ongdin solgha: uyghur acha-singillardin guljennet kamil (ongda), gulmire kamil (soldin ikkinchi), gulzeper hekim (solda) we ularning anisi bahargul toxti. ular 2026-yili 4-iyul we 11-iyul kunliri urumchide tutqun qilinghan bolup, bu suret aile kona suretlirining birikmisidur. (guzelnur kamil teminligen)

yazghuchi: tahir imin

2026-yili 20-iyul, erkin asiya radiosi (RFA)

asasliq nuqtilar:

xitay dairiliri 2026-yili iyulning beshida urumchide uch uyghur acha-singilni we ularning anisini turkiyediki chong hedisi guzelnur kamilgha adettiki turmush buyumlirini (kiyim-kechek, yemeklik, kundilik turmush lazimetlikliri) ewetkenliki uchun tutqun qilghan we bu mal ewetishni ularni «terrorchilarni qollash» bilen eyibleshning bahanisi qilghan.

bu tutqun qilish weqesi xitayning yengi milletler ittipaqliqi qanuni kuchke ige bolup uzun otmey yuz bergen bolup, chet elde ailisi yaki soda alaqisi bolghan uyghurlargha qaritilghan dolet halqighan sistemiliq basturushning hetta resmiy, hojjetlik adettiki paaliyetler uchunmu dawamlishiwatqanliqini korsitip beridu.

tutup turuluwatqan ayallar arisida ilgiri yighiwelish lagerida tutup turulghan yerim palech bir ayal, shundaqla ilgiri 2009-yilidiki urumchi weqesige chetishliq dep qarilip 10 yil turmide yatqan yene bir ayal bar. acha-singillarning biri deslepte tutulmay qalghan bolsimu, bir heptidin keyin umu tutqun qilinghan.

xitay dairiliri shinjangning merkizi urumchide 4-iyul kuni turkiyediki chong hedisige mal ewetkenliki uchun ikki uyghur acha-singilni we ularning anisini tutqun qilghan, uchinchi singlisi bolsa bir heptidin keyin tutulghan. bu heqte chong hedisi erkin asiya radiosigha melumat bergen.

guzelnur kamilning eytishiche, uning ailisidikiler turkiyediki sodisini qollash uchun uninggha kiyim-kechek, put kiyimi, qalpaq, kundilik turmush buyumliri, tetitqular we orap qachilanghan yemeklikler qatarliq adettiki turmush lazimetliklirini yollap turghan.

«ular peqet adettiki kundilik parche-purat buyumlar idi,» dedi u erkin asiya radiyosigha.

«anam manga: "biz sanga neq pul ewetelmisekmu, mal ewetip turayli, balam, sen shuning bilen soda qilip baliliringni baqqin," deytti,» dedi u.

2016-yili turkiyege kochup kelgen guzelnur, mallarni 2018-yilidin 2020-yilighiche qayta terbiyilesh lagerida tutup turulghan singlisi guljennet kamilning teyyarlap ewetkenlikini tilgha aldi.

yeqinqi bir qetimliq weqedin keyin yerim palech bolup qalghan guljennetke singlisi sodidin alghan paydisidin ulush berish arqiliq yardem qilip turghan. emma guzelnurning eytishiche, saqchilar bu alaqini ailini nishanlash uchun bir bahane supitide ishletken.

tekshurush

guzelnurning eytishiche, saqchilarning ailisidikilerni soraq qilishi 1-iyuldin bashlanghan bolup, anisi bahargul toxti, singilliri guljennet we gulzeper hekim bir nechche qetim soraq qilinghan.

saqchilar guljennetning turkiyege mal ewetkenlikini bahane qilip, ularni «terrorchilarni qollash»ta gumandar dep eyibligen. u yene anisi we singillirining saqchilarni mal setiwalghan dukanlargha we mal ewetish uchun ishletken eshya oboroti shirketlirige bashlap berishke mejburlanghanliqini sozlep berdi.

