esed mirza (Asad Mirza)
xitayning yengidin maqullighan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» kop xilliqni bashqurushtin bir xilliqni mejburiy tengishqa qarap qetiy burulush bolghanliqidin derek beridu. beyjing uyghur, tibet we bashqa az sanliq milletlerni assimilyatsiye qilishni qanunlashturush arqiliq, ularning roshen medeniyet, til we diniy kimliklirini kommunistik partiyege sadiq, dolet teripidin bekitilgen yekke ang bilen almashturushni nishanlaydu.
2026-yili 1-iyuldin bashlap resmiy kuchke ige bolghan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» beyjing teripidin xitayning etirap qilinghan 56 milliti otturisida inaqliq we ijtimaiy muqimliqni ilgiri surush uchun layihelengen ziyansiz bir qoral supitide korsitildi. lekin, teximu etrapliq tehlil qilish bu nizamning tuzulmilik assimilyatsiye qilish uchun layihelengen bir mexanizm ikenlikini ashkarilap beridu.
assimilyatsiye qurulmisi: qanunning yadroluq alahidilikliri
bu qanunning merkiziy wezipisi «ortaq milliy kimlik» yaritishtur. emeliyette, bu az sanliq milletlerning ozgiche tarixi, tili we enenilirining xenzular asasiy orunni igileydighan xitay milliy bayanigha boysundurulishi kereklikidin derek beridu. bu qanunning eng halqiliq alahidilikliri towendikilerni oz ichige alidu:
mejburiy putungxua maaripi: 15-maddida yeslidin tartip mejburiy toluq ottura mektep maaripi axirlashquche bolghan barliq balilargha putungxua (xenzu tili) ogitish telep qilinidighanliqi resmiyleshturulgen. putungxua alliburun shinjang we tibet qatarliq rayonlarda kuchluk omumlashturulghan bolsimu, bu qanun az sanliq millet tillirining memliket miqyasida asasliq oqutush tili bolush salahiyitini emeliyette tartip elip, ularni ikkinchi derijilik orungha chushurup qoyidu.
idiyewi beqindiliq: bu qanun barliq hokumet organliri, xususiy karxanilar, ijtimaiy teshkilatlar hetta diniy guruppilarning «jungxua milliti ortaq gewdisi engi»ni aktip yaritishini eniq telep qilidu. xususen, diniy organlardin dinni «xitaychilashturush»ta ching turush telep qilinip, etiqadchilarni sotsiyalistik jemiyet we dolet idiyesige maslishishqa yetekleydu.
chegra halqighan tesir kuchi: belkim eng talash-tartish qozghighan terep, bu qanunning xitay chegrasining sirtidimu ijra qilinishidur. 63-maddida jungxua xelq jumhuriyiti sirtidiki teshkilatlar we shexslerningmu «milletler ittipaqliqi»gha buzghunchiliq qilghanliqi yaki «milliy bolgunchilik»ke qutratquluq qilghanliqi uchun qanuniy jawabkarliqqa tartilidighanliqi dewa qilinghan. bu belgilime sirttiki muhajirlar jemiyiti, paaliyetchiler we dunyaning her qaysi jayliridiki tenqidchilerni nishan qilghan chegra halqighan besim uchun qanuniy bahane bilen teminleydu.
emeliy tesiri: uyghurlar we tibet buddistliri
uyghurlar we tibet buddistliri qatarliq jemiyetlerge nisbeten, bu qanun yengi bir bashlinish emes, belki uzundin buyan mewjut bolup kelgen tuzulmilik besimlarning echinishliq shekilde qanunlashturulushidur.
shinjangdiki uyghurlargha nisbeten, «milletler ittipaqliqi» logikisi tarixtin buyan keng kolemlik xalighanche tutup turush, mejburiy emgekke selish, aililerni parchilash we medeniyet mirasini sistemiliq weyran qilishni yolluq korsitish uchun ishlitilip keldi. dolet bu tejribilerni dolet qanunigha kirguzush arqiliq, ozining muddiasigha qarita qalghan her qandaq mujmellikni tugetti. bu qanun uyghur kimlikining ipadilinishini — tilni qoghdashtin tartip diniy emeliyetlergiche — emeliyette jinayet dep bekitip, ularni dolet bixeterlikige tehdit yaki diniy ashqunluqning alamiti supitide tamgha basidu.
