lixasada dua qiliwatqan bir tibet ayal. menbe.
2026-yili 1-iyuldin bashlap yolgha qoyulghan yengi qanunning ismi ittipaqliq we tereqqiyatni teshebbus qilsimu, emma u peqet yene bir qetimliq basturush sheklidin bashqa nerse emes.
yazghuchi: marko respinti (Marco Respinti)
xitay xelq jumhuriyiti (x x j) ning yengi «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni» x x j memliketlik xelq qurultiyi teripidin 2026-yili 12-mart testiqlanghandin keyin 2026-yili 1-iyuldin bashlap kuchke ige boldi. «zemistan» (Bitter Winter) tori bir nechche qetim pash qilghinidek, birlik sep teripidin elan qilinghan bu qanunni yolgha qoyush qollanmisi bilen birlikte, bu qanun xitayda yashaydighan barliq oxshimighan milletlerning medeniyet kimlikini yoqitish, shundaqla xongkong we awmen alahide memuriy rayonida yashaydighan kishilerni (erkinliki zor derijide cheklengen bolsimu, yenila saqlinip qalghan) «dolet bixeterliki» menpeeti uchun ozlirining alahide imtiyazliridin waz kechishke mejburlash, hemde xitay jumhuriyiti (teywen) diki kishilerni teslim bolushqa tehdit selish uchun layihelengen qattiq bir qanundur.
bu yengi qanunning biwasite qurbanliri tibet egizlikide yashaydighan tibetler, sherqiy turkistan rayonida yashaydighan uyghurlar we ichki mongghuldiki mongghullar bolidu. bu ensiz jemiyetlerning wekilliri qanun kuchke ige bolushtin bir nechche kun ilgiri gollandiyening amsterdam kochilirigha chiqip ozlirining naraziliq awazini koturgenliki heyran qalarliq emes.
«xitaydiki az sanliq milletler uchun eytqanda, bu qanun ehmiyetlik medeniyet we siyasiy aptonomiye boshluqini teximu taraytidu» dep chushendurdi awstraliye latrob uniwersitetining peshqedem pirofessori, xitayning millet siyasiti boyiche yetekchi mutexessis james leybold (James Leibold) «eljezire» telewiziye qaniligha bergen bayanatida. «u tibetler, uyghurlar, mongghullar we bashqa xenzu bolmighan milletlerge shuni uqturiduki, ularning tili, tarixi we kimliki peqet kompartiyening bir putun xitay milliti toghrisidiki bekitilgen tesewwurigha uyghun kelgendila andin qoghdilidu.»
til arqiliq mejburlash
mesilen, dolet ortaq tili (xenzu tili) ni oz ana tilliri bilen yashaydighan bu jemiyetlerge mejburiy tengish nishan qilinghan. qanunning 15-maddisida mundaq deyilgen: «mektepler we bashqa maarip apparatliri doletning ortaq til-yeziqini maarip we oqutushning asasiy til-yeziqi supitide ishlitidu. dolet mektep yeshidin burunqi balilarning xenzu tilini oginishini hemde mejburiyet maaripini tamamlighan osmurlerning dolet ortaq til-yeziqini asasiy jehettin igilishini ilgiri suridu.» bu qanuniy belgilimilerge xilapliq qilish jinayet hesablinidu, 6-maddida aydinglashturulghinidek «doletning birlikige ziyan yetkuzidighan yaki milliy bolgunchilik peyda qilidighan qilmishlar meni qilinidu.» 58-madda teximu ochuq bayan qilinghan: «mushu qanunning munasiwetlik belgilimilirige xilapliq qilip milletler ittipaqliqi we tereqqiyatigha ziyan yetkuzgen her qandaq teshkilat yaki shexsni nahiye derijiliktin yuqiri xelq hokumitining munasiwetlik tarmaqliri oz mesuliyiti boyiche derhal tosushi we tuzitishke buyrushi shundaqla qanun boyiche jazalishi kerek. eger bu qilmish jemiyet amanliqini bashqurushqa xilapliq qilish qilmishini shekillendurse, jemiyet amanliqini bashqurush orgini qanun boyiche jemiyet amanliqini bashqurush jazasi beridu; eger jinayet shekillendurse qanun boyiche jinayi jawabkarliq qoghlishilidu.»
