yazghuchi: kaden eldrij (Caden Eldridge) | 2026-yili 12-iyul | dunya tinchliqi teshkilati (OWP)

asasliqi xitayning sherqiy qismidiki shinjang (sherqiy turkistan) rayonida yashaydighan musulman millet — uyghurlar, otken bir esirdin buyan xitay hokumitining uyghur medeniyet kimlikini yoqitish we uyghurlarni xenzularning (kop sanliq millet) orp-adetlirige maslashturup ozgertishni meqset qilghan «terrorluqqa qarshi turush» heriketlirige duch kelmekte. doklatlarda qeyt qilinishiche, bu jeryanda rayondiki milyonlighan uyghur we bashqa musulman az sanliq milletler «qayta terbiyelesh» lagerlirigha qamalghan. amerika emgek ministirliqining bildurushiche, ular 2016-yilidin bashlap irqiy qirghinchiliq, dolet teripidin mejburlanghan emgek we insaniyetke qarshi jinayetlerge duch kelgen.

emgek ministirliqi yene «shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtueni»ni xitay doliti belgiligen «emgek kuchlirini yotkesh arqiliq namratliqtin qutuldurush» pirogrammisi astida, xitay hokumitining mejuriy emgek, medeniyet jehettin assimilyatsiye qilish we jemiyet xarakterlik nazaret qilish hem kontrol qilishni yolgha qoyidighan merkiziy orgini dep bekitti. bu pirogrammining kontrolluqidiki uyghur ishchilar zawutlarda ishleshke mejburlinidu, shundaqla shinjangning sirtidiki rayonlargha yotkilip, u yerde qattiq nazaret astida we barawer bolmighan sharaitlarda ishleshke mejburlinidu. birleshken doletler teshkilatining 2022-yili elan qilinghan uyghur mejburiy emgiki heqqidiki doklatida otturigha qoyulushiche, shinjangning besh yilliq pilanida (2021-2025), 13.75 milyon qetim emgek kuchi yotkesh pilanlanghan. mezkur doklatqa asaslanghanda, bu mejburiy emgek pirogrammisining tesiri «ularning tili, tallighan jemiyetliri, turmush usulliri, shundaqla medeniyet we diniy paaliyetlirining yoqilishigha elip kelidu, bu bolsa eslige kelturgili bolmaydighan ziyan we yoqitishlarni kelturup chiqiridu».

bu ishchilarning sharaitimu eghir endishe qozghimaqta. birleshken doletler teshkilati qeshqerdiki bir lagerni misal qilip korsetken bolup, u yerdiki uyghur tutqunlar toqumichiliq mehsulatlirini ishlepchiqirishqa mejburlanghan. ular intayin az maash alghan, sirtqa chiqishigha ruxset qilinmighan, hemde ailisidikiler bilen bolghan alaqisi cheklengen yaki putunley uzup tashlanghan. awstraliye istrategiyelik siyaset instituti (ASPI) doklat qilghan yene bir deloda, chingdaw teyguang ayagh kiyim cheklik shirkiti (jenubiy koreyediki bir ana shirket) 600 uyghur we bashqa az sanliq millet ishchilirini ishletken. zawutning 2020-yili tartilghan suretliride, zawut rayonining ichige qaritilghan tikenlik sim tosaqlar, kozitish munarliri we qoshumche tighliq simlar bilen qorjalghanliqi korulgen. uyghur ishchilarning kirish-chiqishi chiray tonush yumshaq detali ishlitidighan saqchi derwazisi teripidin nazaret qilinghan. chingdaw teyguang ayagh kiyim cheklik shirkitining asasliq xeridari nayik (Nike) shirkitidur.

uyghur mejburiy emgikining mehsulatliri nurghunlighan chong sanaet saheliride putunley degudek qutulghili bolmaydighan bir haletke keldi. «uyghur rayonidiki mejburiy emgekni axirlashturush ittipaqi»ning sozige qarighanda, dunya kiyim-kechek baziridiki her 5 paxta kiyimning 1i, quyash energiyelik poliselitsiyining %35i, 10 chong uchur we xewerlishish texnikisi shirkiti, poliwinil xilorid (PVC) qurulush materiyallirining %10i, 100 din artuq xelqaraliq mashina zapchasliri we aptomobil ishlepchiqarghuchilar, shundaqla shinjang rayonidiki 14 eng chong alyumin, polat we mis shirkitining hemmisi uyghur mejburiy emgikini ishlitish jehette yuqiri xeterge ige yaki ishletkenliki ispatlanghan.

