2026-yili 3-awghust
tehriri: d. abdurehim dolet
yershariwi geo-siyasiy sehnide kuch tengpungluqi qaytidin eniqliniwatqan 21-esirning aldinqi charikide, amerika qoshma ishtatliri bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisidiki istrategiyelik riqabetning eng halqiliq we belgiliguchi sepini suniy eqil texnikiliri teshkil qilmaqta [1]. bu nuqtidin alghanda, yeqinqi mezgilde xelqara kuntertipning merkizidin orun alghan amerika qoshma ishtatliri – seudi erebistan yadro hemkarliq kelishimini peqetla bir rayonluq bixeterlik shertnamisi yaki energiye hemkarliqi supitide bahalashqa bolmaydu. bu kelishim, washington hokumitining yershari texnika riqabitide riyadni xitayning reqemlik we suniy eqil ul eslihe ekologiye sistemisidin yiraq tutushni meqset qilghan, keng dairilik bir qorshap tizginlesh istrategiyesining jughrapiyewi-siyasiy eks etishidur. xitay xelq jumhuriyitining yershari miqyasida erzan we ochuq menbelik suniy eqil modellirini eksport qilish arqiliq tesir dairisini kengeytish heriketlirige qarshi, amerika qoshma ishtatliri bu xil istrategiyelik kelishimler arqiliq ottura sherq we qoltuq rayonida texnikiliq zomigerlik chegralirini mustehkemleshni nishan qilmaqta.
xitay xelq jumhuriyitining qoltuq doletliri, afriqa we sherqiy jenubiy asiyagha oxshash «yershari jenubi» jughrapiyeside namayan qilghan aktip suniy eqil diplomatiyesi, eneniwi ittipaqdashliq qurulmilirini chongqur tewretmekte [2]. amerika qoshma ishtatliri seudi erebistangha yadro texnikisi yotkesh we bixeterlik kapaliti berish arqiliq, riyad hokumitining xitayda ishlepchiqirilghan sanliq melumat merkezliri, derijidin tashqiri kompyuterlar we bulut hesablash ul eslihelirige bolghan beqindiliqini chekleshni oz ustige almaqta. bu istrategiyelik qedem, suniy eqil dewride dolet bixeterliki we istrategiyelik musteqilliqning emdilikte eneniwi qorallardin kore sanliq melumat igilik hoquqi, algorizim kontrolluqi we yerim otkuzguch teminat zenjiri bixeterliki ustide shekilliniwatqanliqini ochuq-ashkara otturigha qoymaqta. shunglashqa, yadro we texnikiliq tosush amilliri washington bilen beyjing otturisidiki ikki qutupluq yengi dunya tertipining eng asasiy parametirlirigha aylandi.
suniy eqilning siyasiy we istrategiyelik qimmiti
suniy eqil, zamaniwi millet-doletler uchun peqet iqtisadiy unumni ashuridighan soda xarakterlik yengiliq yaritish bolupla qalmastin, belki xelqara sistemining anarxik (hokumetsiz) qurulmisida hayat qelishni we zomigerlik ustunlukni kapaletke ige qilidighan istrategiyelik bir menbedur [3]. yengi realizmchi xelqara munasiwetler nezeriyesi molcherligendek, yershari sistemisida doletlerning ustide igilik hoquqluq bir nopuzning bolmasliqi, her ikki derijidin tashqiri kuchni bixeterlik yochuqigha duchar bolmasliq uchun texnika kuchini eng yuqiri chekke yetkuzushke mejburlimaqta. suniy eqil sahesidiki texnikiliq ustunluk, 21-esirde herbiy kuch layihesidin tor urushighiche, axbarat analizidin iqtisadiy hokumranliqqiche dolet kuchining barliq tereplirini biwasite ozgertish yoshurun kuchige ige.
soghuq urush mezgilidiki yadro qorallinish musabiqisi we alem boshluqi riqabitige oxshash, bugunki kundiki suniy eqil kurishimu tereplerdin birining mutleq rehberlikni qolgha kirguzushi bilen yershari kuch tengpungluqini putunley oz paydisigha buriyalaydighan bir «nol yighindiliq oyun» supitide tonulmaqta [4]. suniy eqil saheside qolgha kelturulidighan bir «tunji qedem ewzelliki» (first-mover advantage), reqib kuchning mudapie sistemilirini iqtidarsiz qilidighan aptomatik qorallarning tereqqiy qildurulushigha, tor ul eslihelirining palech qilinishigha we yershari texnika olchemlirining bir terep teripidin belgilinishige imkaniyet yaritip beridu. bu ehwal, her ikki dolette bir texnikida arqida qelish qorqunchini peyda qilmaqta we mudapie xamchotlirining rekort sewiyede texnika tetqiqat we tereqqiyat xizmetlirige aghdurulushini kelturup chiqarmaqta.
amerika qoshma ishtatliri, suniy eqil rehberlikini erkin demokratik qimmet qarashlarning qoghdilishi, bilim muluk hoquqining himaye qilinishi we qaidilerni asas qilghan xelqara tertipning dawamlishishi uchun hayatiy ehmiyetke ige bir amil dep qarimaqta [5]. buninggha qarshi xitay xelq jumhuriyiti, suniy eqil texnikilirini yuz yilliq chetke qeqilish we ezilish mezgilige xatime beridighan bir milliy gullinish qedimi we amerika qoshma ishtatlirining texnika monopolluqigha taqabil turushning yegane yoli supitide tonumaqta. bu ideologiyelik we qurulmiliq qarshiliq, suniy eqilni peqetla bir ilmiy tetqiqat temisi bolushtin chiqirip, yershari sistemisining hokumran kuchi bilen gulliniwatqan rewiziyonist kuch otturisidiki mewjutluqqa taqilidighan bir zomigerlik kurishining merkizige yerleshturmekte.
jughrapiyewi-siyasiy tesir dairilirining belgilinishide suniy eqil, reqemlik ul eslihe selinmiliri arqiliq yengi beqindiliq munasiwetlirini berpa qilmaqta [6]. bir doletning suniy eqil modelini, mulazimiter ul eslihesini we sanliq melumat ambirini qobul qilghan uchinchi doletler, muqerrer halda shu kuchning texnikiliq we igilik hoquq chegraliri ichige kirip qalmaqta. bu ehwal, yershari miqyasida «reqemlik tesir dairilirining» otkur siziqlar bilen bolunushini we xelqara sistemining texno-siyasiy siziqlar bilen ikki qutupluq bir qurulmigha ozgirishini kelturup chiqarmaqta. shunglashqa suniy eqil, zamaniwi diplomatiyening we chong dolet istrategiyelirining eng heriketchan qorali ornida turmaqta.