emeliyette 10-madda perdazni siyrip tashlaydu: «biz millet, din yaki kishilik hoquqni bahane qilip xitay xelq jumhuriyitige qarshi bohtan chaplash, qara chaplash, cheklesh, basturush, singip kirish we buzghunchiliq qilish qilmishlirining hemmisige qetiy qarshi turimiz.» nemila bolmisun, 46-madda intayin eniq: «diniy teshkilatlar, diniy mektepler we diniy paaliyet sorunliri xitay milliti ortaq gewdisi engini kucheytish teshwiqat-maaripini qanat yaydurup, xitaydiki dinlarni xitaychilashturush yonilishide ching turup, dinning sotsiyalistik jemiyetke uyghunlishishigha yetekchilik qilishi, diniy xadimlar we etiqadchilarni wetenperwerlik enenisini jari qildurushqa yeteklep, milletler ittipaqliqi, dinlar maslishishchanliqi we jemiyet inaqliqini ilgiri surishi kerek.»
adettikidek dolet halqighan basturush
bu yengi qanun yene xitayning chet el surgundikiliri uchun eng chong balalarning biri bolghan dolet halqighan basturushni dawamlashturush we ijra qilish uchun ochuq-ashkara layihelengen. nezeriye jehettin zemin sirtidiki bashqurush teweliki berilgenliktin chet eldiki xitay kompartiyesini tenqid qilghuchi xitayliq bolmighan shexslermu nishangha aylinishi mumkin. 63-maddida mundaq deyilgen: «xitay xelq jumhuriyiti zeminining sirtidiki xitay xelq jumhuriyitige qarshi milletler ittipaqliqi we tereqqiyatigha ziyan yetkuzidighan yaki milliy bolgunchilik peyda qilidighan qilmishlar bilen shughullanghan teshkilat we shexsler qanungha boyiche qanuniy jawabkarliqqa tartilidu.»
bu terep amerika awam palatasini alahide endishige saldi. qanun kuchke ige bolush harpisida amerika awam palatasi xitay ishliri alahide komitetining reisi, parlament ezasi jon mulenar (John Moolenaar) mundaq dep keskin bayan qildi: «xitay kompartiyesining sadda qilip ‹milletler ittipaqliqi we tereqqiy qanuni› dep nam qoyulghan distopiyelik qanuni 1-iyuldin bashlap kuchke ige bolidu. bu qanun xitay kompartiyesining rehimsizliki we wehimisining qorqunchluq derijide kuchiyishi bolup, xitay bu qanundin paydilinip oz zeminidin chette yashaydighan tenqidchilerni parakende qilish we qorqutushni dawamlashturushni pilanlimaqta.» 1-iyuldiki oxshash bir alahide komitetning metbuat bayanatida yene mundaq dep tekitlendi: «biz bu qanundiki xitay kompartiyesi bilen idiyewi maslishishni telep qilidighan tillardin, yeni xitay hokumiti teripidin ‹milletler ittipaqliqi we tereqqiyatigha ziyan yetkuzdi› dep qaralghan xitayning sirtidiki kishilerningmu xitayda qanuniy jawabkarliqqa tartilidighanliqidin qattiq endishe qilimiz. bu keng dairilik qanun beyjinggha ozining zulumigha qarshi sozligenlerni jazalash uchun cheksiz degudek hoquq beridu. bu peqet beyjingning dolet halqighan basturushlirini qanunlashturush uchun sistemiliq qurulmilarni berpa qilishni dawamlashturuwatqanliqining ispatidur.»
parlament ezasi jon mulenar. menbe.
