mewlan tengriqut - otuken siyaset tetqiqat merkizi

2026-yili 27-iyul

tramp pirzdent bolghanda «bir kundila» toxtitidighanliqini dawa qilghan rusiye-okraiyna urushi toxtash bir yaqta qalsun, teximu shiddetlik tuske kirmekte. bu urush ikki qetimliq dunya urushdin (her biri 4 yil dawamlashqan) eship 5- yiligha qedem qoydi we 2026- yilidin bashlap okraiynaning dron hojumini asas qilghan urush istratigiysining yolgha qoyulishi bilen rusiyening ilgirlesh suriti astilashqa bashlidi.

dunyaning 2-chong herbiy kuchi bolghan rusiye okraiynadin ibaret herbiy jehette 20-qatarlarda turdighan bir doletni 5 yilghiche boysundurp bolalmaywatidu.  elwette buninggha qarita ukraiynaning arqisda yawrupa we amerika bar dep qaraydighanlar bolushi mumkin. emma rusiyening keynidimu xitay, chawshiyen we iran bar. rusiye yadro qoral ishltishtin bashqa barliq taktikilarni ishltip baqti emma kutken netje texi yuz bermidi. bu hergiz rusiyening okraiynadin ajiz orungha chushup qalghanliqidin direk bermeydu. eger undaq bolghan bolsa okraiyna rusiyedin sherqtiki beswelinghan olkilirini we qirimni qayturwalghan bolatti. bu yerdiki rusiyening ajizliqi meqsidige yitelmesliktur.

undaqta rusiyening meqsidi neme?

rusiyening asasliq nishani  meyli herbiy jehettin besiwelish yaki zimin qoshuwelish, we yaki kiyewda rosiyege mayil bir hokumet qurush arqiliq bolsun ,  yenila ukrainani rosiyening tesir dairisidiki doletke aylandurushtur. bu arqiliq  natoning ishenchliklikige zerbe berish, natoning sherqqe kengiyishini tosush, yawropa ittipaqini ajizlitish we rosiyening sherqiy yawropadiki tesir dairisini kengeytishni nishan qiliwatidu, dep qarashqa bolidu. rusiye hazirqi ehwalda bu nishanidin xelila yiraq.

okraiynaning meqsidi bolsa rusiyening tajawuzchiliqini chikindurush we mumkin bolsa qirimni qayturwelish. nato we yawrupa ittipaqigha kirish uning ikkinchi we uchinchi nishanliridur. ‍ukraiynamu oxshashla bu nishanidin yiraq. emma rusiyening hojumlirini chikindurush, suritini ‍astiltish qatarliq jehetlerde, mundaqche qilip eytqanda rusiyeni oz meqsidige yetkuzmeslikte muwapiqiyet qazanmaqta.

putin we ‍okraiynani besiwelishni qollaydighan siyasetchilerning bahanisi ukraiynaning buyuk petro, aleksandir III we katerina qatarliq char padishahlar dewridiki rosiyening tarixiy imperiyesining bir qismi, til, iqtisad, medeniyet we din arqiliq bir gewde bolghanliqidur.  putin ozining «rosiyelikler we ukrainaliqlarning tarixiy birliki toghrisida» namliq maqaliside , rosiyelikler we ukraiynaliqlar «bir xelq — yekke putunluktur, degen qarashni ilgiri surgen.   emma bu urush ukraiyna kimlikini kucheytip, xelqni rosiyedin teximu yiraqlashturmaqta.

okraiynaning kuchluk dushmenge qarshi kozuri – dornlar (‍uchquchisiz ayropilan)

rusiye urushning eng deslepki aylirida zor ilgirleshni qolghan kelturgen bolsimu, ikkinchi we uchinchi yilliridin bashlap zor talapetke uchrashqa bashlidi. okraiyna rusiyening kuchluk tanka we bashquruldighan bombilirigha qarshi amerikining patriyot namliq hawadin mudapielinish sistimlirigha oxshash qimmet bahaliq herbiy esliheler bilen mudapielendi.  emma  sistimilarning bahasi we zapisigha chidash qiyn boldi. bu qiynchiliq okraiynani yengi bir urush istratigiysige ittirdi. u bolsimu dronni , yeni uchquchisz ayruplanlarni asas qilghan eskiri istratigiye. emeliyette okraiynaning bashtila turkiye bilen dron hemkarliqi bolup bayqar ‍urush dronlirigha shirik idi. bu dronlarning okraiyna bolupmu ermenistan-ezerbeyjan urushidiki ipadisi okraiynagha yengi enggushterning shepisini bergen idi.