xitay suniy eqil istrategiyesining tedrijiy tereqqiyati
xitay xelq jumhuriyitining suniy eqil sahesidiki texnikiliq musteqilliq we yershariwi rehberlik tesewwuri tuyuqsiz kelip chiqqan bir sekresh bolmastin, nechche on yilgha sozulghan sistemiliq dolet pilanining mehsulidur [7]. beyjing hokumitining texno-milletchilik yiltizi, 1964-yili yadro qorali yasap chiqishqa muweppeq bolghan «596-qurulush»idin, andin 1980-yillarda yuqiri texnikiliq sahelerni qollash meqsitide bashlanghan «863-qurulush»idin tartip 1990-yillardiki asasiy tetqiqatlargha merkezleshken «973-qurulush»ighiche tutishidu. bu qurulmiliq izchilliq, xitay dolet eqlige tashqi besimlar we texnikiliq embargolargha taqabil turushning birdinbir yolining yerlik yengiliq yaritish we oz-ozini teminlesh ikenlikini ogetken.
xitayning suniy eqil istrategiyesidiki asasiy burulush nuqtisi, 2017-yili 5-ayda gugulning (Google AlphaGo) yumshaq detalining epsaniwi xitay shahmat chempiyonini meghlup qilishi bilen barliqqa kelgen [8]. bu meghlubiyet, xitay serxilliri arisida bir «sputnik deqiqisi» (Sputnik Moment) tesiri yaratqan we suniy eqilning kelgusidiki herbiy we iqtisadiy kuch tengpungluqlirini belgileydighan asasiy amil ikenliki heqqide birdek tonushqa kelishige seweb bolghan. bu weqedin peqet ikki ay keyinla, 2017-yili 7-ayda xitay gowuyueni, memliketni 2030-yilighiche suniy eqil saheside dunyaning aldinqi qatardiki yengiliq yaritish merkizi qilishni nishan qilghan «yengi ewlad suniy eqil tereqqiyat pilani»ni (新一代人工智能发展规划 – AIDP) yolgha qoyghan.
tilgha elinghan dolet pilani, xitayning suniy eqil tesewwurini uch basquchluq konkret nishanlar ustige qurghan [9]. birinchi qedemde, 2020-yilighiche xitayning omumiy suniy eqil texnikisi we qollinishchan pirogrammilirini yershari sewiyesidiki tereqqiy qilghan doletler bilen masqedem haletke kelturush nishan qilinghan. ikkinchi qedemde, 2025-yilighiche suniy eqil asasiy nezeriyeside zor bosushlerni ishqa ashurush we yerlik suniy eqil kespini yershari qimmet zenjirining yuqiri pellisige koturush pilanlanghan. axirqi basquchta bolsa, 2030-yilighiche xitayning suniy eqil nezeriyesi, texnikisi we qollinilishida dunyaning eng aldinqi qatardiki yetekchi kuchi ornigha koturulushi qarar qilinghan.
2024-yili xitay hokumiti, suniy eqilning iqtisad bilen birlishishini teximu chongqurlashturush meqsitide «suniy eqil qoshulghan» (人工智能+ / AI+) teshebbusini resmiy elan qilghan [10]. bu teshebbus, suniy eqil texnikilirining peqetla mewhum yumshaq detallar yaki paranglishish mashina ademliri derijisidila qelip qalmay, belki eneniwi yasash sanaitidin yeza igilikigiche, eqilliq sheherlerdin aptomobil sahesigiche bolghan ishlepchiqirish jeryanlirigha singdurulushini meqset qilidu. xitay kommunistik partiyesi, mushu arqiliq dolet iqtisadini ul eslihe selinmilirigha tayinidighan kona eshish endizisidin qutuldurup, shi jinping kop qetim tekitligen «yengi supetlik ishlepchiqirish kuchliri» (new quality productive forces) arqiliq yuqiri texnikiliq we imkaniyetlik sijil bir eshish yoligha selishni nishanlimaqta.
xitayning bu bir putun istrategiyesi, merkiziy hokumetning yiraqni korer qararliri bilen yerlik hokumetlerning heriketchan meblegh menbelirining masqedemleshturulushi bilen yurguzulmekte [11]. beyjing, shangxey, shenjen we guangju qatarliq yershariwi texnika merkezliri, dolet qollighan tejribixanilarni, suniy eqil sinaq rayonlirini we milyardlarche dollarliq yerlik meblegh selish fondlirini qurup chiqish arqiliq, dolet nishanlirining yerlikte emeliylishishige kapaletlik qilmaqta. bu yuqiridin towenge (top-down) pilanlash we towendin yuqirigha (bottom-up) rayonluq riqabet endizisi, xitayning suniy eqil ekologiye sistemisining adem ishengusiz derijide tez surette kengiyishini we amerika embargolirigha qarshi pewquladde bir qarshiliq kuchi yetildurushini wujutqa kelturmekte.
xitayning kuchluk we ajiz terepliri: assimetrik tengpungluq
xitay xelq jumhuriyitining suniy eqil musabiqisidiki eng chong istrategiyelik kuchi, tengdashsiz yasash sanaiti kuchi we maddiy ishlepchiqirish kuchidur [12]. xitay, yershari yasash qimmitining texminen yuzdin ottuzini oz aldighila ishlepchiqirip, dunyadiki eng keng we bir gewdileshken sanaet asasigha sahibxanliq qilmaqta. bu ehwal, xitayliq suniy eqil achquchilirigha, ozliri yaratqan algorizimlarni heqiqiy dunya senariyeliride, zawutlarda, mashina adem sistemilirida we eshya oborot torlirida sinash we elalashturush jehette assimetrik bir ewzellik yaritip bermekte. sanaette suniy eqilning birlishishi, nezeriyewi modellarning emeliy iqtisadiy qimmetke aylinishini tezletmekte.
shuning bilen birge xitay, suniy eqil modellirini meshiqlendurush uchun hayatiy ehmiyetke ige bolghan sanliq melumat bayliqi jehette alahide bir ewzellikke ige [13]. 1 milyard 400 milyondin ashidighan nopusi, omumlashqan kochme chiqim sistemiliri, eqilliq qatnash torliri we her sahege singip kirgen reqemlik supilirining sayisida xitay her sekuntta ghayet zor miqdarda sanliq melumat ishlepchiqarmaqta. gherb doletliridiki qattiq sanliq melumat mexpiyetliki qanunlirining (mesilen, yawropa ittipaqining GDPR nizami) eksiche, xitayning janliq qanun ramkisi, dolet teripidin desteklinidighan suniy eqil cholpanlirining bu sanliq melumatlarni oz modellirini meshiqlendurush meqsitide erkin-azade ishlitishige ruxset qilmaqta. sanliq melumatni suniy eqilning yeqilghusi desek, u halda xitay bu sahede dunyadiki eng chong zapas menbege igidur.
