xitay dolet telewiziyesi (CCTV) 2014-yili 28-iyuldiki «jinayetler» heqqide xewer berdi. emma heqiqiy jinayetchiler kimler idi?

2014-yilidiki uyghur xelqige qarshi herbiy hujumdin keyin jimiqturush, ghayib qiliwetish we delil-ispatlarni yoqitish elip berildi.

aptori: asiye uyghur | waqti: 2026-yili 28-iyul

2014-yili 28-iyul, xitay xelq jumhuriyiti dairiliri uyghur elining yeken nahiyeside yeqinqi tarixtiki eng eghir, qanliq qirghinchiliqlarning birini elip bardi. bu zorawanliq yerlik ahalisining kopinchisi, kesip eytqanda %99 tini uyghurlar teshkil qilidighan elishqu yezisi we uning etrapidiki yeza-qishlaqlarda yuz berdi.

xitay hokumiti uchun bu bir «terrorluq hujumi» idi. uyghurlar uchun eytqanda bolsa, bu yeken qirghinchiliqi idi: quruq qol puqralargha qarshi elip berilghan herbiy hujum, arqidin alaqini putunley uzup qarangghulashturush, ammiwi tutqun qilish, ghayib qiliwetish hemde qanchiliq ademning olturulgenliki we jesetlerning nege elip ketilgenlikini bilish yolidiki barliq tirishchanliqlarni cheklesh bilen tengpunglashti.

aridin 12 yil otkendin keyinmu toluq heqiqet yenila yepiqliq petiche turmaqta. bu guwahchilar, aman qalghuchilar yaki jawab izdiguchi aililer bolmighanliqtin emes; belki bu basturushni elip barghan dairiler jinayet meydanini, arxiplarni, mediyani, yollarni we jesetlerni yekke-yegane igiliwalghanliqi uchundur.

alte yil ilgiri, oz waqtida yekende bolghan we bu rayonni nahayiti yaxshi bilidighan bir uyghur bilen biwasite sohbet elip barghan idim. uning bixeterlikini qoghdash uchun, bu yerde uni «hajim» dep atidim. uning eytip bergenliri intayin yuqiri qorqunch we senzorgha qarimay, uyghurlar teripidin saqlap qelinghan nurghunlighan guwahliq parchilirining biridur. bu hechqachan yol qoyulmighan musteqil tekshurushning ornini basalmighan bilen, xitayning yoqitiwetishke urunghanliqini achidighan muhim bir guwahliqtur.

weqe ramizan eyining axirida, uyghurlar diniy etiqad we turmushta alliqachan eghir cheklimiler astida yashawatqan bir peytte yuz bergenidi. adettiki ailiwi jem bolushlar, namaz, roza, quran oginish we diniy kiyim-kechekler dairiler teripidin «esebiylik»ning ipadisi supitide teqip qilinishqa bashlighan idi.

hajimning eytishiche, bir top uyghur ayalliri ramizanning axirqi kechiliride dua-ibadet we quran tilawiti uchun bir oyge yighilghan. ularning yighisi we dualiri sirtqa anglanghandin keyin, dairiler ayallarni tutup ketken. ularning eri, uruq-tughqan we ewladliri ayallarning nege elip ketilgenlikini surushte qilip, ularni qoyup berishni telep qilip barghanda, xitay dairilirining ochmenlikige we qarshiliqigha uchrighan.

oz waqtidiki bashqa uyghur guwahliqlirida buningdin bir korunerlik wehshiylik ashkarilanghan idi: saqchilarning oy aqturushi jeryanida bir uyghur ailisi olturulgen, arqidin yerlik xelq dolet zorawanliqigha we ramizanda orunlashturulghan cheklimilerge qarshi naraziliq bildurup yighilghan. dunya uyghur qurultiyimu oxshashla, naraziliq herikitining saqchilarning herikitide bir ailidiki 5 ademning olturulushidin keyin bashlanghanliqini otturigha qoyghan.

xitayning teshwiqat nusxisi: «terrorluq hujumi».

her bir olum we toqunushning eniq tertipi musteqil tekshurushni telep qilidu. emma asasiy seweb yillardin buyan yighilip qalghan diniy basturush, xalighanche oy aqturush, ar-nomusni depsende qilidighan saqchi tekshurushliri we uyghurlarning insaniy izzitini sistemiliq ret qilishtin kelip chiqqan idi.

bir xelq dua qilghini, roza tutqini, matem achqini yaki ayali bilen perzentlirining nege elip ketilgenlikini surushte qilghini uchunla gumandar ornida korulgende, naraziliq bildurush shu jemiyetning chidamchanliqi axirlashqanliqining ipadisige aylinidu.

