tehriri: d. abdurehim dolet

2026-yili 5-awghust

2026-yili 4-awghustta sherqiy turkistanning ghulja shehiride otkuzulgen xelqara terrorluqqa qarshi turush yighini, xitay hokumitining mezkur rayondiki siyasetlirini xelqara sehnide qanunlashturush we gherbning tenqidlirige taqabil turush uchun tashlighan eng chong diplomatiyelik qedemlirining biri hesablinidu¹. bu yighin beyjingning sherqiy turkistandiki basturush mexanizmini omumiyuzluk jemiyet tuzumige singdurup, uni «qanun arqiliq bashqurush» nami astida, tinch tereqqiyatning kapaliti supitide bazargha selish istrategiyesining bir qismidur.

mezkur yighingha rusiye we ereb birleshme xelipilikini oz ichige alghan 24 dolet shundaqla afriqa ittipaqigha oxshash uch rayonluq teshkilatning wekilliri qatnashti¹. yighinning ortaq uyushturghuchisi bolghan «dunya musulman jemiyetler kengishi» (World Muslim Communities Council) xitaygha islam dunyasida intayin qimmetlik bir qanuniyliq yolxeti sundi. beyjing bu hemkarliq arqiliq, ozining sherqiy turkistandiki diniy besim siyasetlirini «esebiylikke qarshi turush» sheklide qaytidin bezep chiqti.

tehlillerge asaslanghanda, yighinning istrategiyelik tup nishani gherb ellirini qayil qilish emes, belki «yershari jenubi» (Global South) doletliri, ottura asiya jumhuriyetliri we musulman nopusi kop doletlerni xitayning bixeterlik modeligha jelp qilishtur. xitay bu arqiliq gherbning kishilik hoquq besimlirigha taqabil turalaydighan hemde dunyawi bixeterlik soz hoquqi qurulmisini ozgertidighan yengi bir ittipaq tuzmekte.

bu maqalide, ghulja yighinining arqisigha yoshurunghan siyasiy we diplomatiyelik signallar, ghulja shehirining tallinishidiki jughrapiyelik-etnik meqsetler, yighinda otturigha qoyulghan yette chong achquchluq teshwiqat uqumining siyasiy analizi, shundaqla xitayning bu bayan sistemisi bilen xelqara kishilik hoquq kozetkuchilirining we b d t doklatlirining otturisidiki qurulmiliq ziddiyetler sistemiliq yorutup berilidu. shuning bilen bir waqitta, terrorluqqa qarshi turush mexanizmini qoralgha aylandurup, puqralarning erkinlik boghush qilmishlirining yalghuz xitay bilenla cheklinip qalmaydighanliqidek xelqaraliq qurulmiliq oxshashliqlarmu analiz qilinidu. maqalide yene, hindistanning keshmirdiki basturush siyasetliri we keniye hokumitining musulman jemiyetlirige qaratqan terrorluqqa qarshi turush taktikiliri selishturulup, doletlerning «terrorluq» sozidin paydilinip heqliq ijtimaiy heriketlerni qandaq jimiqturuwatqanliqi yorutulidu.

arqa korunush

ghulja xelqara terrorluqqa qarshi turush seminari, xitayning dolet ichi we xelqaradiki bir qatar nazuk siyasiy ozgirishlirige toghra kelgen mezgilde echildi. ichki siyasiy jehettin eytqanda, 2017-yilidin bashlap sherqiy turkistanda yolgha qoyulghan keng kolemlik jaza lagerliri we sistemiliq tutqun qilish dolquni nowette «normallashqan» yengi bir basquchqa qedem qoydi. beyjing hokumiti jemiyetni toluq kontrolluq astigha elip bolghandin keyin, emdi dunyagha rayonning tinchlanghanliqini we hayatning «normal» dawamlishiwatqanliqini korsitishke jiddiy ehtiyajliq idi.