shundaqla belgiyening biryussel shehiridiki yawropa ittipaqimu oxshash liniyede inkas qayturdi. 30-apreldiki bir qararda mundaq deyildi: «yawropa parlamenti bu qanunni assimilyatsiye siyasetlirini ilgiri surup, medeniyet, din we til erkinlikini chekleydighanliqi, bu arqiliq xitayning xelqara qanun astidiki mejburiyetlirige xilapliq qilghanliqi uchun eyibleydu.» buningdin bashqa yawropa parlamentining ezaliri «yawropa ittipaqi ichide yashawatqan shexslerge qaritilghan dolet halqighan basturushni» eyiblidi we juret bilen «eza doletlerni xitay bilen bolghan jinayetchilerni otkuzup berish kelishimlirini toxtitishqa chaqirdi. axirida ular yawropa kengishini bu yengi qanungha mesul bolghanlargha qarita yawropa ittipaqining yer shari xarakterlik jazalash tuzumini qollinishqa chaqirdi.»
yawropa parlamenti yene xitay kompartiyesining oxshimighan niqablar astida dinlar we milliy guruppilargha qaratqan sistemiliq basturushining yene bir muhim teripini otturigha qoydi. ular «dalay lamaning warisi bolush mesilisi siyasiy emes diniy mesile bolup, u peqet tibet budda dini enenilirige asasen belgilinishi kereklikini» tekitlidi. melumki xitay kompartiyesi tibet budda dini we tibetning bu tup teripini kontrol qilishqa urunmaqta we keyinki dalay lamaning warisliq qilish jeryanini buzghunchiliqqa uchritishqa teyyarliq qilmaqta.
qanun mutexessislirining korsitishiche bu qanun basturush xarakteridin sirt asasiy qimmet qarashlardin xaliy bolup, putunley siyasiy shoarlar, marksistik retorika we reis shi jinpingning nutuqliri etrapida qurulghan sistemisi bilenmu kozge chushidu. yengi qanunning kirish sozide mundaq deyilgen: «xitayche sotsiyalizm yengi dewrge qedem qoyghanda xitay kompartiyesi marksistik milletler nezeriyesini xitayning milliy mesililirining konkret realliqi we xitayning qaltis eneniwi medeniyiti bilen birleshturushte ching turdi.» shundaqla 2-maddida mundaq bayan qilinidu: «milletler ittipaqliqi we tereqqiyati ishi xitay kompartiyesining omumyuzluk rehberlikide ching turup xitayche sotsiyalizmning ulugh bayriqini egiz koturidu, marksizm-leninizm, maw zedung idiyesi, deng shyawping nezeriyesi... ge emel qilip, shi jinpingning yengi dewr xitayche sotsiyalizm idiyesini toluq yolgha qoyidu.» bu bir qanun hojjitidin kore dolettiki az sanliq milletler arisida xitay kompartiyesining ustunlukini tikleydighan bir siyasiy doktirinagha koprek oxshaydu. u az sanliq milletlerning tili we medeniyitini qoghdash toghrisidiki exlaqiy teleplerge pisent qilmaydu.
hechkim chette qalmaydu
mundaq deyilgen bilen, qanun tekistide deng shyawping (1904-1997) ning tilgha elinishimu muwapiq emes. deng shyawpingning yuzeki islahatchiliqining mestanisi bolush kerek emes, emma u xitayning aliy rehbiri bolup turghan mezgilde 1984-yilliq «rayonluq milliy aptonomiye qanuni» maqullanghan: uningda az sanliq milletler tilida maarip terbiyesi berish eniq belgilengen we kop sanliq milletning subyektip shuwinizmigha qarshi agahlandurulghanidi. emma reis shi jinpingning oz meqsitige yetish uchun qilghan qattiq yengi-kommunistik siyasetlirining hemmisi buninggha qarshi kelidu.