tibet buddistlirigha nisbeten, bu qanun ularning medeniyet jehettiki mewjutluqigha qaritilghan istrategiyelik bir hujumdur. bu qanun tibettiki xaniqalarning bashqurulushigha we yash rahiblar bilen rahibelerning maaripigha biwasite tesir korsitidu. diniy warisliq qilish we diniy paaliyetlerning dolet testiqlighan ramkilargha maslishishini mejburiy telep qilish arqiliq, bu qanun dalay lamagha oxshash erbablarning eneniwi nopuzini parchilashni meqset qilidu. tibetlik balilarni oz tili we medeniyitidin yiraqlashturup, dolet bashquridighan yataqliq mekteplerge mejburiy yotkesh herikiti emdilikte medeniyetni qoghdashni siyasiy asiyliq bilen barawer dep qaraydighan kuchluk bir qanun sistemisi teripidin qollinip quwwetlenmekte.
yer shari xarakterlik naraziliq bilen beyjingning ozini aqlishi
bu qanungha qarita xelqaraliq inkaslar intayin selbiy boldi; gherb doletliri, kishilik hoquq teshkilatliri we surgundiki az sanliq millet guruppiliri buni medeniyetni yoqitishning layihesi dep qaralap eyiblidi.
yawropa parlamenti bu qanunni resmiy eyiblep, buning az sanliq milletlerning mirasini yoqitishqa qaritilghan sistemiliq bir urunushqa yol achidighanliqidin agahlandurdi. parlament ezaliri surgundiki muhajirlar jemiyitini chegra halqighan parakendichiliktin qoghdash uchun, xitay bilen tuzulgen jinayetchilerni otkuzup berish kelishimlirini toxtitip turushqa chaqirdi.
amerikida, parlament rehberliri tashqi ishlar ministirliqini bu qanungha ashkara we kuchluk taqabil turushqa undep, buni idiyewi kontrol qilish qorali we dunyadiki kishilik hoquq qoghdighuchilirining bixeterlikige biwasite tehdit dep bekitti. xelqara kechurum teshkilati (Amnesty International) we uyghur herikiti (Campaign for Uyghurs) qatarliq kishilik hoquq teshkilatliri bu qanunning xitayning oz asasiy qanunidiki milliy rayonluq aptonomiyege munasiwetlik kapaletlerge xilapliq qilidighanliqini we xelqara kishilik hoquq olchemlirige zit ikenlikini otturigha qoydi.
xitayning ozini aqlishi: beyjing bu tenqidlerni «gherezlik qara surtush» we ozining dolet ichi siyasitini burmilash dep ret qildi. beyjingda otkuzulgen axbarat elan qilish yighinida, edliye muawin ministiri xu weylie (Hu Weilie) bu qanunni yaqilap, buning xitayning dolet ehwaligha mas kelidighan «qanunluq, qaidilik, zorur we emelge ashurushqa bolidighan» tedbir ikenlikini otturigha qoydi.
xitay emeldarliri bu qanunning doletning igilik hoquqi, bixeterliki we tereqqiyat menpeetini qoghdashni meqset qilghan dolet ichi ishi ikenlikini ilgiri suridu. ular chegra sirtigha ait belgilimining xelqaraliq tejribilerge uyghun ikenlikini we peqet bolgunchilik xarakterlik «qanunsiz qilmishlar»gha taqabil turushni meqset qilidighanliqini otturigha qoydi. beyjing bu qanunning normal ademler otturisidiki alaqe, akademik munaziriler yaki sodigha tesir korsetmeydighanliqini otturigha qoyup, uning tup meqsitining ijtimaiy birlikni saqlash we bashqa doletlerni parchiliwetken milliy toqunushlarning aldini elish ikenlikini tekitlidi.
hindistanning inkasi we istrategiyelik mushkul ehwali
hindistanning xitayning yengi milliy qanunigha qayturghan inkasi medeniyet qimmet qarishi, rayon xarakterlik riqabet we ehtiyatchan diplomatiyening murekkep arilashmisi teripidin shekillendi.