xelqara weziyette bolsa, b d t kishilik hoquq aliy komitetining (OHCHR) 2022-yildiki doklatidin keyin, gherb ellirining xitaygha qaratqan tenqidliri we iqtisadiy jazalash tedbirliri kucheydi². xitay nowette b d t diki kop sanliqning awaz berish tuzumige tayinip, gherbning jazalash teshebbuslirini yoqqa chiqirishqa urunmaqta. yene bir tereptin, yershari miqyasida yuz beriwatqan urushlar we kuchiyiwatqan terrorluq weqeliri, xitaygha ozining yuqiri besimliq kontrol sistemisini muweppeqiyetlik bir «bixeterlik ulgisi» qilip korsitishke mas kelidighan jughrapiyelik-siyasiy sharait yaritip berdi.

del 2026-yilining tallinishimu tasadipiy emes. bu yil shi jinping otturigha qoyghan «yershari bixeterlik teshebbusi» (Global Security Initiative – GSI) ni emeliy misallar arqiliq xelqaralashturush pilanlanghan waqittur. xitay gherbning bixeterlik sistemisigha taqabil turush uchun, aldi bilen «terrorluq mesilisini toluq hel qildim» dep sherqiy turkistan zeminini GSI ning birinchi neq meydan korgezmixanisi qilip korsitishni nishanlidi.

aldinqi yillardiki terrorluqqa qarshi turush yighinliri kopinche beyjing yaki shangxey qatarliq siyasiy we iqtisadiy merkezlerde otkuzulgen bolup, asasliqi nezeriyewi we siyaset xarakterlik muzakirilerge merkezleshken idi. emma, 2026-yildiki ghulja yighini weqening biwasite merkizi dep qarilidighan yerlik rayonda echilish arqiliq, nezeriyedin «neq meydanda ulge korsitish» basquchigha otkenlikini korsitip beridu. bu qedem, xitayning xelqaradiki obraz qurulushining passip mudapie halitidin aktip hujum basquchigha otkenlikining roshen bir ipadisidur.

shunglashqa, bu yighin beyjingning oz siyasetlirini peqetla bir ichki ish dep bir terep qilmastin, belki uni dunyaning terrorluqqa qarshi turush sahesige qoshulghan zor «tohpe» supitide xelqara kuntertipke sunush jeryanidur. xitay bu seminar arqiliq ozining eneniwi dolet terrori supetlirini yoshurup, uni qanuniy we xelqaraliq hemkarliqqa uyghun tedbir dep tonutushqa tirishti.

ghuljining tallinishining siyasiy menisi

xitay hokumitining yighin orni uchun beyjing, urumchi yaki teximu jenubtiki qeshqerni tallimay, ghulja (ili) shehirini tallishi chongqur istrategiyelik signallargha ige. ghulja sherqiy turkistanning gherbiy shimaligha jaylashqan, kop millet topliship yashaydighan hem qazaqistan bilen biwasite chegridash bolghan ozgiche bir jughrapiyelik rayondur. tarixiy jehettin, ghulja uyghur we bashqa turkiy milletlerning siyasiy paaliyetliri, qozghilangliri we milliy engining shekillinishide intayin muhim merkezlik rol oynap kelgen.

jughrapiyelik nuqtidin eytqanda, ghulja ottura asiyagha echilidighan eng muhim soda portlirining we «bir belwagh, bir yol» liniyesining tuguni hesablinidu. bu sheherning tallinishi del xitayning chegra rayonlirini toluq kontrol qilish iqtidarini namayan qilish uchundur. yighingha kelgen chetellik mehmanlar chegra boyidiki tereqqiyatni we soda qatnishining rawanliqini bewasite korush arqiliq, «rayonda hechqandaq bixeterlik mesilisi qalmaptu» degen tuyghugha kelidu.

milliy terkib we kop xilliq jehettin, ghuljida uyghurlar bilen birge qazaq, xuyzu we bashqa milletler bille yashaydu. xitay siyasiy teshwiqatlarda ghuljidin paydilinip, gherbning «etnik qirghinchiliq» dewalirigha taqabil turmaqchi boldi. yighin jeryanida kop milletlik medeniyet bayramliri, milliy ussul we naxshilar korgezme qilinip, bu rayon goya kop milletlik muresse we inaqliqning jenniti supitide teswirlendi.

