turkistan waqt geziti, 2026-yili 29-iyul
sabiq dunya uyghur qurultiyi (d u q) reisi hem tonulghan kishilik hoquq paaliyetchisi dolqun eysa 20-iyul kuni kasablanka ayroduromigha yetip kelgendin keyin, marakesh dairiliri teripidin tosup qelindi we chegradin chiqiriwetildi. dolqun eysa diniy etiqad we yerlik kishilik hoquqni himaye qilishqa beghishlanghan «xelqara diniy erkinlik yighini»gha qatnishish uchun bu doletke kelgen.
marakeshning Yabiladi xewer tori hem asiya xewerler agentliqi (ANI) ning xewer qilishiche, dolqun eysa pasport tekshurush ornida tosulup, teximu ichkirilep tekshurushke uchrighan hem hechqandaq eniq chushendurush berilmestin texminen 15 saet tutup turulghandin keyin germaniyege qaytidighan ayropilangha chiqirilghan. marakesh chegridin chiqish-kirish dairiliri dolqun eysagha ichki ishlar ministirliqi we dolet bixeterlik bash bashqurush idarisi teripidin chiqirilghan, uning marakesh territoriyesige kirishining cheklengenlikini uqturidighan resmiy uqturush bergen.
dunya uyghur qurultiyi bu qararni qetiy eybilep, bu weqening uyghur kishilik hoquq koreshchilirige qarshi elip beriliwatqan dolet halqighan besimning (transnational repression) qorqunchliq bir korunushi ikenlikini tekitlidi. ANI ning xewer qilishiche, d u q ning bayanatidiki sozide dolqun isa: «men diniy erkinlik konferansiyesige qatnishish uchun marakeshge hechqandaq tosalghusiz baralaymen dep oylighan idim, emma yene bir qetim xata oylighanliqim ispatlandi,» degen.
bu marakesh dairilirining uyghur paaliyetchilirige qaratqan birinchi tosushi emes. 2021-yili iyulda uyghur paaliyetchisi idris hesen (pasporttiki ismi Yidiresi Aishan) xitayning telep qilishi bilen chiqirilghan qizil renglik tutush buyruqi sewebidin mushu ayroduromda tutulghan idi. interpol 2021-yili awghustta bu buyruqni bikar qilghan bolsimu, marakesh sot mehkimisi 2021-yili dekabirda uning xitaygha qayturulushini bekitken idi. idris hesen 43 ay turmide tutulghandin keyin nihayet 2025-yili 12-fewralda erkinlikke chiqip, ikki kundin keyin amerika qoshma shtatlirigha yetip baralidi.
d u q dolqun eysa ustidin xitayning eyiblishi bilen 1997-yili chiqirilghan interpol qizil renglik tutush buyruqiningmu kishilik hoquq adwokatlirining tirishchanliqi bilen 2018-yili bikar qilinghanliqini esletti. gerche u tutush buyruqi bikar qilinghan bolsimu, xitayning siyasiy besimining selbiy tesirliri uning xelqara sohbetlirige tosalghu bolmaqta. dolqun eysa ilgiri koreye, hindistan we turkiye oxshash doletlerge kirishte wizisi bikar qilinish, kirishi tosulush we tekshurulushke uchrighan, shuningdek b d t ning niu-york we jenwediki resmiy yighinlirigha kirishimu tosulghan idi.
d u q bu qetimqi chegradin chiqiriwetish qararining xitayning yengi «milletler ittipaqliqi qanuni»ning 63-maddisi yurguzulup bir qanche hepte otmeyla yuz bergenlikining kishini endishige salidighanliqini bildurdi. kishilik hoquq qoghdighuchiliri marakesh dairilirining biwasite bu qanungha asasen ish korsetkenlikige ait ochuq ispat bolmisimu, dolqun eysagha qaratqan bu muamilining xitayning siyasiy besimlirini chetellerge kengeytish tirishchanliqigha qarshi xelqara jemiyetning qarshiliq korsitishi lazimliqini ispatlaydighanliqini tekitlimekte.
bayanatta d u q, marakesh hokumitidin dolqun eysaning tutulushi we chegradin chiqiriwetilishi heqqide eniq chushendurush berishini, qararda xitayning besimi yaki kona uchurlarning tesiri bar-yoqluqini aydinglashturushni telep qildi. uningdin bashqa yene bu teshkilat germaniye, yawropa ittipaqi, b d t we xelqara kishilik hoquq teshkilatlirini bu mesilini marakesh dairiliri bilen jiddiy muhakime qilishqa chaqirdi.