xitayning yene bir istrategiyelik ustunluki bolsa, yershari suniy eqil bazirida ochuq wezinlik (open-weight) model istrategiyesini qollanghanliqidur [14]. xitay tejribixaniliri ozliri yaratqan modellarning parametir wezinlirini we menbe kodlirini dunyaning herqaysi jayliridiki pirogramma achquchilargha heqsiz sunush arqiliq, yershari miqyasida ghayet zor bir abont we hemkarliq ekologiye sistemisi berpa qilmaqta. elibabaning Qwen, DeepSeek ning R1 we Moonshot ning Kimi modelliri, ochuq menbe dunyasida amerikining yepiq sistemilirining bazardiki hokumranliqini buzup tashlash we yershari olchemlirini belgilesh nuqtisida xitaygha tengdashsiz bir yumshaq kuch (soft power) bilen teminlimekte.
biraq, xitayning bu zor ewzelliklirining yenida, bolupmu yerim otkuzguch we ozek ishlepchiqirish texnikilirida halqiliq bir ajizliqi bar [15]. suniy eqil modellirini meshiqlendurush uchun zorur bolghan eng aliy derijilik girafik bir terep qilghuchlirigha (GPU) we bu ozeklerni ishlepchiqirish uchun kereklik bolghan intayin yuqiri ultra binepshe (EUV) litografiye mashinilirigha erishishi, amerika qoshma ishtatliri yetekchilikidiki eksport cheklimiliri bilen tosqunluqqa uchrimaqta. xitay gerche SMIC we xuawey (Huawei) arqiliq yerlik ozek ishlepchiqirishini (Ascend 910B/C yurushlukliri) tezlitishke tirishsimu, fizikiliq qattiq detal ishlepchiqirishidiki inchikilik derijisi, xitayning suniy eqil nishanliri aldidiki eng chong texnikiliq tosalghu we ajizliq nuqtisi bolushni dawamlashturmaqta.
buningdin bashqa, xitayning qattiq uchur kontrolluqi we senzor tuzumi, suniy eqil modellirining ijadchanliqi we uchur supiti ustide chekliguchi bir tesir peyda qilmaqta [16]. tor ishliri bashqurush idarisi (CAC), chong til modellirining xitay kommunistik partiyesining ideologiyesi, shi jinping idiyesi we bashqa qizil siziqlargha (teywen, tiyenenmen qatarliq siyasiy mesililerge) putunley uyghun jawablarni berishini mejburiy qilmaqta. modellarning meshiq sanliq melumat toplamliridin sezgur siyasiy mezmunlarning suzup chiqirilishi we algorizimlarning uzluksiz halda doletning nazariti astida turushi, suniy eqilning omumiy uchur bir terep qilish we erkin pikir yurguzush sighimini cheklep, modellarning bir «bilish qepisi» ichige bend qilinish xewpini tughdurmaqta.
amerikining texnikiliq ustunluki we qorshap tizginlesh siyasiti
amerika qoshma ishtatliri, suniy eqil sahesidiki rehberlikini kiremniy jilghisining heriketchan xususiy kapital qurulmisigha, dunyaning eng yuqiri sewiyelik akademik organlirigha we cheklimisiz yengiliq yaritish medeniyiti asasigha quruwatidu [17]. amerikida qurulghan texnika gigantliri (OpenAI, Google, Microsoft, Anthropic), aldinqi qatardiki modellarni (frontier models) tereqqiy qildurushta we omumiy suniy eqilgha (AGI) yetish yolida yershari miqyasida aldinqi orunda turmaqta. amerikining «derijidin tashqiri kolemleshturush» (Hyper-scaling) endizisi, milyardlarche dollarliq xususiy selinmilarni we dunyaning eng otkur eqillirini doletke jelp qilish arqiliq, sap irade we texnika monopolluqigha asaslanghan bir zomigerlik ornatmaqta.
washington hokumitining xitayning texnikiliq yuksilishige qarshi yurguzuwatqan qorshap tizginlesh siyasiti, demokratlar bilen jumhuriyetchiler arisida az korulidighan toluq bir qosh partiyelik (bipartisan) ortaq tonushqa asaslanmaqta [18]. donald trampning tunji nowetlik pirezidentliq mezgilide xitayning gigant karxanisi xuaweygha qaratqan jazaliri, baydin mezgilide teximu tuzumleshturulup kengeytildi. bu nuqtidin alghanda, amerika dolet eqli, xitayning suniy eqil kuchini cheklesh meqsitide «kichik hoyla we egiz reshatka» (small yard, high fence) istrategiyesini qollandi hemde xitayning halqiliq suniy eqil amillirigha erishishini putunley uzup tashlashni nishanlidi.
amerika sanaet we bixeterlik idarisi (BIS), 2022-yilidin bashlap xitaygha qaritilghan tarixtiki eng keng kolemlik yerim otkuzguch we ozek layihelesh qorallirining eksport cheklimilirini yolgha qoydi [19]. bu dairide, Nvidia ning eng ilghar suniy eqil ozekliri bolghan A100 we H100 ning xitaygha setilishi cheklendi, arqidin teywen yerim otkuzguch ishlepchiqirish shirkiti (TSMC) qatarliq yershariwi ozek zawutlirining xitay shirketliri uchun ilghar suniy eqil bir terep qilghuchliri ishlepchiqirishi tosqunluqqa uchritildi. amerika yene, xitayning uchinchi doletler arqiliq ozek elishini yaki bulut hesablash mulazimetliri arqiliq gherb mulazimetirliridiki iqtidarliq hesablash kuchige yiraqtin erishishini tosush uchun, yengi nazaret mexanizmlirini tereqqiy qildurdi.
amerika qoshma ishtatlirining bu qattiq mudapie tedbirliri, xitayning texnikiliq iqtidarlirini astilitish nuqtisida qisqa muddet ichide muweppeqiyet qazanghan bolsimu, uzun muddette kutulmigen qoshumche tesirlerni peyda qilmaqta [20]. chetel texnikisi we qattiq detalliridin putunley mehrum qelish xewpige duch kelgen beyjing hokumiti, yerlik ozek tetqiq qilip echish we ishlepchiqirishqa ilgiri korulup baqmighan miqdarda dolet meblighi (60 milyard dollardin artuq yengi yerim otkuzguch fondliri) ajratti. bu ehwal, xitay texnika shirketliri uchun bir «mejburiy import ornini besish» jeryanini bashliwetti hemde xitayning amerika qattiq detal monopolluqidin putunley musteqil bolghan yerlik bir texnika sistemisi (stack) berpa qilish iradisini mustehkemlidi.