chegra bixeterliki nuqtisidin eytqanda, ghulja arqiliq ottura asiya jumhuriyetlirige biwasite signal berildi. xitay ghuljida turup chetel elchilirige ozining chegra rayonidiki kontrol kuchini korsitish arqiliq, ottura asiya doletlirige «terrorluqning sirtqa chiqip ketishining aldini alalaydighan eng ishenchlik sherik men bolimen» degen uchurni yetkuzdi. bu xil chegra siyasiy muqimliqi, qoshna doletlerning xitaygha bolghan iqtisadiy we siyasiy beqindiliqini teximu kucheytishni nishanlaydu.

gherb elliri yillardin buyan sherqiy turkistanning jenubiy rayonliridiki siyasetlerni nishan qilip kelgen bolsa, xitay shimaldiki ghuljini tallash arqiliq xelqaraning diqqet nuqtisini almashturushqa urundi. bu tallash arqiliq, xitay xelqara jemiyetke rayonning hemme yerining tereqqiy qilghanliqini we hechqandaq basturushning mewjut emeslikini simwolluq rewishte korsitishke tirishti. ghulja yighini, beyjingning sherqiy turkistan ustidiki mutleq ghelibisini jakarlaydighan bir xil siyasiy tamgha rolini oynidi.

yene bir jehettin, ghuljining tallinishi ottura asiya jughrapiyesi bilen xitay otturisidiki medeniyet tutashturush pilanining bir qismidur. xitay bu yerde yighin echish arqiliq, rayonning eslidiki islamiy ozgichilikini putunley suslashturup, uni dolet teripidin ruxset qilinghan «sayahetchilik we kongul echish kodi» gha ozgertip sundi. bu taktika gherb bayanlirigha gha qarshi beyjing qollanghan eng chong rengdar boshluq korsitish taktikilirining biridur.

xitayning asasliq istrategiyelik meqsiti

ghulja yighinining birinchi derijilik istrategiyelik meqsiti xitayning sherqiy turkistanda qollanghan yuqiri besimliq siyasetlirining xelqaradiki obraz ziyinini toldurush we beyjingning bixeterlik siyasitige xelqaraliq qanuniyliq yaritishtur. xitay amerika we gherb ellirining kishilik hoquq tenqidlirige jawab qayturushning biwasite usuli supitide, tereqqiyat bilen bixeterlikning ozara munasiwitini qaytidin belgilep chiqishqa urunmaqta.

xitay bu yighin arqiliq ozining gherbni emes, belki «yershari jenubi» doletlirini qayil qilalaydighanliqini nahayiti yaxshi bilidu. shunglashqa, beyjing putun tirishchanliqini afriqa ittipaqi, ereb dunyasi we ottura asiya jumhuriyetlirini oz teripige tartishqa merkezleshturdi. bu doletler ozlirimu dolet ichidiki oktichi guruppilar we milliy turkumlerning heriketlirini besishta bixeterlik tedbirlirige jiddiy ehtiyajliq bolghachqa, xitayning terrorluqqa qarshi turush we toluq kontrol qilish modelini bir konguldikidek purset dep bilidu.

yighin gherbning «qosh olchem» taktikisigha qarita bir yurush resmiy ret qilish pozitsiyesini shekillendurdi. xitay wekilliri yighinda gherb ellirini «ozining jughrapiyelik menpeeti uchun terrorluq temisidin paydiliniwatidu» dep eyiblidi. beyjing ozini «heqiqiy kop tereplimilik terrorluqqa qarshi turush» ning terepdari qilip korsitish arqiliq, gherbning kishilik hoquq hujumlirini siyasiy gherezlik heriketler dep bekitishke tirishti.

yene bir muhim meqset kishilik hoquq uqumigha qaytidin eniqlima berishtur. xitayning yighindiki resmiy nutuqlirida, eng tup kishilik hoquqning «yashash hoquqi» we «tereqqiyat hoquqi» ikenliki, bixeterlik bolmisa bu hoquqlarning hechqandaq qimmiti bolmaydighanliqi jarangliq tekitlendi. bu bayan gherbche shexsiy erkinlik we siyasiy hoquqqa tayanghan kishilik hoquq chushenchisini sistemiliq ret qilishni meqset qilidu.