daramsala (Dharamshala)gha jaylashqan merkiziy tibet memuriyiti (CTA) ozlirining qarshi turush pozitsiyesini kuchluk ipadilep, bu qanunni tibet kimlikige qilinghan «qanuniy hujum» dep atidi. surgundiki tibet hokumitining siyasiy rehbiri sikyung penpa tsering (Sikyong Penpa Tsering) asiyadiki bu ikki gigant dolet otturisidiki roshen perqni tekitlidi.
tsering hindistan medeniyitining kop xilliqqa bolghan keng qorsaqliqi we uni aktip qollishi bilen xarakterlinidighanliqini, emma nowettiki rejim astidiki xitay medeniyitining barghanseri mejburiy tengilghan bir xilliq bilen ipadiliniwatqanliqini eskertti.
yengi dehli resmiy halda oz inkasini asasliqi medeniyetni qoghdash we rayon muqimliqi nuqtisidin shekillendurdi. hindistanning buddaning telimatigha oxshash enenilerge chongqur yiltiz tartqan oz kop xilliq exlaqini kozde tutqanda, xitayning bu qanunining himalaya rayonining medeniyet we til kop xilliqigha korsitidighan tesirige qarita chongqur endishe mewjut.
mundaq bolsimu, hindistanning inkasi hindistan-xitay munasiwitining nazuk weziyiti teripidinmu tengshelmekte. 2024-yili oktebirdiki emeliy kontrol siziqi (LAC) boyiche jiddiylikni peseytishni meqset qilghan chegra kelishimliridin keyin, yengi dehli bu nazuk yarishish musapisini weyran qiliwetidighan prowokatsiyelerdin ehtiyat qilmaqta.
hindistanning yer shari xarakterlik yasimichiliq merkizige aylinish arzusi we xitaygha bolghan iqtisadiy beqindiliqi kop tereplimilik bir tashqi siyasetni telep qilidu. shunglashqa, hindistan beyjingning tajawuzchilarche bir xillashturush siyasetliridin — alahide qilip eytqanda, bu siyasetler muhim bir tosuq rayoni (bufer rayoni) rolini oynaydighan tibet egizlikige tesir korsetkenliki uchun — chongqur biaram bolsimu, uning resmiy inkasi olchemlik bolup, ashkara toqunushtin yiraq turup, istrategiyelik muqimliqni birinchi orungha qoymaqta.
xitaydiki kop xilliqning kelgusi
«milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» xitayning chegra rayonlirini we az sanliq millet nopusini bashqurushtiki burulush nuqtisidin derek beridu. beyjing «jungxua milliti ortaq gewdisi» idiyesini qanun derijisige koturush arqiliq, partiye liniyesige qattiq mas kelmeydighan parallel medeniyet yaki diniy kimliklerning mewjut bolup turushigha emdi yol qoymaydighanliqidin signal berdi.
bu qanunning tup tesiri shinjang, tibet we ichki mongghulda mektep siniplirida, oylerde we ibadetxanilarda hes qilinidu. u az sanliq milletlerni assimilyatsiye bolushqa yaki doletning qanun apparatining putun besimigha duch kelishke mejburlaydighan tuzulmilik besimni teximu chongqurlashturidu. xitay oz kuchini yer shari miqyasida namayan qilishni dawamlashturuwatqan bir waqitta, bu qanun xelqara jemiyetke beyjingning ozige xas ichki tertip nusxisini oz chegrasining sirtidimu ijra qilish niyiti barliqi heqqide bir agahlandurush rolini oynaydu.
axirqi hesabta, bu qanun dolet ichidiki tup bixeterlik tuyghusining kemchillikini ashkarilaydu: heqiqiy ittipaqliqqa diyalog, ishench yaki kop xilliqni tebriklesh arqiliq emes, peqet mutleq boysundurush arqiliqla erishkili bolidu degen ishench shudur. tarix shuni korsitiduki, qorqunch we kimlikni yoqitish ustige qurulghan ittipaqliq nahayiti az hallarda uzungha baridu, xitay bu usulni qanungha aylandurush arqiliq, tereqqiyat qiyapiti astida uzun muddetlik muqimsizliqning uruqini chachqan bolushi mumkin.
esed mirza (Asad Mirza)
asad.mirza.nd@gmail.com
2026-yili 14-iyul, Daily Excelsior