shuning bilen birge, amerikining suniy eqil texnikilirini qattiq bir shekilde kontrol qilish we peqet yeqin ittipaqdashlirighila (18 doletke) eksport qilish siyasiti, yershari jenubi doletliride chongqur umidsizlik yaratmaqta [21]. bu doletler, suniy eqil elip kelidighan iqtisadiy pursetlerdin mehrum qelish qorqunchi bilen, amerika qoshma ishtatliri zorlighan cheklimilerge boysunmaydighan, teximu erzan we erishish asan bolghan xitayda ishlepchiqirilghan ochuq menbelik tallashlargha yuzlenmekte. shunglashqa, amerikining qorshap tizginlesh siyasiti ixtiyarsiz halda xitayning yershari jenubi ustidiki texnikiliq we diplomatik tesir kuchini ashurushqa xizmet qilidighan geo-siyasiy bir zemin hazirlimaqta.
ozek, hesablash kuchi we chong modellar riqabiti
suniy eqil riqabitining tayanchini teshkil qilidighan hesablash kuchi (compute) we ozek urushliri, 2025 we 2026-yillirida yengi bir basquchqa qedem qoydi [22]. amerika qoshma ishtatliri, suniy eqil ul esliheside mutleq ustunlukni qoghdap qelish uchun OpenAI, Microsoft, Oracle we SoftBank ning hemkarliqida yadro energiyesi bilen qollinidighan, 500 milyard dollarliq ghayet zor «Stargate» (yultuzlar derwazisi) sanliq melumat merkizi qurulushini bashlidi. bu qedem, amerikining suniy eqil sahesidiki rehberlikini qattiq kuch, cheksiz energiye we ghayet zor derijidin tashqiri kompyuter toplamliri arqiliq dawamlashturush iradisining eng konkret ipadisidur.
xitay bolsa, tereqqiy qilghan ozeklerge erishishining cheklinishi seweblik, qattiq detal kemtuklukini algorizimliq unumdarliq we yumshaq detallardiki elalashturush arqiliq toluqlash istrategiyesige yuzlendi [23]. xitayda qurulghan suniy eqil tejribixanisi DeepSeek teripidin 2025-yili 1-ayda elan qilinghan «DeepSeek R1» modeli, bu istrategiyening yershari miqyasidiki eng chong ispati boldi. R1, amerikining o1 modeli bilen oxshash pikir yurguzush we matematikiliq iqtidarni namayan qilish bilen birge, buni reqibi ehtiyajliq bolghan hesablash kuchining we xamchotining peqetla kichik bir qismi bilen (texminen 6 milyon dollarliq bir xamchot bilen) wujudqa chiqardi we putun dunyada zilzile qozghidi.
bu texnikiliq bosushning arqisidin, 2026-yili 7-ayda xitayliq igilik tikliguchi Moonshot AI teripidin bazargha selinghan 2.8 tirilyon parametirliq «Kimi K3» ochuq wezinlik modeli meydangha chiqti [24]. Kimi K3, amerikining aldinqi qatardiki modellirigha (frontier models) jeng elan qilidighan iqtidari bilen yumshaq detal echish, kop shekillik (multi-modal) we chongqur tetqiqat saheliride pewquladde muweppeqiyetlerni qolgha kelturdi. xitay shirketlirining cheklik we kona ewlad ozekler (Nvidia H800 gha oxshash) bilen mushundaq yuqiri iqtidarliq modellarni ishlepchiqiralishi, suniy eqil tereqqiyatidiki muweppeqiyetning peqet qattiq detalning chong-kichiklikigila emes, belki algorizimlarning neqeder eqilliq layihelengenlikigimu baghliq ikenlikini ispatlidi.
biraq, xitayning bu muweppeqiyiti, amerika qoshma ishtatlirida keskin bir bilim muluk hoquqi we embargo munazirisini kelturup chiqardi [25]. amerika maliye ministiri sikot bessent (Scott Bessent) we aqsaray emeldarliri, Moonshot AI we elibaba qatarliq xitay shirketlirini, amerikining aldinqi qatardiki modellirini (Anthropic ning Claude Fable 5 modeligha oxshash) milyonlighan saxta hesabatlar arqiliq surushturup, «dushmenlerche suzuwelish» (adversarial distillation) hujumliri bilen kochurgenlik bilen eyiblidi. bu ehwal, xitayning amerikining milyardlarche dollarliq tetqiq qilip echish selinmilirining netijilirini sekuntlar ichide kochurup assimetrik bir ewzellikke erishkenliki toghrisidiki dewalarni kucheytti.
xitay inJenerliri bolsa, ozliri tereqqiy qildurghan xas qurulma layiheliri (Kimi Delta Attention we Attention Residuals gha oxshash) arqiliq bu dewalarni ret qilmaqta. qattiq detal we yumshaq detal dunyasidiki bu keskin musabiqe, yershari suniy eqil bazirini ikki perqliq pelsepege bolmekte: amerika yetekchilik qiliwatqan yepiq, yuqiri tennerxliq we monopolluq model pelsepesi bilen xitay teshebbus qiliwatqan ochuq wezinlik, intayin erzan we her sahege singdurgili bolidighan model pelsepesi. bu parchilinish, yershari suniy eqil ekologiye sistemisining kelgusini belgileydu.
herbiy we dolet bixeterliki sahesidiki suniy eqil riqabiti
suniy eqilning herbiy sahediki birlishishi, eneniwi urush nezeriyelirini tuptin tewritip, doletler arisidiki tosush tengpungluqlirini qaytidin shekillendurmekte [1]. amerika qoshma ishtatliri bilen xitay xelq jumhuriyitining her ikkilisi, suniy eqilni kelgusidiki urushlarning eng asasliq amili dep qarimaqta hemde aptomatik qoral sistemiliridin uchquchisiz ayropilan (drone) toplirighiche, tor mudapiesidin suniy eqil yardimidiki eshya oborot analiz sistemilirighiche bolghan keng dairide herbiy selinmilirini tezletmekte. herbiy suniy eqil, urush meydanida qarar chiqirish waqtini insan sezgusidin halqighan bir suretke yetkuzmekte.