ASPI doklatida 83 chong xelqaraliq shirketning teminlesh zenjiride bolghan yaki ular uchun mehsulat ishlepchiqiridighan 80,000 uyghur mejburiy emgekchisi bekitilgen. bu emgekchiler kopinche musulman bolmighan ishchilardin ayrip tashlinidu, « idiyewi terbiyelesh»ke, uzluksiz nazaretke duch kelidu we oz dinigha etiqad qilishi meni qilinidu.

ASPI teripidin bekitilgen shirketlerning tizimliki towendikiche:

Abercrombie & Fitch, Acer, Adidas, Alstom, Amazon, Apple, A.S.U.S., B.A.I.C. Motor, Bestway, B.M.W., Bombardier, Bosch, B.Y.D., Calvin Klein, Candy, Carter’s, Cerruti 1881, Changan Automobile, Cisco, C.R.R.C., Dell, Electrolux, Fila, Founder Group, G.A.C. Group (automobiles), Gap, Geely Auto, General Motors, Google, Goertek, H&M, Haier, Hart Schaffner Marx, Hisense, Hitachi, H.P., H.T.C., Huawei, iFlyTek, Jack & Jones, Jaguar, Japan Display Inc., L.L.Bean, Lacoste, Land Rover, Lenovo, L.G., Li-Ning, Mayor, Meizu, Mercedes-Benz, M.G., Microsoft, Mitsubishi, Mitsumi, Nike, Nintendo, Nokia, Oculus, Oppo, Panasonic, Polo Ralph Lauren, Puma, S.A.I.C. Motor, Samsung, S.G.M.W., Sharp, Siemens, Skechers, Sony, T.D.K., Tommy Hilfiger, Toshiba, Tsinghua Tongfang, Uniqlo, Victoria’s Secret, Vivo, Volkswagen, Xiaomi, Zara, Zegna, Z.T.E.

bezi markilar kopligen zawutlar bilen baghlinishliq. bu doklatqa jawab qayturghan shirketler we ularning jawablirini bu ulinishtin korushke bolidu. 

xelqara teminlesh zenjiridiki uyghur mejburiy emgikining tesirige qarshi turush uchun, amerika we yawropa ittipaqi oz tewelikide mejburiy emgek ishlitilgen mehsulatlarni setishni chekleydighan qanunlarni chiqardi. yawropa ittipaqining 2024-yili imza qoyulghan «mejburiy emgek belgilimisi» yawropa ittipaqigha eza doletlerdin her qandaq mejburiy emgek bilen yasalghan mehsulat yaki zapchaslarni chekleshni telep qilidu, buningda shinjang rayonigha alahide nuqta qoyulidu. amerikining 2021-yili testiqlanghan «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» xitay hokumitining uyghur mejburiy emgikini sistemiliq ishlitishige qaratqan eniq bir inkastur. bu qanun layihesi xitaydiki, xususen shinjang rayonidiki mejburiy emgek bilen toluq yaki qismen ishlepchiqirilghan mehsulatlarni amerikigha import qilishni cheklesh ijrasini qollash istrategiyelirini tuzush uchun «mejburiy emgek ijra qilish xizmet guruppisi» qurdi. bu qanun layihesi shinjang rayonida toluq yaki qismen qezilghan, ishlepchiqirilghan yaki yasalghan mehsulatlarning putunley cheklinishini kelturup chiqardi. qanun ijra qilinishqa bashlighandin buyan, jemiy 24,344 turkumdiki yukning doletke kirishi ret qilindi, bularning omumiy qimmiti 950 milyon dollargha yetidu, buning ichide 670 milyon dollarliq qimmet elektronluq mehsulatlargha tewe. kanada we engliyemu bu yolni boylap, hazir uyghur mejburiy emgiki bilen yasalghan mehsulatlargha mushuninggha oxshash cheklimilerni yolgha qoyush ustide ishlimekte.

amerika uchun qanun ijra qilish zor derijide utuqluq bolghan bolsimu, lekin buning tesiri ottura tiptiki iqtisadiy gewdilerde mesilini teximu eghirlashturuwetishi mumkin. amerika we yawropa ittipaqi qatarliq chong bazarlar mejburiy emgek qanunlirini we import kontrolluqini kucheytkende, mejburiy emgekke chetishliq mehsulatlar qanun ijra qilish kuchi ajiz we tekshurush iqtidari cheklik bolghan bashqa doletlerge yotkilip ketishi mumkin. mesilen, «uyghur insan heqliri qurulushi»ning bir doklatida bayqilishiche, yaponiye we awstraliye uyghur mejburiy emgiki bilen munasiwetlik yuqiri xeterlik sahelerdin yenila ayrim-ayrim halda 6.71 milyard dollar we 4.82 milyard dollarliq mehsulat import qilmaqta. chong iqtisadiy gewdilerdiki qanun ijrasi teminlesh zenjirining ikkige bolunushini kelturup chiqardi: xewpi towen mehsulatlar amerika we yawropagha yuzlendi, xewpi yuqiri mehsulatlar bolsa mejburiy emgek cheklimilirini ijra qilishqa qadir bolalmighan yaki xalimighan ottura tiptiki iqtisadiy gewdilerge yotkilip ketti. barliq import qilghuchi doletlerde bir tutash qanun ijra qilinmisa, mejburiy emgekchiler teripidin ishlepchiqirilghan mehsulatlarning xewpi peqet bir iqtisadiy gewdidin yene birige yotkilidu, xalas.