istrategiyelik jehettin eytqanda, xitay sherqiy turkistandiki basturush mexanizmini bir tereptin dolet ichide qanunlashturup puqralar boshluqini yoshurun boghsa, yene bir tereptin xelqaraliq seminarlar arqiliq bu mexanizmning «unumdarliqini» bazargha salidu. yighin xitay dolet apparatining ozi tuzgen bixeterlik qaidilirini bashqa doletlerge qobul qildurup, gherbsiz bir bixeterlik chembiriki qurup chiqishtiki achquchluq pilanidur.

yighinda yene, xelqara terrorluqqa qarshi turush hemkarliqining choqum doletlerning igilik hoquqigha hormet qilish asasida bolushi kerekliki alahide tilgha elindi. bu sozning siyasiy arqa korunushi shuki, doletler bir-birining ichki ishlirigha ariliship, kishilik hoquq mesilisini qoral qilmasliqi lazim. bu signal xitayning ozining sherqiy turkistandiki siyasetlirige qarita her qandaq xelqaraliq tekshurushni aldin tosush uchun ishletken siyasiy qalqinidur.

beyjing bu munberdin paydilinip yene, sherqiy turkistan jemiyitini putunley tinchlandurush siyasitini aqlidi. yighindiki barliq bayanlar, rayondiki xitayning zulmigha qarshi qozghalghan heriketlerni putunley cheteldin kelgen terrorluq pilani dep korsitishke tirishti. bu taktika arqiliq xitay yerlik xelqlerning barliq oz-ozini qoghdash heriketlirini xelqara jemiyet aldida qanunsiz jinayetke aylandurmaqchi boldi.

axirqi hesabta, xitayning yighindiki tup istrategiyelik nishani gherbning dunyawi kishilik hoquq bahalash sistemisidin ozini chiqirip, ozi bashchiliqidiki bir yengi «tereqqiyat we bixeterlik» ittipaqini qurup chiqishtur. ghulja yighini bu yengi dunya tertipining birinchi ghelibe qedimi supitide teshwiq qilindi. bu munber, dolet terrorining yershariwi sistemida qandaq qilip tereqqiyat qalqini astida saqlinip qalidighanliqining roshen bir emeliy misalidur.

resmiy bayan sistemisi we teshwiqat tehlili

xitay hokumitining ghulja yighinidiki resmiy bayanatliri we xewer tekistliri bir turkum sistemiliq soz bayanliri ustige qurulghan. bu bayan sistemisi, gherb tenqidlirini yoshurush we doletning basturush siyasetlirini qanuniy we medeniy kodlargha orap tonushturush uchun meqsetlik layihelengen. yighindiki resmiy nutuqlarda bir qanche achquchluq uqum toxtimay tekrarlinip turdi:

1. «terrorizm» (恐怖主义): bu uqum yighin xewerliride eng kop tekrarlanghan sozlerning biri boldi. xitayning siyasiy alaqiside bu soz dolet apparati yolgha qoyghan barliq nazaretchilik we basturush tedbirlirini «dolet bixeterliki uchun zorur bolghan tup qoral» supitide korsitish rolini oynidi. terrorluq xewpi toxtimastin sirttin kelidighan we putun milletlerge ortaq tehdit elip kelidighan bir menbe supitide teswirlendi.
2. «esebiylishish» (极端化): bu xitayning sherqiy turkistandiki medeniyet we dinni cheklesh siyasetlirini niqablaydighan eng chong bayanlardin biridur. yighinda diniy paaliyetlerni we enenilerni cheklesh heriketliri «diniy esebiylikning aldini elish» dep perdazlandi. bu uqum, jemiyetning her qandaq bir tinch siyasiy teleplirini yaki medeniyet ozgichilikini derhal zerbe berilidighan jinayet xarakterlik «esebiylik» bilen tengleshturuwetish rolini oynidi.
3. «qanun boyiche terorluqqa qarshi turush» (法治反恐): bu bayan dairiler teripidin eng asasliq tema supitide tekitlendi³. bu soz, gherb ellirining sherqiy turkistangha qaratqan «sotsiz qamash» we «mejburiy tutup turush» tenqidlirige qarita, barliq siyasiy jazalash we basturush heriketlirining xitay asasiy qanuni we jinayi ishlar qanunining konkret maddiliri boyiche bir terep qiliniwatqanliqini korsitish uchun ishlitildi. bu bayan arqiliq xitay ozining dolet apparatini toluq qanuniy we yuqiri mesuliyetchan bir organ qilip korsitishni meqset qilidu.
4. «omumiy tereqqiyat we bixeterlik» (统筹发展和安全): bu uqum xitay hokumitining nowette rayonda elip beriwatqan zor kolemlik iqtisadiy qurulush we mejburiy emgek siyasetlirini aqlash uchun xizmet qilidu. yighin bayanlirida, tereqqiyat bolmisa bixeterlikning bolmaydighanliqi tekitlinip, rayondiki barliq yuqiri texnikiliq nazaretchilik mexanizmliri bir xil «iqtisadiy gullinishning muhim kapaliti» dep korsitildi.
5. «qosh olchem» (双重标准): xitay wekilliri bu sozdin paydilinip gherb ellirining terrorluqqa qarshi turushtiki oz beshimchiliqini tenqid qildi. gherbning bashqa doletlerdiki terrorluq heriketlirini jimjit qollap, xitayning sherqiy turkistandiki qanuniy tedbirlirini «basturush» dep atishini siyasiy bir tereplimilik dep dewa qildi. bu bayan, gherb doletlirining kishilik hoquq tenqidlirining exlaqiy asasini yoqitish uchun qozghitilghan bir xil soz qoralidur.
6. «xelqara hemkarliq» (国际合作): bu uqum yighindiki chetel wekillirining qatnishishi arqiliq emeliyleshti. xitay dunya boyiche yengi bir bixeterlik hemkarliqining zorurlukini tekitlep, gherb tizginidiki b d t we bashqa supilarning sirtida, ozi bashlamchi bolghan bir terrorluqqa qarshi turush torini qurushni ilgiri surdi. bu bayan, xelqaradiki gherbsiz kop tereplimilik hemkarliqni kucheytishni nishan qilidu.
7. «insan heqliri kapaliti » (人权保障): yighinda bu soz ozining gherbche tinch shexsiy erkinlik mezmunidin putunley tartip chiqirilip, uning ornigha «yashash hoquqi» we «tereqqiy qilish hoquqi» degendek kollektip bayanlar kirguzuldi. xitay wekilliri terrorluqqa qarshi turush tedbirlirining ozi del sherqiy turkistandiki puqralarning yashash hoquqini qoghdash we insan hoquqini eng chong kapaletke ige qilish herikitidur, dep bayan qildi. bu arqiliq xitay xelqaradiki kishilik hoquq soz sistemisining olchemlirini ozgertiwetishke urunmaqta.

omumiy jehettin eytqanda, bu yette chong bayan sistemisi ghulja yighinining resmiy teshwiqatidiki tup qurulma parchiliridur. bu sozler bir-biri bilen zich baghlanghan bolup, ularning tup meqsiti dolet terrorining heqiqiy mahiyitini yeniklitish, sherqiy turkistandiki tuzulmiwi basturushni xelqara jemiyet aldida «normal bir dolet bashqurush mexanizmi» supitide tonushturushtin ibaret. xitayning bu tirishchanliqi uning istrategiyelik teshwiqat tepekkurining yuqiri sewiyede sistemilashqanliqini korsitidu.

diplomatiyelik we xelqaraliq ehmiyiti

ghulja yighini xitayning diplomatiyelik boshluqini kengeytish we xelqaradiki besimini yeniklitish yolidiki muhim bir burulush nuqtisi hesablinidu. yighingha qatnashqan doletlerning terkibige qarighanda, rusiye, ereb birleshme xelipiliki we afriqa ittipaqi qatarliq 24 dolet we rayonluq teshkilat wekillirining qatnishishi xitayning xelqara diplomatiyede kuchluk bir ittipaq qurup chiqqanliqini korsitidu. bu eller gherbning kishilik hoquq sistemisidin sirtta turup, beyjing bilen bolghan bixeterlik hemkarliqini choridigen yengi bir qutupni shekillendurmekte.