amerika qoshma ishtatliri dolet mudapie ministirliqi, «Maven qurulushi» (Project Maven) we shuninggha oxshash aldinqi qatardiki herbiy suniy eqil pilanliri arqiliq, suniy hemrah korunushlirini, uchquchisiz ayropilan (İHA) sinlirini we tor axbarat sanliq melumatlirini sekuntlar ichide analiz qilip, urush meydanida shuan nishan belgilesh we weyran qilish qarari chiqiralaydighan uniwersal qomandanliq -kontrol sistemilirini tereqqiy qildurmaqta [2]. bu arqiliq amerika armiyesi, toqunush rayonlirida dushmen unsurlirini bayqash we qarar chiqirish dewriylikini (OODA dewriyliki) adem ishengusiz derijide qisqartip taktikiliq ustunlukke erishishni nishanlimaqta. amerika bu ustunlukning qoghdilishini dolet bixeterliki we yershariwi herbiy tosush kuchi uchun hayatiy ehmiyetke ige bir aldinqi shert dep qobul qilmaqta.
buninggha muqabil halda, xitay xelq jumhuriyiti, herbiy zamaniwilishishini «herbiy-puqrawi yughurulush» (Military-Civil Fusion – MCF) istrategiyesi arqiliq yurguzmekte [7]. bu istrategiyege asasen, puqrawi suniy eqil tejribixaniliri, texnika gigantliri we akademik organlarning tereqqiy qildurghan barliq algorizimliq we qattiq detal xarakterlik ilgirileshliri biwasite xitay xelq azadliq armiyesining (PLA) ishlitishige sunulmaqta. xitay, bolupmu teywen boghuzi yaki jenubiy xitay dengizigha oxshash yuz berish ehtimalliqi bolghan bir toqunush senariyeside, amerika awiyamatka flotlirini we aldinqi sep bazilirini iqtidarsiz qilip qoyidighan suniy eqil yardimidiki kemige qarshi bashqurulidighan bombilarni, aptomatik su asti paraxotlirini we ghayet zor uchquchisiz ayropilan toplirini tereqqiy qildurushqa merkezleshmekte.
xitayning herbiy suniy eqil istrategiyeside «eqilliqleshturulgen urush» (intelligentized warfare) uqumi gewdilenmekte [10]. bu uqum, suniy eqilning peqet qorallargha singdurulushi bilenla cheklinip qalmay, belki urush bashqurush, pisxikiliq heriket we saxta uchur teshwiqatliriningmu putunley suniy eqil algorizimliri teripidin bashqurulushini kozde tutidu. xitay xelq azadliq armiyesining (PLA) axbarat organliri, ijtimaiy alaqe supilirida (ByteDance ning TikTok igha oxshash) suniy eqilde ishlepchiqirilghan saxta mezmunlarni tarqitip, reqib doletlerning ichki siyasiy tengpungluqlirini buzush we ijtimaiy qutuplishishni chongqurlashturush iqtidarlirini uzluksiz sinimaqta.
biraq, herbiy qararlarning suniy eqilge otkuzup berilishi, xelqara bixeterlik nuqtisidin zor bir muqimsizliq we kontrolsiz keskinlishish xewpini oz ichige alidu. suniy eqil algorizimlirining «qara quta» xarakteri we heqiqiy urush tejribisidin (sanliq melumat kemtuklukidin) mehrum bolushi, kirizis peytliride sistemilarning kutulmigen xata qararlarni chiqirishigha (xata agahlandurush yaki oz ara etiship qelishqa oxshash) yol echishi mumkin. reqiblerning bir-birining niyetlirige bolghan chongqur ishenchsizliki we aptomatik sistemilarning suritige maslishish mejburiyiti, diplomatik hel qilish yollirini putunley tosup qelip, tinch okyanda apet xarakterlik bir toqunushning piltisige ot tutashturushi mumkin.
suniy eqil texnikilirining iqtisadiy imkaniyetliri, yershari sanaet we soda tengpungluqlirini tuptin tuzitip yengi bayliq we beqindiliq sahelirini yaratmaqta [1]. McKinsey & Company ning sanliq melumatlirigha asaslanghanda, ijadiy suniy eqilning yershari iqtisadigha her yili 4.4 tirilyon dollardin artuq qoshulma qimmet yaritishi molcherlenmekte. bu ghayet zor iqtisadiy torttin eng chong nesiwini elishni xalaydighan her ikki derijidin tashqiri kuch, suniy eqilni milliy tereqqiyat we sanaet siyasetlirining merkizige qoymaqta. suniy eqil riqabet, iqtisadiy ishlepchiqirish unumini ashurushta halqiliq bir katalizator (tezletkuchi) rolini oynimaqta.
amerika qoshma ishtatliri, suniy eqilning iqtisadiy qoshulma qimmitini kopinche pul-muamile, yumshaq detal sahesi, reqemlik setish we yuqiri texnikiliq mulazimetler arqiliq emelge ashurmaqta [2]. amerika endizisi, istemalchigha biwasite yuzlengen mushterilikke asaslanghan yumshaq detallar we bulutni asas qilghan karxana mulazimetliri (SaaS) arqiliq yuqiri payda nisbitige erishishni ishqa ashurmaqta. Google, Amazon we Microsoft qatarliq bulut gigantliri, yershari suniy eqil yumshaq detal bazirini we abont sanliq melumatlirini oz mulazimetirlirigha toplap, yershariwi bir monopolluq ornitish istrategiyesini dawamlashturmaqta.
xitay xelq jumhuriyiti bolsa, suniy eqilning iqtisadiy kuchini biwasite ishlepchiqirish jeryanlirigha we zawutlargha singdurush nuqtisida reqibi yoq halgha kelmekte [10]. xitayning mukemmel we bir gewdileshken sanaet ul eslihesi, suniy eqilning aptomobil, eqilliq yasimichiliq, qayta hasil bolidighan energiye bashqurush we inchike yeza igiliki qatarliq emeliy yasash saheliride tez surette omumlishishigha turtke bolmaqta. mesilen, xitayning sanaet roboti orunlashturush nisbiti amerikining ornitish nisbitining del besh hessisige yetip, zawutlarda adem kuchige bolghan tayinishni eng towen chekke chushurdi. bu ehwal, xitayning yasash sanaitidiki unumdarliqini hessilep ashurup, yershari riqabet kuchini teximu yuqiri koturmekte.