xitay shinjangdiki «terrorluqqa qarshi turush» we «qetiy esebiylikni tugitish» heriketlirining «qanun boyiche» elip berilghanliqini we buning hergizmu «az sanliq milletlerni besish» emeslikini otturigha qoydi. xitayning uyghur mejburiy emgiki heqqidiki bir bayanatida mundaq deyilgen: «shinjangdiki barliq milletler ishchilirining qanuniy hoquq-menpeetliri qoghdilidu, "mejburiy emgek" degen chushenche mewjut emes», shundaqla hechqandaq «ammiwi hoquq dexli-teruzgha uchrash» weqesining bolmighanliqini qoshumche qilghan. gerche ehtimalliqi towen bolsimu, xitay xelqara emgek teshkilatining 1930-yildiki mejburiy emgek ehdinamisi (29-nomurluq) we mejburiy emgek ehdinamisining 2014-yildiki kelishimini testiqlishi uchun xelqaraliq besim ishlitish, rayondiki musulman az sanliq milletlerni qoghdash we mejburiy emgek lagerliridiki uyghurlarni azad qilishta zor rol oynishi mumkin. shu waqitqiche, b d t mutexessisliri teripidin tewsiye qilinghan eng yaxshi chare — xitayda tijaret qiliwatqan we xitaydin mal eliwatqan meblegh salghuchilar we karxanilarning, b d t ning «karxana we insan heqliri yetekchi prinsipliri»gha uyghun halda, ishlepchiqirish teminlesh zenjiridiki mejburiy emgek xeterlirini kozde tutup, insan heqliri boyiche tegishlik tekshurushlerni elip berishidur. shexsler yaki puqralar jemiyiti rehberliri uchun, xitaydiki uyghurlargha qaritilghan dolet teripidin qollinidighan mejburiy emgek we insan heqliri dexli-teruzlirini axirlashturushqa beghishlanghan soda jemiyetliri we puqralar jemiyiti teshkilatlirining birleshmisi bolghan «mejburiy emgekni axirlashturush ittipaqi»gha eza bolush yaxshi bir bashlinish bolalaydu. bu ittipaq AFL-CIO, adem etkeschiliki qanun merkizi, kishilik hoquq kozitish teshkilati (HRW), insan heqliri jemiyiti, ishchilar hoquqi konsortiyumi, dunyawi oqughuchilar munbiri, puqralar dunya soda kozitish teshkilati, amerika uyghur jemiyiti we erkinlik hemkarliq teshkilati qatarliqlarni oz ichige alidu (buning bilenla cheklenmeydu). qiziqish jedwili mushu yerge ulanghan.

uyghurlarning eghir qismetliri dawamlishiwatqan bolsimu, uyghur mejburiy emgikige chetishliq karxanilargha we xitay hokumitige qaritilghan iqtisadiy we ijtimaiy besimlar bu qilmishni putunley toxtitishta zor rol oyniyalaydu. jemiyetning naraziliq sadaliri we bu qilmishtin ozini yiraqlashturushqa tirishmaydighan karxanilarni bayqut qilishi, u shirketlerni bundaq qilishqa iqtisadiy jehettin mejburlaydu. xitay hokumiti teximu qiyin bir nishan bolushi mumkin, lekin bu qilmishni toxtitishning yaki hech bolmighanda eksport qilinidighan mallarda buning yoqliqini ispatlashning heqiqiy iqtisadiy paydisini korush, uyghur mejburiy emgekchilirining sanining tedrijiy aziyishini kelturup chiqirishi mumkin. bu qilmishni toxtitishtiki eng muhim istrategiye — uni paydisiz qilip qoyushtur, buninggha hetta shexslermu birer karxanini qollashtin burun uning mejburiy emgek bilen bolghan munasiwitini kozde tutush arqiliq tohpe qoshalaydu.

aptor heqqide

kaden eldrij (Caden Eldridge) kaden OWP ning muxbir piraktikanti. u amerika uniwersitetining xelqara munasiwetler we siyasiy penler kespining 3-yilliq oqughuchisi. kaden sherq we jenubiy sherqiy asiyadiki dunyawi idare qilish hemde tinchliq we bixeterlik temilirigha ehmiyet beridu.