tibetlerge kelsek ularning zemini 1950-yili x x j ning xelq azadliq armiyesi teripidin besiwelinghan bolup, ular nahayiti sarasimige chushmekte. hindistanning daramsaladiki tibet surgun hokumiti yaki merkiziy tibet memuriyiti (CTA) mundaq dep agahlandurdi: «bu qanun milletler ittipaqliqi namida tibetler we bashqa az sanliq milletlerning alahide tili, medeniyiti, dini we kimlikini ajizlashturush arqiliq, ularning assimilyatsiye qilinishini tezlitish uchun etrapliq qanuniy asas yaritip beridu.»
emeliyette merkiziy tibet memuriyitining sikyungi (bash ministiri) penpa tesering (Penpa Tshering) xelqara jemiyetni bu qanungha qarshi turushqa chaqirip qilghan murajiitide mundaq dedi: «bu qanun dolet tili (xenzu tili) arqiliq oqutushni mejburiy yolgha qoyush, arilashma mehelliler we nikahlar arqiliq nopus qurulmisini ozgertishni ilgiri surush, doletning kozitish sistemisini kengeytish we xitayning yurisdiksiyesini sirtqa kengeytish arqiliq tenqidchiler we tibet diyasporasini nishanlash arqiliq, uzun muddetlik assimilyatsiye siyasetlirini qanuniy mejburiyetke aylanduridu.»
kontrolluqni ashurush uchun layihelengen bir qanun. suniy eqil arqiliq yasalghan.
emma bu yengi qanun kop yillardin buyan dawamlishiwatqan bir emeliyetni resmiy qanunlashturdi. xitay kompartiyesi tibet xelqining medeniyet jehettin assimilyatsiye qilinishini tezlitish uchun alliqachan qedemlerni tashlighan. kop yillardin buyan tibet aililiridin balilirini dolet teripidin bashqurulidighan yataqliq mekteplerge ewetish telep qilinmaqta, bu yerde asasliq oqutush tili xenzu tilidur. u yerde balilar hakim orundiki xenzu medeniyiti qurulmisi astida terbiyelinidu. tibetning diniy paaliyetliri, tili we medeniyet enenilirini qoghdashning barliq shekilliri emdi ziyanliq dep chushendurulidu we «bolgunchilik» dep qarilidu.
sherqiy turkistan bolsa x x j da az sanliq milletler nopusning kop qismini teshkil qilidighan yene bir olkidur. molcherlengen 11 milyon uyghurning ichide bir milyondin uch milyonghiche bolghan kishi atalmish «terbiyelesh merkezliri» de tutup turulmaqta, emeliyette bular tutqun qilish merkezliridur. uyghur tilini cheklesh tirishchanliqliri kop yillardin buyan dawamliship kelmekte. chet eldiki bir uyghur otken yili eytqinidek: «wetinimizde xitay hokumiti uyghur tilining keyinki ewladlargha otushini tosush uchun barliq charilerni qilmaqta» we «xitay uyghur tilining oqutush tili supitide ishlitilishini toxtatti, kutupxanilarni taqidi we tehrirler hem neshriyatchilarni wehshiylerche ziyankeshlikke uchratti.»
jenubiy mongghuliyede (ichki mongghul) beyjing kem degende 2020-yildin bashlap mongghul tilini almashturush uchun yengi maarip siyasitini yolgha qoyushqa urunmaqta. naraziliq namayishliri partlighanda hokumet turkumlep tutqun qilish, qayta terbiyelesh pirogrammiliri we namayishchilardin mejburiy ashkara «towe qilish» telep qilish arqiliq inkas qayturdi. mongghullar oz tili we medeniyitini saqlap qelish uchun torgha yuzlengende mongghul tilidiki tor ishlitishke qarita reqemlik chekleshler elip berildi.
xongkong, awmen we xitay jumhuriyiti (teywen) de yashaydighan kishilerge nisbeten bu yengi qanunning shum beshariti shuki, ular «doletning suwerinliqi, bixeterliki we tereqqiyat menpeetini angliq qoghdishi» we «xitay medeniyitini birlikte ilgiri surushi» kerek.
yengiliq yoq, xitay kompartiyesidin yene bir nachar qanun.
https://bitterwinter.org/reactions-mount-against-the-new-chinese-law-on-ethnic-unity/
