2026-yili 24-iyul, STP
tehditke uchrighan xelqler jemiyiti (STP) bilen dunya uyghur qurultiyi (WUC) 21 yashliq uyghur yigit arafat adilning germaniyedin xitaygha mejburiy qayturup berilgenlikini eyiblidi. bu teshkilatlar bu qayturup berish herikitining «qiynash mewjut bolghan doletlerge adem qayturmasliq» heqqidiki cheklimige eghir derijide xilapliq qilghanliqini tekitlidi. amerika xitayning sherqiy turkistan/shinjang olkisidiki uyghurlargha yurguzuwatqan zulumini «irqiy qirghinchiliq» dep bekitken, yawropa parlamenti bolsa buni «insaniyetke qarshi jinayet» dep etirap qilghan. chet ellerdin qaytqan uyghurlar alahide xeterlik orunda dep qarilidu.
STP bilen WUC uyghurlarni xitaygha qayturup berishni qetiy meni qilidighan kuchke ige bir belgilime chiqirishni telep qilmaqta. ular yene, her qandaq bir ademni qayturup berishtin ilgiri, bolupmu teqipke uchrawatqan milletlerning ezalirigha kelgende, qayturup bermeslikke bolidighan seweblerning alahide ehtiyatchanliq bilen tetqiq qilinishi kereklikini tekitlidi. arapat adilning delosida bundaq qilinmighan. germaniye xitayning uyghurlargha qilghan jinayetlirini etirap qilghan turup, qandaq qilip bundaq adem qayturup berish ehwalining uchinchi qetim yuz beridighanliqigha qarita eniq chushenche berilishini telep qildi.
bu yash yigit 21-iyul kuni saqchilarning hemrahliqida frankfort ayroportigha elip berilghan we beyjinggha qayturup berilgen. ailisining bildurushiche, u beyjinggha yetip barghandin keyin derhal qolgha elinip soraq qilinghan. turkiye diplomatlirining arilishishi bilen u xitaydin qayta chiqip keteligen bolup, dunya uyghur qurultiyining uchurigha qarighanda, u 23-iyul turkiyege yetip barghan.
«germaniye kochpenler we musapirlar idarisining (BAMF) bir uyghurgha qayturup bermeslik qarari bermey, uni xitaygha qayturup berishi intayin eghir mesile. uyghurlarni qoghdash uchun qolliniliwatqan tedbirler yetersiz. germaniye hokumiti nowettiki belgilimilerni zorur turde qayta korup chiqishi kerek. uyghurlar xitaygha qaytsa qolgha elinish, soraq qilinish we qiynashqa uchrash xewpige duch kelidu», deydu STP ning irqiy qirghinchiliqning aldini elish tetqiqatchisi miryam kpobold (Mirjam Kobold).
arafat adil xitay puqraliqidin bashqa yene turkiye puqraliqighimu ige. ailisi 2017-yili xitaydin ayrilip, shundin beri turkiyede yashap kelgen; u 2024-yili turkiye pasportigha erishken. uning germaniyede qilghan panahliq iltimasi ret qilinghan we iltimas ishliri toxtitilghan. bu yerde etiraz bildurulgini bu qararning ozi emes: BAMF oz qararida qayturup bermeslikke yeterlik sebeb yoq dep hokum qilghan hemde arafat sherqiy turkistan/shinjangda tughulghan bolushigha, shundaqla bu idarining asasiy pirinsipida xitaydin kelgen uyghurlargha adette panahliq berilidu dep belgilengen bolushigha qarimay, qayturidighan dolet supitide eniq qilip xitayni korsetken. germaniye ichki ishlar ministirliqi birleshme agentliqigha qilghan sozide, uyghurlarni xitaygha qayturup berishni omumyuzluk meni qilidighan qanun yoqliqini, emma BAMF ning pirinsipi boyiche ulargha adette qoghdash berilidighanliqini eytqan. emma adilning delosida bu xil bir terep qilish usuli uni qoghdash bilen emes, eksiche ozi we ailisi zulumdin qachqan shu doletke qayturup berish bilen axirlashqan.
«germaniye dairilirining bu qayturup berish qararini uning adwokatigha oz waqtida uqturmasliqi we arapat bilen alaqilishishigha ruxset qilmasliqi qetiy eqlige sighmaydighan ish. germaniye dairilirining bir uyghurni yene ashu uyghurlargha qarshi irqiy qirghinchiliq dawamlishiwatqan xitaygha qayturup berishi adamni intayin teshwishke salidu. buninggha qarshi derhal tedbir qollinilishi kerek», deydu dunya uyghur qurultiyining muawin reisi zumretay arkin.
miryam kpobold yene tekitliep shundaq deydu: «yawropa insap hoquqi olchimi we birleshken doletler teshkilati qiynashqa qarshi tor kelishimide eniq belgilengen qayturup bermeslik pirinsipi (Refoulement) panahliq iltimasining netijisi qandaq bolushidin qetiynezer kuchke ige. bu pirinsipning uchinchi qetim kozge ilinmastin dessep otulushi hokumet dairilirining xizmettiki mesuliyetsizliki hemde germaniyening insap hoquqi mejburiyitige eghir derijide xilapliq qilghanliqidur.»
miryam kpobold (Mirjam Kobold) asiya ishliri meslihetchisi