yene kelip tramp kelgendin kiyn yardemni toxtitishi okraiynagha bashqa bir chiqish yoli izdeshtin bashqa charisiniu yoqliqini korsetti we drongha merkezlishish eng aqlane istratigiye bolup otturigha chiqti. chunki dornlarning tennerxi erzan bolup adette 5 ming dollardin bashlinidu. ishlepchiqirish ozide bolsa belkim buningdinmu erzan bolushi mumkin. shundaqla dronni yraqtin kontrol qilidu.bu urushta eskiri chiqim bolmasliqni korsitidu. emma hemmidin muhim bolghini dornlarni tosushning qiynliqi. chunki u sur‍iti asta we towen boshluqta uchidu. hazirqi mudapie sistimiliri bolsa suriti intayin tiz we melum egizliktin yuqiri uchidighan bombilargha qarshi lahiyelengenliki uchun dronlarni tosushta qiynchiliqqa yoluqmaqta. hetta dronning suriti we igizlikige mas bezi yingi texinikilarni sepligen bolsimu muwapiqiyetlik bolush nisbiti towen shundaqla tennerx yuqiri bolup kelmekte. chunki beribir nechche ming dollarliq dronni nechche 10 hesse qimmet bomba bilen tosidighan gep. yene kelip dronlarni bashqurush jismaniy kuch-quwwet telep qilmaydighan bolghachqa ayallarningmu jeng meydanida bir kishilik tohpe qoshushigha yol echip bergen. hazir ukraina qoralliq qisimlirida texminen 75,000 ayal xizmet qilighan bolup, ularning az bir qismi hetta sepning aldinqi sepidiki piyade esker bolup jeng qilmaqta.

ukraiyna 2026-yili dron we bashqurulidighan bombilarni asas qilghan halda dinipropetrowsk oblastidiki oleksandiriwka qatarliq rayonlarda hujum heriketlirini elip bardi.  uningdin bashqa, rosiyening eshya oboroti we teminatini qalaymiqanlashturush we weyran qilish uchun bir yurush qisqa, ottura we uzun musapilik zerbe berish heriketlirini teshkillep, urushni zor derijide rosiye zeminigha elip kirdi. 

 CSIS  ning analizigha asaslanghanda, ukraiyna rosiyening bir qanche xil nishanlirigha zerbe bergen:

1. nefit pishshiqlap ishlesh zawutliri, pompa ponkitliri, yeqilghu saqlash esliheliri we tankerlar qatarliq energiye ul esliheliri
2.  bashqurulidighan bomba we dron ishlepchiqirish esliheliri, mikro elektron zawutliri we yerim otkuzguch zawutliri qatarliq sanaet baziliri
3. tomur yol, tash yol, kowruk we oq-dora saqlash iskilatliri, shundaqla herbiy eshya toshuydighan mashina we yuk poyizliri qatarliq eshya oborot nishanliri
4. eskiri  qarargahlar, qomandanliq we kontrol qilish esliheliri, paraxotlar, ayropilanlar, radarlar, hawa mudapie sistemiliri, dron qoyup berish orunliri we elektronluq jeng sistemiliri qatarliq herbiy bazilar we bashqa herbiy nishanlar

ukraiyna sant petirburg we moskwa qatarliq sheherlerge, shundaqla kiyewdin 6000 kilometirdin artuq yiraqliqtiki ukraiyna hawa bazisi (bu rusiyening eng chong istratigiylik uzun musapilik yadro urush ayruplanliri  bazisi)  gha qaratqan uzun musapilik zerbilerni elip bardi.  ukraina yene kursk, kaluga, belgorod we bashqa oblastlardiki nishanlargha ottura musapilik (30-300 kilometir) zerbe berishni teshkillidi.  axirida, ukraina qoshunliri rosiye chegrasining u teripidiki we ukrainaning rosiye kontrolluqidiki qirim qatarliq rayonliridiki minglighan nishanlargha qisqa musapilik (30 kilometirdin towen) zerbe berdi.  bu zerbiler rosiye uchun meshghulat qiyinchiliqini kelturup chiqardi, buning ichide rosiyening energiye pishshiqlap ishlesh iqtidarini towenlitish, bezi rayonlarda benzin qisliqini kelturup chiqirish, rosiye dengiz armiyesini urushtin asasiy jehettin chiqirip tashlash, eshya oboroti we teminat liniyelirini qalaymiqanlashturush, rosiye kontrolluqidiki qirimgha zerbe berish we bezi sanaet ishlepchiqirishini xoritish qatarliqlar bar. 

shundaqtimu, bu zerbiler rosiyeni palech qilip qoymidi yaki rosiyening urush qilish iqtidarini toluq weyran qiliwitelmidi. emma okraiyna bu yengi istratigiyeni tereqqiy qildurghandin kiyn ‍okraiynada rus eskerlirining ilgirlishi zor derijide astilidi hetta okraiyna rusiye zimingha kop qetim hojumlarni elip bardi. meslen otken hepte okraiyna moskwa rayonigha 400 din artuq dron  bilen hojum qilghan. rus terepning diyshiche, moskwagha yeqinlashqanda 85 danisi yoqitilghan. rosiye mudapie ministirliki yene rosiye rayonliri, qara dengiz we azow dengizida 381 uchquchisiz ayropilanni tosuwalghanliqini ilgiri surgen. lekin bu xewerning rastliqi delillenmigen. emma royters agentliqi neqil kelturgen yerlik dairilerning sozige qarighanda, moskwa rayonida az degende 10 adem yarilanghan bolup, bularning ichide uch xitay puqrasi bar. dairiler bir turalghu binaning zerbige uchrighanliqini we moskwadiki asasliq ayrodromlarning birige yeqin bir sanaet baghchisida ot ketkenlikini eytqan.