xitay jumhuriyitining resmiy bayanida, «aldin til birikturup pilanlanghan terrorluq guruppisi» ning hokumet organliri, saqchixana we aptomobillargha hujum qilghanliqi ilgiri suruldi. dairiler 37 puqraning olturulgenlikini, 59 hujumchining etip olturulgenlikini we 215 ademning tutulghanliqini elan qildi.

emma dairiler hechqachan olgenlerning toluq we musteqil ispatlighili bolidighan ochuq tizimlikini elan qilmidi. ular her bir ademning nede olturulgenlikini, keyinki yeza-qishlaqlarni aqturush heriketliride qanchilik ademning olgenlikini ashkarilimidi. ular musteqil Jurnalistlarning, tekshurguchilerning yaki xelqaraliq kishilik hoquq kozetkuchilirining jinayet meydanini tekshurushige ruxset qilmidi.

muhim nuqta shuki, elishqudiki uyghurlar xitay dolitining qoralliq mashinisigha: saqchilar, qoralliq saqchilar, alahide qisimlar, herbiy qisimlar, bironiwek aptomobillar, hetta yerlik guwahchilarning eytishiche tikuchar we tankilargha duch kelgen idi.

uyghurlarning armiyesi, musteqil mediyasi, ozlirini qoghdaydighan sot mehkimiliri yaki adalet telep qilidighan ochuq siyasiy organliri yoq idi. mushundaq sharaitta, ularning naraziliq ipadilesh iqtidari peqet soz, dua, ret qilish, naraziliq we jismaniy qarshiliqlarghila qistalghan idi.

dunyaning hemme yeride, kishilerning qanunsiz basturushqa qarshi turush we dolet zorawanliqigha naraziliq bilduridighan hoquqi bar. bir dolet peqet islam, «oz aldigha ajrilip chiqish» yaki sirtqi alaqilerni seweb qilip korsitipla uyghurlarning barliq naraziliq ipadilirini «xelqaraliq terrorluq» qa aylandurup qalduralmaydu.

her bir puqrawi insan jeni intayin qimmetlik bolsimu, xitay jumhuriyiti ozi ilgiri surgen puqrawi talapetler uchun musteqil delil-ispat korsitip berelmidi. u bundaq ispatlanmighan dewalar arqiliq yekendiki asasiy heqiqetni yoshurushqa urundi: bu toqunushtiki eng zor, ziyade zorawanliq eghir qorallanghan dolet qisimliri teripidin yerlik uyghur ahalisige qarshi ishlitilgendur.

asasiy mesile shuki, xitay jumhuriyiti nemishqa uyghur ahalisining teleplirige bunche eghir herbiy kuch, kollektip jazalash we sukut qilish bilen jawab qayturdi?

elan qilinghan 96 kishilik olum sani ashu rayondin bolghan nurghunlighan uyghurlar uchun ishenchlik bolup baqmidi. yerlik guwahliqlar, cheteldiki uyghur teshkilatliri we mediya xewerliri olguchilerning omumiy sanining buningdin intayin yuqiri ikenlikini korsetti.

oz waqtida «erkin asiya radiyosi» xewer qilip, dunya uyghur qurultiyining kem degende 2,000 uyghurning olturulgen bolushi mumkinlikige ait uchurlargha erishkenlikini korsetti. bashqa uyghur menbeliri olturulgen we ghayib qilinghanlarning sanini 3,000 din 5,000 ghiche dep molcherlidi. hajim ozi bir qanche yezidin texminen 3,000 ademning olgen bolushi mumkinlikini eytti.

bu sandiki delillerni bugun musteqil eniqlash mumkin emes, chunki xitay jumhuriyiti uchurlarni putunley qarangghulashturdi we hechqachan tekshurushke ruxset qilmidi. tekshurushning bolmighinini resmiy bayanlarni toghra dep jezmleshturushke ishlitishke bolmaydu. dairiler internet we alaqini kesti, yollarni taqidi, qoralliq qisimlarni orunlashturdi hemde sirtqi dunyaning alaqisini tosti. ular heqiqetni hesablighili bolmaydighan sharaitni yaratti.

peqetla yol qoyulghan korunushler xitayning resmiy menbeliridin kelgen.

shunga mesile peqet qanche ademning olgenlikidila emes, belki nemishqa xitay jumhuriyiti 12 yildin beri olturulgen we ghayib qilinghanlarning ismini ashkarilashtin ret qilip keliwatqanliqididur.

hajim yene basturushtin keyin jesetlerning yoshurunche elip ketilgenliki heqqidiki yerlik xewerlerni bayan qildi. beziler olguchilerning xumdan ochaqlirining yenigha komulgenlikige ishinetti; yene beziler jesetlerning yekenning jenubidiki yengi sheher echilish rayonigha elip ketilip, etizliqlar yaki qurulush meydanlirining astigha komuwetilgenlikige ishinetti.

