uyghur waqit geziti (Uyghur Times) | 2026-yili 30-iyul

shinjang (sherqiy turkistan) qurbanliri sanliq melumat ambiri (Shahit.biz) teripidin elan qilinghan yengi bir analizgha asaslanghanda, xitayning keng kolemlik tutqun qilish herikiti sewebidin 2018-yilining axirighiche uyghur diyarining jenubidiki tot wilayet, oblastta kopinchisi uyghur bolup kem degende 143,228 bala ata-anisining biri yaki her ikkilisidin ayriwetilgen dep molcherlenmekte.

27-iyul elan qilinghan mezkur doklat qeshqer wilayiti kona sheher nahiyesidin elinghan keng kolemlik hojjetlerge asaslanghan bolup, tetqiqatchilar sirtqa ashkarilinip qalghan xitay hokumitining arxipliri bilen tutqun sanliq melumatlirini ishlitish arqiliq aile munasiwetlirini qaytidin turghuzup chiqqan. bu tetqiqat keng kolemlik jaza lagerigha qamash herikitining uyghur aililiri bilen balilargha qandaq tesir korsetkenliki heqqide bugungiche otturigha qoyulghan eng tepsiliy molcherlerning birini teminleydu.

bir nahiyedila minglighan bala ata-anisiz qalghan

doklatqa asaslanghanda, tetqiqatchilar kona sheher nahiyeside 2017-yilidin bashlap uzun muddet tutqun qilinghan 21,809 kishining kimlikini eniqlighan. nopus tizimlash arxipi bilen aile munasiwiti sanliq melumatliridin paydilinip ata-anisining biri yaki her ikkilisi tutqun qilinghandin keyin arqida qalghan 3,772 balini xatiriligen.

tetqiqatchilar bu reqemning nisbeten muteessip halettiki eng towen molcher ikenlikini tekitlep, teximu kop hojjetlerning ashkarilinishigha egiship qoshumche delolarning otturigha chiqishi mumkinlikini eskertti.

analizda bayqalghan yene bir ehwal shuki, aililerning kopinchiside bir qanche bala bolghan. ata-anisi tutqun qilinghan her bir ailide ottura hesab bilen 2.4 bala bu weziyettin tesirge uchrighan, 700 din artuq ailide bolsa uch yaki uningdin kop bala ata-anisidin ayrilip qalghan.

doklat balilarning keyinki turmush orunlashturushigha ait perezlerni qilishtin ozini qachurghan bolup, nurghun balilarning yataqliq mekteplerge orunlashturulghanliqi yaki tughqanlirigha qaldurulghanliqi melum qilinghan bolsimu, lekin mewjut delillerning tetqiqatchilarning her bir deloning aqiwitini eniqlap chiqishigha yeterlik emeslikini eskertken.

dadilar adette aldi bilen tutqun qilinghan

mezkur tetqiqat yene ziyankeshlikke uchrighan aililerde kop qetim tekrarlanghan bir tutqun qilish sheklinimu xatiriligen.

tetqiqatchilarning bayqashlirigha asaslanghanda, kop qisim delolarda aldi bilen dadilar tutqun qilinip, 2017-yili kopinche hallarda uzun muddetlik qamaq jazasigha hokum qilinghan, anilar bolsa keyinche yeni 2018-yili jaza lagerlirigha ewetilgen. tutqun qilinish cheslasini eniq turghuzghili bolidighan aililerde bu tertip xatirilengen delolarning texminen %56 ni igiligen.

mezkur bayqashlar tutqun qilish herikitining nurghun hallarda ailidin ata bilen anining her ikkilisini elip ketish bilen axirliship, balilarni asasliq baqquchisiz qoyghanliqini korsitip beridu.

uyghur diyarining jenubigha kengeytip tehlil qilish

tetqiqatchilar kona sheher nahiyesining sanliq melumatliridin paydilinip mezkur nahiyediki xenzu bolmighan quramigha yetmigenlerning %4.22 ning ata-anisining biri yaki her ikkilisining tutqun qilinghanliqini molcherlep chiqti.

sherqiy turkistanning jenubidiki uyghurlar mutleq kop sanliqni igileydighan nahiyelerde xatirilengen tutqun nisbiti oxshash yuzlinishni korsetkenliki uchun, doklat bu pirsentni qeshqer, xoten, aqsu we qizilsudin ibaret jenubtiki tot wilayet, oblasta yashaydighan xenzu bolmighan bala nopusigha tetbiqlidi.

2019-yilliq sherqiy turkistan istatistika yilnamisidiki nopus reqemlirige asasen, doklat 2018-yilining axirighiche bu rayonlarda kem degende 143,228 balining ata yaki anisining yaki her ikkilisining tutqun qilinghanliqini molcherlidi.

tesirge uchrighan balilarning molcherlengen sani eng kop bolghan nahiyeler towendikiche:

• yeken nahiyesi: texminen 14,100

• qaraqash nahiyesi: texminen 10,870

• qaghiliq nahiyesi: texminen 8,200

• qeshqer shehiri: texminen 8,068

• peyzawat nahiyesi: texminen 7,519

• xoten nahiyesi: texminen 6,478

• xoten shehiri: texminen 6,385

doklat oz molcherini peqet sherqiy turkistanning jenubi bilenla cheklep, rayonning shimaliy qisimlirida tutqun siyasetlirining perqliq bolushi mumkinlikini, mewjut delillerning oxshash metodologiyeni putun olke miqyasida tetbiqlashni qollimaydighanliqini eskertti.

xatirilesh dawamlashmaqta

musteqil bir arxiplashturush qurulushi bolghan shinjang (sherqiy turkistan) qurbanliri sanliq melumat ambiri xitayning uyghurlar bilen bashqa turkiy milletlerni nishan qilghan keng kolemlik tutqun qilish herikitining qurbanlirini xatirilesh uchun sirtqa sizip chiqqan xitay hokumiti hojjetliri, shahitlarning ispatliri we hokumet arxipliridin paydilinip delillerni toplashqa yillap waqit serp qildi.

tetqiqatchilar 143,228 bala molcherini peqet bir eng towen chek dep chushinish kereklikini, chunki hojjetlerning texi toluq emeslikini, qoshumche arxiplarning tesirge uchrighan teximu kop aililerni ashkarilishi mumkinlikini tekitlidi.

bu bayqashlar xitayning keng kolemlik tutqun qilish herikitining peqet zor sandiki uyghurlarni turmige tashlapla qalmay, belki keng kolemlik aile parchilinishinimu kelturup chiqirip uyghur diyarining jenubidiki yuz minglighan baligha tesir korsetkenlikige dair kunseri kopiyiwatqan delillerge yengilirini qoshti.

menbe: shinjang (sherqiy turkistan) qurbanliri sanliq melumat ambiri (Shahit.biz), «jenubiy sherqiy turkistanda ata-anisidin ayriwetilgen balilarning sani heqqide bir molcher», 2026-yili 27-iyul elan qilinghan.