shuning bilen birge, suniy eqil ul eslihesining sijilliqini saqlash uchun, ghayet zor miqdarda uzluksiz we erzan elektir energiyesi teminati zorur boluwatidu [17]. amerika suniy eqil sanliq melumat merkezlirining energiye ehtiyaji, doletning parchilinip ketken elektir tori we qattiq muhit asrash nizamliri sewebidin eghir bir qiyinchiliqqa duch kelmekte. xitay bolsa, qayta hasil bolidighan pakiz energiye texnikilirida (quyash, shamal we batariye saqlash sistemiliri) dunya yetekchisi bolghanliqtin, bu energiye cheklimisini yengishte teximu ewzel orunda turmaqta. beyjing, gherbiy olkilerde qurghan erzan su elektir we quyash energiyesi esliheliri arqiliq suniy eqil sanliq melumat merkezlirining elektir tennerxining yerimini toluqlap bermekte.
bu ehwal, xitayning suniy eqil bir terep qilish tennerxini (token tennerxini) amerikiliq reqiblirige selishturghanda asasen ondin bir sewiyesige chushurushini ishqa ashuridu. towen bir terep qilish tennerxliri, xitayning Kimi K3 yaki Qwen modellirining yershari jenubidiki ottura we kichik tiptiki karxanilar, shundaqla dolet organliri teripidin tebiiy tallash supitide qobul qilinishini qolaylashturmaqta. shunglashqa, energiye igilik hoquqi we sanaet birlishishi, suniy eqil dewride iqtisadiy ustunlukning eng belgiliguchi amilliridin biri supitide gewdilenmekte.
qanun, exlaq we xelqaraliq suniy eqil bashqurushi
suniy eqilning tez surette omumlishishi, insaniyet tarixi nuqtisidin qarighanda, misli korulmigen exlaqiy, qanuniy we bixeterlik xewplirini peyda qilmaqta [4]. algorizimliq bir tereplime qarashlar, xata uchur tarqilishi, tor bixeterliki yochuqliri we aptomatik sistemilarning qanuniy mesuliyiti qatarliq mesililer xelqara jemiyetning ortaq bir bashqurush ramkisi shekillendurushini zoruriyetke aylandurdi. lekin, bu bashqurush izdinishi, derijidin tashqiri kuchlerning oz milliy we ideologiyelik menpeetlirini yershariwi olchem supitide tengish kurishige sehne bolmaqta.
amerika qoshma ishtatliri we gherblik ittipaqdashliri, suniy eqil exlaq olchemlirini kishilik hoquq, puqralar erkinliki, sanliq melumat mexpiyetliki we soz erkinliki dairiside shekillendurushke tirishmaqta [5]. gherb lageri suniy eqilning mustebit tuzumler teripidin ammiwi kozitish, ijtimaiy nomur qoyush we ijtimaiy oktichilerni basturush meqsitide ishlitilishini qattiq tenqid qilmaqta, hemde xitayning «reqemlik mustebitlik» eksport qilishini tosushni meqset qilmaqta. emma gherbning bu qimmet qarashni merkez qilghan yonilishi, oz texnika gigantlirining monopolluqini qoghdash tirishchanliqi supitidimu chushinilmekte.
buninggha qarshi xitay xelq jumhuriyiti, suniy eqil bashqurushigha dolet igilik hoquqi, ijtimaiy muqimliq we dolet bixeterliki nuqtisidin muamile qilmaqta [9]. xitayning ichki siyasette yurguzuwatqan qattiq belgilimiliri algorizimlarning ijtimaiy tertipke ziyan yetkuzushini tosushni meqset qilidu, tashqi diplomatiyede bolsa xitay, igilik hoquqqa hormet qilidighan we ichki ishlargha arilashmaydighan janliq bir yershariwi bashqurush endizisini teshebbus qilmaqta. xitayning bu pozitsiyesi, igilik hoquqni hemme nersidin ustun koridighan we gherbning exlaqiy zorlashliridin bizar bolghan nurghun tereqqiy qiliwatqan doletler uchun intayin jelpkar bir tallash boluwatidu.
derijidin tashqiri kuchler otturisidiki bu chongqur ixtilap, xelqaraliq supilardiki diplomatik awaz berish we bashliqlar yighinlirida ochuq-ashkara otturigha chiqmaqta [15]. mesilen, 2025-yili otkuzulgen pariJ suniy eqil heriket yighinida, tereqqiy qiliwatqan doletlerning texnikigha adil erishishini we iqtidar qurulushini qollaydighan ortaq xitabnamige, xitay, firansiye, hindistan we bashqa 61 dolet imza qoyghan bolsa, amerika qoshma ishtatliri xitabnamidiki qattiq cheklimilerning ozining texnikiliq yengiliq yaritish erkinlikini boghup qoyidighanliqini seweb qilip imza qoyushni ret qilghan. bu ehwal, amerikining bir tereplime «aldi bilen amerika» (America First) pozitsiyesining yershariwi hemkarliq asasigha buzghunchiliq qilidighanliqini koz aldimizda namayan qildi.
xitay bolsa, bu boshluqni toldurush meqsitide, birleshken doletler teshkilatida aktip qedemlerni tashlimaqta we tereqqiy qiliwatqan doletlerning suniy eqil bashqurushigha barawer qatnishishini qollaydighan «yershari suniy eqil bashqurush teshebbusi»ni yurguzmekte. 2026-yili 7-ayda shangxeyde qurulghan dunya suniy eqil hemkarliq teshkilati (WAICO) qatarliq yengi kop tereplik supilar arqiliq, beyjing, gherbni merkez qilghan qaidilerdin sirt yengi bir reqemlik mizanliq tertip berpa qilishni nishanlimaqta. bu ehwal, suniy eqil exlaqi we nizamlarining emdilikte peqet bir qanuniy mesile bolupla qalmay, yershariwi kuch kurishining eng otkur mizanliq qoraligha aylanghanliqini ispatlimaqta.
texnikiliq bolunush we yershariwi geo-siyasiy tesirler
amerika qoshma ishtatliri bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisidiki suniy eqil urushi, yershari texnika ekologiye sistemisini muqerrer bir «buyuk yerilish» (The Great Bifurcation) we qutuplishish jeryanigha sorimekte [14]. dunya asta-asta bir-birige maslashmaydighan, perqliq texnikiliq olchemlerge, yumshaq detal qurulmilirigha, sanliq melumat qaidilirigha we qattiq detal ul eslihelirige ige ikki ayrim texnika blokigha bolunmekte. bir terepte amerikini merkez qilghan yepiq we qimmet sistemilar orun alghan bolsa, yene bir terepte xitayni merkez qilghan ochuq, erzan we her sahege singdurgili bolidighan sistemilar orun almaqta.