«4-iyul kuni ular intayin sipaye sozlep, anamni etigen saet 9:00 da saqchixanigha berishqa chaqirdi,» dedi u. «anam barghandin keyin, singillirimnimu elip kelip tutuwaldi. ularning qan ewrishkisini elip, aldi, keyni we yan terepliridin suretke tartti. uningdin keyin hechqandaq gep qilmastin ularni elip ketti.»

insaniy hoquqlarni kozitish teshkilati (Human Rights Watch) ning bildurushiche, turkiye xitay teripidin hindoneziye, seudi erebistan, misir we qazaqistangha oxshash kop sanliq musulmanlar yashaydighan bashqa doletler bilen birlikte «sezgur doletler» dep bekitilgen 26 doletning biridur. xitayning «qattiq zerbe berish» siyasiti astida, bu doletlerge barghanlar, u yerde ailisi barlar yaki u yerdiki kishiler bilen alaqide bolghanlar tekshurulgen, tutup turulghan, hetta turmige tashlanghan.

guzelnur urumchidiki ailisining bir yildin koprek waqittin buyan uninggha hechqandaq mal ewetmigenlikini, yeqinqi mezgillerde mallarni ottura asiya doletliridin import qiliwatqanliqini eytti. ailisining mal ewetishi saqchilar teripidin tutulushtin burunla kop yil ilgiri toxtighaniken.

«bizde hemme nersining hojjiti bar — nedin ewetilgenliki, hetta malni kimning tapshuruwalghanliqighiche,» dedi guzelnur.

«biz u hojjetlerni berduq, anam bilen singillirimu saqchilargha hemmini tapshurup berdi. emma saqchilar yenila ulargha: "biz silerni tekshurimiz; turkiye tereptimu bir qisim ishlar boluwatidu," deptu. bu yerde neme ish bolidu? bizde hechqandaq ish yoq. biz hetta bu yerdiki pakiz xatirilirimiznimu korsiteleymiz.»

guzelnurning sozige qarighanda, uning anisi we singilliri urumchidiki nenshyaw (jenubiy sheher etrapi) saqchixanisigha elip ketilgen.

«biri yetim qiz (beqiwalghan singlim gulzeperni korsitidu), biri anam, yene biri bolsa mening meyip singlim... men emdi neme qilishim kerek?!» dedi u yighlighan halda erkin asiya radiosigha.

erkin asiya radiosi guljennetning saqchixanidin yotkilip, nowette tengritagh rayonluq tutup turush ornida tutup turuliwatqanliqini delillidi.

milletler ittipaqliqi qanuni

bu tutqun qilish weqeliri xitayning yengi milletler ittipaqliqi qanuni kuchke ige bolup bir qanche kundin keyinla yuz bergen. 10-iyul kuni norwegiyede turushluq uyghur paaliyetchi abduweli ayup ozining X (twitter) hesabida mundaq dep yazghan: «urumchide uch uyghur tutqun qilindi. dolet bixeterlik saqchiliri hechqandaq seweb korsetmestin, ularni 4-iyul kuni tutqun qildi. ular xitay milletler ittipaqliqini ilgiri surush qanunini maqullighandin keyin biz bilgen tunji nishandur.»

xitayning milletler ittipaqliqi qanunini tenqid qilghuchilar bu qanunning uyghurlar we tibetlerni mejburiy assimilyatsiye qilish we medeniyitini yoqitish suritini tezlitidighanliqidin agahlandurmaqta. shundaqla beyjingning dolet halqighan basturushni kucheytip, chet eldiki oktichi awazlarni jimjit qilish iqtidaridinmu endishe qilmaqta.

guzelnurning erkin asiya radiosigha bildurushiche, 4-iyul kuni anisi bilen ikki singlisi tutulghandin keyin oyde qalghan uchinchi singlisi gulmire kamilmu bir heptidin keyin saqchilar teripidin tutup ketilgen.

gulmire ilgiri 2009-yili 5-iyuldiki urumchi weqesige chetishliq degen eyiblesh bilen 10 yil turmide yatqan idi.