni «honi soyit» (Honi Soit) taratqusi tartqan.

ma yene mundaq dedi: «chunki urumchi weqesidin keyin korginimiz xitay kommunistik partiyesining bolupmu uyghur xelqige tutqan pozitsiyesini ozgertkenliki boldi. biz xitay hokumitining buyruqlirigha boysunup kelgen kishilerningmu hechqandaq sewebsizla jaza lagerlirigha qamalghanliqini, ularning kimlikining ochurulgenlikini, tilining tartiwelinghanliqini we perzentlirining ata-aniliridin ayriwetilgenlikini korduq. biz heqiqetenmu eqilge sighmaydighan kopligen pajielerge shahit bolduq.»

kem degende 2017-yilidin bashlap sherqiy turkistan dairiliri uyghurlar bilen bashqa musulman turkiy milletlerni «esebiylikni tugitish» lagerlirigha qanunsiz halda keng kolemlik qamap kelmekte. mezkur lagerlarda tutqunlar xitay tilini oginishke we ozlirining «ashqunluq» etiqadidin waz kechishke mejburlinidu. xitay dairiliri deslepte bu lagerlarning mewjutluqini ret qilghan bolsimu keyinche ularni «kespiy terbiyelesh mektepliri» dep atidi. tutqunlarning adette bir nechche yil dawamlishidighan derslerni «putturgendin» keyin andin oylirige qaytishigha we ailisi bilen jem bolushigha ruxset qilinidighanliqi dewa qilindi. birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq ishxanisi 2022-yili bu xil tedbirlerning insaniyetke qarshi jinayet shekillendurush ehtimalliqini elan qildi.

ma sozini dawamlashturup mundaq dedi: «men tunggan millitidin chiqqan bir kishi bolush supitim bilen shuni etirap qilimenki, biz ilgiri medeniyet jehettin uyghurlargha qarap ‹hey, bular bolgunchi bolsa kerek, nemishqa mundaq qilidighandu?› dep oylayttuq. biraq tungganlar otken 10 yil ichide xitay hokumitining bizningmu erkinlikimizni asta-asta tartiweliwatqanliqini tonup yetti.»

xitay dairiliri «dinni xitaychilashturush» meqsitige yetish uchun diniy islahat heriketlirini elip bardi. diniy kitablarni peqet kommunistik partiye testiqlighan chushendurushler boyichila ogitishke ruxset qilinidu. sherqiy turkistandiki mechitlerde tekshurush ponkitliri tesis qilinghan bolup kirgen her bir kishining kimlik kartisini surtushi telep qilinidu. qeshqerdiki heytgah mechitige oxshash bezi mechitler bolsa emeliyette taqilip sayahet orunlirigha aylanduruwetildi.

shiendiki bir meschitning hoylisidiki «milletler ittipaqliqi» heqqidiki teshwiqatlar. suretni otken qishta «honi soyit» (Honi Soit) taratqusi tartqan.

awstraliye uyghur jemiyitining reisi mehmet obul xitayning yengidin yolgha qoyghan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyati qanuni» heqqide toxtilip mundaq dedi: «ular bir nechche kun ilgiri yeni 1-iyuldin bashlap bu ‹ittipaqliq qanuni› ni yolgha qoydi. bu putunley bir gewdileshturush siyasitidur. u bashqa hechkimni etirap qilmaydu... shunga bashqa hechqandaq til, medeniyet we dinning mewjut bolup turushigha yol qoyulmaydu.»

kishilik hoquq teshkilatliri bilen chet eldiki diyaspora guruppiliri mezkur qanunni izchil tenqid qilip kelmekte. 2-iyul kuni bir tibet paaliyetchi birleshken doletler teshkilatining niyu yorktiki bash ishtabining aldida ozige ot qoyup qurban boldi.

mezkur qanun birlikke kelgen kimlikni «jungxua milliti ortaq gewdisi» (yeni xitay milliti ortaq gewdisi) dep teswirleydighan bolup bu soz tekistte jemiy 54 qetim tilgha elinghan. mezkur qanunda kishilerning xitay tilini oginishige «tosqunluq qilishi», ata-anilarning balilirigha «birlikke kelgen doletning tereqqiyatigha paydisiz bolghan eqidilerni singdurushi», «diniy yaki milliy seweblerni bahane qilip bashqilarning toy qilish erkinlikige dexli-teruz qilishi» shundaqla «milletler ittipaqliqi bilen tereqqiyatigha ziyan yetkuzidighan» mezmunlarni tarqitishi qetiy meni qilinidu.

emeliyette «dolet telewiziye radiyo pirogrammilirini ret qilish», «normalsiz saqal-burut qoyup kiyinish» shundaqla «yemeklik sahesidin bashqa orunlarda ‹halal› uqumini teshwiq qilish» qatarliq qilmishlar sherqiy turkistanning 2017-yilliq «ashqunluqni tugitish nizami» boyiche alliqachan ochuq-ashkara jinayet dep bekitilgenidi. bugunki kunde mekteplerdiki peqet uyghur tilidila ders otush bilen qosh tilliq oqutush sistemilirimu asta-asta putunley emeldin qalduruldi.

namayishqa kelgenlerning nemishqa azliqi soralghanda mehmet obul: «ular kishilerning aile ezalirigha tehdit selish arqiliq ularning bu yerge kelip namayishqa qatnishishining aldini alidu» dep jawab berdi.

«biz xitay kommunistik partiyesining ozini ongshap bu ‹milletler ittipaqliqi qanuni› deydighan barliq bimene nuqtilarni derhal toxtitishini umid qilimiz. shundaqla uyghur, tibet we ichki mongghullargha oz kimlikini saqlap qelish, oz tilini ishlitish, medeniyitini qoghdash we diniy etiqadlirini erkin ada qilish pursiti berishini telep qilimiz. xuda taala heqqi uchun eytip beqinglarchu, bu zadi kop telepmu?»

xewer menbesi: https://honisoit.com/2026/07/uyghurs-rally-in-opposition-to-new-chinese-law/