bu ashkarilashlar xelqaraliq sot-tekshurushni telep qilidu. bu endishelerning yenila dawamlishishi bir dehshetlik heqiqetni eks etturidu: nurghun aililer hechqachan jesetni, resmiy uqturushni yaki ziyaret qilidighan birer qebrinimu korelmidi.

uyghurlar uchun bu adettiki bir ish emes. jinaza uzitish we komush — imanning, insaniy izzetning we ailiwi mesuliyetning teqezzasi. aililerning oz yeqinlirining nege komulgenlikini bilish hoquqidin mehrum qilinishi zorawanliqni olumdin keyinki basquchqiche uzartidu. bu ularni azab we eniqsizliq ariliqida qaldurup, matem tutushqa, adalet dawasi qilishqa, hetta axirqi qetim xoshlishishqa purset bermeydu.

yeken qirghinchiliqi birla qetimliq weqe emes idi. u putkul uyghur elide pat yeqinda yuz beridighan apetlerning bir agahlandurushi idi.

yekendin keyin, diniy kimlik teximu xeterlik haletke keldi. bir zamanlarda hormetning belgisi bolghan imam, hajim, qariy degendek atalghular, teqip qilish, tutup qelish yaki qamaqqa elishning korunerlik belgisige aylandi. namaz oqughan, chetelge chiqqan, pasporti bar, din ogengen yaki chetelde aile alaqisi bar kishiler tedrijiy nishangha aylandi.

2017-yilidin keyin kucheygen ammiwi yighiwelish lagerliri tosattinla barliqqa kelgini yoq. yeken alliqachan bu sistemining logikisini korsitip bergen idi: awwal uyghur kimliki we diniy turmushini jinayetke aylandurush; andin naraziliqni esebiylik dep qarash; andin «terrorluqqa qarshi turush» arqiliq ammiwi jazalashni aqlash; axirida qurbanlarni yoshurush.

xitay dairiliri elan qilghan suretlerde, weyran bolghan aptomobillar qandaq weqe bolghanliqini eniqlashqa azraq bolsimu yardem berelmeydighan derijide ipadilengen.

xitay jumhuriyitining uyghurlargha qilghan basturushi ozining sozluk ambiri arqiliq qanunluq bolup qalmaydu. bir qirghinchiliqni «terrorluqqa qarshi turush» dep atash uni terrorluqqa qarshi heriketke aylandurup qoymaydu. armiyesi, herbiy qorali, siyasiy wekilliki we adaletke erishish imkaniyiti bolmighan puqrawi jemiyetni «esebiy» dep atash, doletning ashu jemiyetke yetkuzgen zorawanliqini yuyup tashliyalmaydu.

her yili 28-iyul kuni, uyghurlar peqet bir munazirilik sannila emes, belki insanlarni yad etidu: tutup ketilgen ayallarni, surushte qilip berip qaytip kelmigen erlerni, newrilirini izdigen kopni korgen moysipitlarni, qebrisizmu qalghan aililerni we sukutke mejburlanghan putkul yeza-qishlaqlarni yad etidu.

xitay jumhuriyiti dairiliri yeken qirghinchiliqigha alaqidar bolghan her bir olturulgen, ghayib qilinghan, tutup turulghan yaki qamalghan kishilerning ismini we aqiwitini ashkarilishi kerek. ular barliq komulgen orunlarni korsitip berishi, alaqidar arxiplarni echishi we musteqil xelqaraliq tekshurushke ruxset qilishi kerek.

dunya xitayning «terrorluq» degen uqumini delil-ispatning ornigha dessitishni qobul qilmasliqi kerek. dunya nemishqa dairilerning rayonni qamal qilghanliqini, alaqini keskenlikini, kozitishni tosqanliqini we nemishqa hazirghiche olgenler heqqide hesab berishtin ret qiliwatqanliqini surushte qilishi kerek.

yekendiki qanlar yollar qayta echilghanda yuyulup ketmidi. u peqet yoshurup qoyuldi, xalas.

uyghurlar bolsa uni yad etishni uzluksiz dawamlashturidu.

temilar: qirghinchiliq (Genocide), kishilik hoquq, musulman uyghurlar, diniy ziyankeshlik

aptor heqqide:

asiye uyghur gollandiyede yashaydighan uyghur yazghuchi we siyasiy obzorchi. «erkin asiya radiyosi» uyghur bolumi yepilishtin ilgiri, u ashu yerde siyasiy obzorchi bolup ishligen. u hazir Global Voices, dunya uyghur kishilik hoquq qurulushi (UHRP) we gollandiyediki «De Kanttekening» neshriyati qatarliq platformilar arqiliq uyghur kishilik hoquqi, medeniyet basturushi, uchurni etiwelish we xitayning uyghurlargha qaratqan siyasetliri heqqide inglizche, gollandiyeche we xitayche obzorlarni elan qilip kelmekte.

https://bitterwinter.org/july-28-remembering-the-yarkent-massacre/