bu bolunushning eng qiziq sepini, ikki derijidin tashqiri kuch otturisida qisilip qalghan yershari jenubi jughrapiyesi (sherqiy jenubiy asiya, afriqa, latin amerikisi we ottura sherq) teshkil qilmaqta [17]. xitay, «reqemlik yipek yoli» (Digital Silk Road – DSR) turi dairiside bu rayonlardiki tereqqiy qiliwatqan doletlerge su asti optik talaliq kabelliri, 5G asasiy ponkitliri we eqilliq sheher sistemilirini eksport qilish arqiliq, xitay suniy eqil texnikilirining bu jaylarda defolt (tebiiy) olchemge aylinishini ishqa ashurmaqta. gherb doletliri meblegh selishtin ozini qachurghan bu ghayet zor ul eslihe turliri, xitayni yershari jenubi ustide uzun muddetlik geo-siyasiy we iqtisadiy bir hokumranliq ornigha erishturuwatidu.
shuning bilen birge xitay, yershari jenubi doletlirining yerlik ehtiyajlirigha uyghun kelidighan «yerlikleshturulgen suniy eqil modelliri»ni tereqqiy qildurush arqiliq diplomatik jehette nomur almaqta [6]. mesilen, DeepSeek ning ochuq wezinlik R1 model qurulmisi sayisida afriqiliq yumshaq detal achquchilar modelni chushurup iswaxili (Swahili), xausa (Hausa) we amxara (Amharic) gha oxshash yerlik tillarni sistemigha singdurelidi. islam sheriiti qaidilirige uyghun kelidighan islamiy suniy eqil modeli «NurAI»mu, yene oxshashla DeepSeek ning texnikiliq asasi ustige qurulghan. bu xil yerlikleshturulgen hel qilish chariliri, xitayning yershari jenubi neziride mustemlikichi bolmighan, adil we hembehirlinidighan bir texnika sheriki dep qarilishini ishqa ashurmaqta.
amerika qoshma ishtatliri bolsa, ozining aldinqi qatardiki modellirining (frontier models) we ozeklirining tarqilishini siyasiy we herbiy jehettiki maslishish shertige baghlighan teximu tallighuchi we chekliguchi xarakterge ige bir eksport siyasitini yurguzmekte [14]. amerikining bu qattiq siyasiti nurghunlighan tereqqiy qiliwatqan doletlerni ixtiyarsiz halda xitayning janliq we erzan texnika blokigha kirishke mejbur qilmaqta. bu ikki qutupluq weziyet, kopligen dolet halqighan yershari shirketliri we xitay baziri uchun yerlik xitay suniy eqil sistemilirini (Alibaba Cloud gha oxshash) ishlitishke, gherb dunyasida bolsa amerika sistemilirini (OpenAI gha oxshash) ishlitishke mejbur bolghan tallash qiyin qosh qutupluq bir meshghulat realliqi yaratmaqta.
bu texnikiliq yerilish, yershariwi sanliq melumat eqimini we tor igilik hoquq chegralirinimu otkur siziqlar bilen bolmekte. torning we reqemlik mulazimetlerning «splinternet» (parchilanghan tor) dep atilidighan bolungen bir qurulmigha ozgirishi, yershariwi uchur hembehirlinishni qiyinlashturmaqta we tor bixeterliki yochuqlirini kopeytmekte. derijidin tashqiri kuchlerning yershari jenubi ustidiki bu ul eslihe we suniy eqil tesirini ornitish urushi, kelgusi dunya tertipining chegralirini we igilik hoquq munasiwetlirini belgileydighan eng asasliq geo-siyasiy yerilish siziqi bolushni dawamlashturidu.
kelgusi yuzlinishliri we istrategiyelik yekunler
kelgusige yuzlengen molcherler, omumiy suniy eqilgha (AGI) yetish waqtining qisqirishigha egiship, derijidin tashqiri kuchler otturisidiki istrategiyelik muqimsizliq we toqunush xewplirining teximu yamrap ketidighanliqini korsetmekte [1]. RAND shirkiti teripidin elip berilghan «Breakwater» (dolqun tosquchi) istrategiyelik urush teqlidi, tereplerdin birining reqibining AGI sewiyesige yetip, mutleq texnikiliq monopolluq ornitidighanliqigha qarita hes qilghan qorqunchi sewebidin, aldini elish (preventive) xarakterlik bir tor hujumini yaki fizikiliq buzghunchiliq herikitini qozghitip qoyidighanliqini otturigha qoydi. bu ehwal, suniy eqil riqabitining kontrolsiz bir herbiy toqunushqa aylinip ketish xewpining neqeder yuqiri ikenlikini ochuq-ashkara korsetmekte.
shuning bilen birge, ikki derijidin tashqiri kuch otturisida putunley qisilip qelishni xalimaydighan otturhal doletler (turkiye, yawropa ittipaqi ezaliri we qoltuq doletliri) uchun «igilik hoquqluq suniy eqil» (sovereign AI) ul eslihesini qurup chiqish mewjutluqqa taqilidighan bir zoruriyetke aylanmaqta [3]. bu doletler, ozlirining dolet sanliq melumatlirini qoghdash, tor bixeterliki yochuqliridin qutulush we oz tillirini shundaqla medeniyet qimmet qarashlirini suniy eqil sistemilirigha singdurush meqsitide, yerlik aldinqi qatardiki modellirini meshiqlendurush we doletlik derijidin tashqiri kompyuter merkezlirini qurup chiqish uchun uniwersal pilanlarni bashlimaqta. igilik hoquqluq suniy eqil, kelguside doletlerning istrategiyelik musteqilliqining eng asasiy kapaliti bolidu.
turkiye jumhuriyitimu, bu yershariwi texno-siyasiy kuchlinishte, ozining istrategiyelik musteqilliqini qoghdap qelish uchun aktip qedemlerni besishqa mejbur [4]. turkiye, peqetla bir blokning yepiq we mejburlighuchi texnika sistemisigha mehkum bolup qalmasliq uchun, hem amerika menbelik aldinqi qatardiki modellarni (frontier models) hem xitayda ishlepchiqirilghan ochuq menbelik tallashlarni arilashma bulut sistemilirida (hybrid cloud systems) birlikte ishlitidighan janliq bir kop xillashturush istrategiyesini yurguzushi kerek. mushu arqiliq turkiye hem sanliq melumat bixeterlikini eng yuqiri sewiyede kapaletke ige qilalaydu hemde eng yengi algorizimliq ilgirileshlerdin uzluksiz turde behrimen bolalaydu.