  ukrayna yene azow dengizida rusiyening yene 11 paraxotigha zerbe bergenlikini, buning bilen toqquz kun ichide mezkur dengizdiki hujum sanining 116 gha yetkenlikini bildurdi. bu azow dengizi rusiyening ashliqni oz ichige alghan eksporti uchun intayin muhim bir yol hesablinidu. rusiye tashqi ishlar ministiri sergey lawrow ukrainaning heriketlirini «toluq menidiki terrorluq» dep atidi. rusiye oz ashliqini eksport qilish uchun bashqa yollarni tepip chiqidighanliqini bildurdi.

eng ejellik zerbe 7-ayning 18- kuni rusiyening sitalingrad shehrige birilgen bolup, 80 din artuq adem yarilanghan we sekkiz puqra hayatidin ayrilghan. bu hojum rosiyening eng chong tor parche setish shirkiti bolghan Wildberries ning  ikki ghayet zor iskilatini nishan qilghan bolup  texminen 150 milyard rubli (1.9 milyard dollar) qimmitidiki mal \ tawar kotup kulge aylanghan. tot kundin keyin ukraiyna yene rosiyening gherbiy jenubidiki yene ikki iskilatni bombardiman qilghan.

uningdin bashqa, belgorod, bryansk we kurskqa oxshash rosiyening ukraina bilen chegralinidighan rayonliridiki sheher-bazarlardin bashqa, moskwa we sant petirburg qatarliq rosiyening chong sheherlirimu ukrainaning dronliri we uzun musapilik bashqurulidighan bombilirining hujumigha uchrimaqta.  qirimmu ukrainaning qattiq hujumigha uchrawatqan bolup, bu rosiyeni yazliq lagerlar we sahillarni taqashqa mejburlighan, yeqilghu teminatigha dexli yetkuzgen we tok toxtap qelishni kelturup chiqarghan.

okraiyna hetta urushni teximu kingeytip iranning hazar dengiz (kaspiy dengiz) diki kemisige dron hojumi qildi we sewebini iranning rusiyege qoral-yaraq toshighanliqi dep korsetti. iran rusiyege toshidimu, yaki rusiyedin irangha toshidimu, u terep namelum, emma irangha resmiy hojum qilidi. hazirqi iran-amerika urushini nezerge alghinimizda belkim iran rusiyedin amerikigha qarshi ishletkili qoral toshughan bolushi ihtimalliqi yuqiri. chunki okraiyna bayanatida iran-amerika urushini tilgha alghan.  zielinskiy tramp bilen yeqinlishish we amerikining eskiri we diplomatiye yardimige erishish uchun iranning kemisige hojum qilghan we bu arqiliq «hichkim bizge yardem qilmidi» degen trampqa, «biz sanga yardem qilduq, heqiqiy dostung bu yerde» degen signalni bermekchi bolghan bolushi mumkin.

elwette rusiyemu qarap turmighan. kiyewgha keng kolemlik bamba yaghdurghan we  az degende 10 ademning olushini we 100 ge yeqin ademning yarilinishini kelturup chiqarghan. shundaqla yene besiwelinghan zaporiJyya rayonigha dem elish lagerlirigha hojum qilip  11 kishini olturgen we 16 sini yarlandurghan.

chong jehettin, rosiyening herbiy herikiti sumi oblasti, sherqiy xarkiw oblasti, shimaliy gherbiy donetsik oblasti, hemde zaporiJiya we xerson oblastlirining shimaliy qisimlirigha merkezleshken.  rosiye yene ukrainaning puqralar we herbiy nishanlirigha dron, ballistik bashqurulidighan bomba, qanatliq bomba we anda-sanda awazdin tez bashqurulidighan bombilar bilen qattiq hujum qilghan.  rosiye ukrainaning korunerlik bir ajizliqidin, yeni PAC-3 bashqurulidighan bombisigha oxshash hawa mudapie bombilirining chekliklikidin paydilanghan.  ukraiyna hawa armiyesining bayanatchisi bu ehwalni «bir waratar bar , tuyuqsiz uninggha qarap birla waqitta 10 top uchup kelidu. u ularning hemmisini tutuwalalmaydu. u peqet qol-puti yetkenche tutalaydu?»  degen shekilde ipadiligen. buningdin bashqa, rosiye qoshunliri elektronluq jeng we dron jengi qatarliq sahelerde dawamliq yaxshilinish hasil qilip, ukraina qoshunlirigha meshghulat we taktika jehette xirislarni elip keldi.

bu xerite CSIS ning doklatidin elindi

maqalining dawamini towendiki pdf formatida oquyalaysiz.