kishilik hoquq qoghdighuchisi birleshken doletler teshkilati munbiride, beyjingning yengi «milletler ittipaqliqi qanuni»ning, doletning uyghur we bashqa az sanliq milletlerning tili, dini we medeniyet kimliki ustidiki kontrolluqini teximu kucheytidighanliqini bildurdi

Muslim Network TV | 2026-yili 17-iyul

jenwe, shiweytsariye (MNTV) — tonulghan uyghur kishilik hoquq paaliyetchisi, xitayni yengidin maqullanghan «milletler ittipaqliqi qanuni»din paydilinip uyghur, tibet we xenzu bolmighan bashqa topluqlarni mejburiy assimilyatsiye qilishni kucheytiwatidu, dep eyiblidi hemde bu qanunning az sanliq milletlerning tilliri, dinliri we medeniyet kimliklirini yoqitidighan siyasetlerni qanuniy asas bilen teminleydighanliqi heqqide agahlandurdi.

«uyghur demokratiye merkizi»ning reisi dolqun eysa, jenwede otkuzulgen birleshken doletler teshkilati (b d t) yerlik xelqlerning hoquqi mutexessisler mexanizmining 19-nowetlik yighinida soz qilip, xitayning 1-iyuldin bashlap yolgha qoyghan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyati qanuni»ning, dolettiki az sanliq milletlerning menpeetini qurban qilish bedilige bir tutash dolet kimlikini tuzumleshturgenlikini bildurdi.

dolqun eysa b d t munbiride sozligen nutqida, mezkur qanunning doletning maarip, ijtimaiy turmush we medeniyet kimlikining ewladtin ewladqa yetkuzulushi ustidiki kontrolluqini kengeytidighanliqini, shuning bilen bir waqitta yerlik milletlerning tillirini, diniy paaliyetlirini we eneniwi orp-adetlirini teximu chetke qaqidighanliqini eytti.

u, bu qanunning beyjingning uyghur, tibet we xenzu bolmighan bashqa xelqlerge qaratqan uzun muddetlik siyasetlirining eng yengi basquchigha wekillik qilidighanliqini otturigha qoydi.

dolqun eysaning eytishiche, bu qanun; kop yillardin beri dawamliship keliwatqan xalighanche tutup turush, aililerni parchilash, uyghur tiligha qoyulghan cheklimiler, diniy we medeniyet miraslirini weyran qilish hemde uyghur topluqlirini ozlirining eneniwi wetini bolghan sherqiy turkistandin surgun qilish qatarliq siyasetlerning arqisidinla otturigha chiqqan.

u, mezkur qanunning yerlik tillarni qoghdash, diniy etiqad erkinliki we medeniyet organlirini qoghdashni oz ichige alghan «b d t yerlik xelqlerning hoquqi xitabnamisi»ge zit kelidighan bu xil siyasetlerni kengeytish uchun qanuniy asas yaritip berishi mumkinlikini agahlandurdi.

yighin ariliqida dolqun eysa yene, sherqiy turkistanda mejburiy emgekke selish, aililerni parchilash we uyghur kimlikige qoyulghan cheklimilerning yenila keng kolemlik dawamlishiwatqanliqini, yengi qanunning uyghur we tibet kimliklirini mekteplerdin, ammiwi memuriyettin we kundilik turmushtin teximu siqip chiqirishni nishan qilidighanliqini tilgha aldi.

u yene, beyjingni chet elde yashawatqan uyghur paaliyetchilirige qaritilghan «dolet halqighan basturush»ni kucheytiwatidu, dep eyiblidi.

dolqun eysaning sozige qarighanda, xitay emeldarliri we alaqidar organlar b d t yighinlirigha qatnashqan uyghur hoquq qoghdighuchilirining paaliyetlirini kozetken, ulargha tehdit salghan we sin-arxiplargha alghan bolup, shuning bilen bir waqitta ularning xelqaraliq kishilik hoquq munberlirige qatnishishini cheklimekchi bolghan.

u, xizmetdashliridin birining nowettiki yighingha qatnishish etirapnamisige erishelmigenlikini tilgha elip, xitay dairilirining ilgiri oziningmu b d t paaliyetlirige qatnishishini tosushqa urunghanliqini ilgiri surdi.