buningdin bashqa, turkiyening tereqqiy qilghan dolet mudapie sanaiti we yerlik ishlepchiqirish iqtidarliri (İHA/SİHA texnikilirigha oxshash), suniy eqilning fizikiliq dunyadiki qollinishchan pirogrammilirida turkiyege tengdashsiz pursetlerni sunmaqta [10]. yerlik herbiy aptomatik sistemilirining xitayning ochuq menbelik ambarliridin we amerikining puqrawi yumshaq detal iqtidarliridin suzulup chiqqan arilashma model we algorizimlar bilen qorallandurulushi, dolet mudapie sanaitidiki tosush kuchimizni teximu mustehkemleydu. emma buning uchun, sapaliq STEM (ilim-pen, texnika, qurulush we matematika) emgek kuchlirini dolette saqlap qalidighan jelp qilarliq texno-igilik tiklesh ekologiye sistemilirini qurup chiqish hayatiy ehmiyetke igidur.
rayonluq hemkarliqlar we kop tereplik texnika diplomatiyesi supilirimu turkiyening bu yershariwi musabiqide qolini kucheytidighan yene bir wasitidur [15]. turkiye, hem yawropa ittipaqining ishenchlik suniy eqil nizamlirigha maslishishi, hemde yershari jenubi doletliri bilen elip berilidighan ortaq reqemlik ul eslihe turliride aktip bir rol oynishi kerek. mushu arqiliq turkiye, texno-siyasiy qutuplishishta bir hemrah bolushtin kore, yershariwi qaidilerning belgilinishige tohpe qoshidighan musteqil bir aktiyor supitide oz ornini mustehkemliyeleydu.
axirqi tehlilde, suniy eqil dewrining ghalibi, peqetla «eng eqilliq yaki eng qimmet model»ni ishlepchiqarghan terep bolmaydu, esli yengguchi, bu texnikilarni eng yuqiri tor bixeterliki sezgurluki bilen qorallandurghan, energiye tosalghulirini eqilliq halda bashqurghan we suniy eqilni real ishlepchiqirish iqtisadigha, jemiyet parawanliqigha we doletning maslishishchanliqigha eng unumluk shekilde singdurushke muweppeq bolghan milletler bolidu. bu nuqtidin alghanda, amerika bilen xitay otturisidiki bu ghayet zor texno-siyasiy kureshtin elinidighan eng qimmetlik sawaq, kelgusi dunyada musteqilliqning yoli yerlik yengiliq yaritish, eqilliq energiye bashqurush we igilik hoquqluq suniy eqil iqtidaridin otidighanliqidur.
paydilanmilar (REFERENCES):
1. Nourhan Tosson Ibrahim, «The Impact of AI on Global Power Shifts: A Case Study of U.S.-China Rivalry», 1 November 2025, World Scientific Publishing.
2. Weng Xin, «大国博弈与新秩序|中美AI 竞争：从技术到国家战略的博弈», 11 May 2025, CSCI Pengyuan.
3. Kriter Dergi Editör Kurulu, «Yeni Yüzyılın Soğuk Savaşı: ABD-Çin Arasındaki Yapay Zekâ Temelli Teknopolitik Rekabet», Haziran 2025, Kriter Dergi.
4. Şeyda Nur Çakan & Mehmet Göküş, «Yapay Zekada İki Küresel Güç: ABD ve Çin’in Yapay Zeka Stratejileri Üzerine Bir İnceleme», 2 Aralık 2025, DergiPark – Bilgi Sosyal Bilimler Dergisi.
5. U.S. House Committee on the Judiciary, «US-China AI Race: AI Policy as Industrial Policy», 2 April 2025, U.S. House of Representatives.
6. Kada Ameur & Rachid Saad, «alsbaq alعalmy byn alصyn oalolayat almtحdة alأmrykyة lqyadة alذkaء alaصطnaعy: alastratyjyat oaltjaذbat», 1 January 2023, Algerian Scientific Journal Platform (ASJP).
7. U.S.-China Economic and Security Review Commission, «Chapter 3 – U.S.-China Competition in Emerging Technologies», November 2024, U.S. Government (USCC).
8. PMC Editorial Board, «Formation of an Anti-Chinese Consensus among US ›Think Tanks‹: From D. Trump to J. Biden», 2022, PubMed Central (PMC).
9. Institute of International and Strategic Studies, «U.S.-China Strategic Competition in Technology: Analysis and Prospects», 2022, Peking University (IISS).
10. Yuekai Securities Research Department, «中美人工智能（AI）竞争：道路比技术更重要», 25 March 2026, Yuekai Securities.
11. Sina Finance Editorial Team, «中美人工智能（AI）竞争：道路比技术更重要 – 新浪财经», 26 March 2026, Sina Finance.
12. Shams Center for Consulting and Strategic Studies, «atjaهat alصraع: alذkaء alaصطnaعy omsarat alهymnة alأmrykyة – alصynyة», May 2025, Shams Center.
13. Martin Chorzempa, «How the AI boom shrugged off the DeepSeek shock and keeps gaining steam», 2026, Peterson Institute for International Economics (PIIE).
14. Boston Consulting Group, «The Great Divide: How the US and China Are Splitting the AI World», 2026, Boston Consulting Group (BCG).
15. Cai Cuihong & Wang Biye, «美国对华科技竞争›战争化›策略», 2025, Fudan University.
16. Oxford University Press Editorial, «Navigating Turbulence: The Challenge of Inclusive Innovation in the US–China AI Race», 2024, Oxford Academic.
17. Otaviano Canuto, «The New South as a Frontline of the U.S.-China Technological Rivalry», 11 February 2026, Policy Center for the New South.
18. Al Bilad Press, «altnafs alأmyrky–alصyny عli alذkaء alaصطnaعy: أyn tkmn mصalح dol alxlyj alعrby?», 2025, Al Bilad Press.
19. Shanghai Fair Trade Commission, «美国智库发布报告分析中美技术竞争走向», 2025, Shanghai Fair Trade Service Net.
20. Ngor Luong, «Two Loops: How China’s Open AI Strategy Reinforces Its Industrial Dominance», 23 March 2026, U.S.-China Economic and Security Review Commission.
21. Wikipedia Contributors, «Stargate LLC – Wikipedia», 2025-2026, Wikipedia, The Free Encyclopedia.
22. IISS Experts, «With Stargate, will the US win the AI race?», January 2025, The International Institute for Strategic Studies (IISS).
23. Indigo Dergisi Editörü, «ABD – Çin yapay zeka rekabeti yeni bir küresel teknoloji savaşına mı dönüşüyor?», 11 Şubat 2026, İndigo Dergisi.
24. US-China Business Council, «Assessing the US-China Tech Competition — And What’s At Stake», 2025, US-China Business Council.
25. 24.ae Haber Merkezi, «حrb alrqaq tshعl sbaq alذkaء alaصطnaعy byn alصyn oأmryka», 24 Temmuz 2026, 24.ae.