yighinning eng alahide diplomatiyelik muweppeqiyiti shuki, u merkizi ereb birleshme xelipilikide bolghan «dunya musulman jemiyetler kengishi» (World Muslim Communities Council – WMCC) teripidin ortaq uyushturuldi¹. mezkur kengeshning reisi doktor eli reshid el-nueymi (Dr. Ali Rashid Al Nuaimi) yighinda soz qilip, xitayning sherqiy turkistandiki terrorluqqa qarshi turush tejribilirini yuqiri bahalidi. bu hemkarliq, xitayning musulman dunyasi bilen bolghan munasiwitini teximu mustehkemleshke we gherbning «islamgha qarshi turush» tenqidlirini siyasiy jehettin yoqqa chiqirishqa toluq yol achti.

diplomatiyelik nuqtidin eytqanda, beyjing uchun islam doletlirining etirap qilishigha erishish eng qimmetlik kartidur. ereb dunyasi we musulman doletlerning wekilliri sherqiy turkistandiki ehwalni korup, xitayning siyasetlirini «musulmanlarni yoqitish emes, belki ularni terrorluqtin qutquzush tedbiri» dep etirap qilghanda, gherbning barliq tenqidliri ozlukidin qimmitini yoqitidu. bu hemkarliq del beyjingning xelqaradiki islamiy qanuniyliqini kucheytish uchun oynighan eng chong diplomatiyelik oyunidur.

yighin yene shi jinping otturigha qoyghan «bir belwagh, bir yol» (BRI) we «yershari bixeterlik teshebbusi» (GSI) gha biwasite baghlandi. xitay sherqiy turkistanning ichki muqimliqini BRI liniyesi boyidiki barliq tereqqiyatlarning kapaliti supitide korsetti. yighingha qatnashqan doletlerge «sherqiy turkistan muqim bolsa, silerge kelidighan soda liniyesi bixeter bolidu» degen signal sistemiliq sunuldi. bu taktika, bixeterlikni iqtisadiy menpeet bilen bir gewde qilishni meqset qilidu.

shangxey hemkarliq teshkilati (SCO) dairisidimu bu yighinning ehmiyiti alahide yuqiri boldi. xitay SCO gha eza doletlerning terrorluqqa qarshi turush tedbirlirini ozining sherqiy turkistandiki modeligha maslashturushqa urunmaqta. ghulja yighini, xuddi mezkur teshkilatqa eza ellerge beyjingning siyasiy we texnikiliq kontrol qorallirini resmiy tonushturidighan we bazargha salidighan munber bolup xizmet qildi. bu arqiliq xitay rayondiki bixeterlik yetekchilik ornini teximu mustehkemlidi.

xulasiligende, ghulja yighinining diplomatiyelik ehmiyiti shuki, xitay ozining kishilik hoquq mesilisidiki passip ornini gherbsiz dunyaning bixeterlik rehberlik ornigha ozgertishning qedimini muweppeqiyetlik aldi. yighin beyjingning yershariwi bixeterlik sistemisidiki yengi sheriklik alaqilirini korsitidighan chong bir paratqa aylandi. bu xil diplomatiyelik ghelibe, beyjingning sherqiy turkistandiki yuqiri besimliq siyasetlirini kelguside teximu juretlik dawamlashturushigha yol achidu.

selishturma baha

xitay hokumitining ghulja yighinidiki aqlash bayanliri bilen musteqil xelqaraliq kozetkuchiler, b d t kishilik hoquq organliri we kishilik hoquq teshkilatlirining bahalashliri otturisida intayin zor qurulmiliq ziddiyetler mewjut. xitayning resmiy nutuqlirida, sherqiy turkistanda «qanun boyiche terrorluqqa qarshi turush» yolgha qoyulup insan hoquqi eng yuqiri kapaletke ige qilindi dep jakarlanghan bolsa, xelqaraliq musteqil tekshurushler putunley bashqa bir realliqni yorutup beridu.

mesilen, b d t kishilik hoquq aliy komitetining (OHCHR) 2022-yildiki sherqiy turkistangha ait mexsus doklatida korsitilishiche, xitayning terrorluqqa qarshi turush we esebiylikni tugitish qanun sistemisi intayin mujmel hem kop menaliq bolup, bu her qandaq bir tinch siyasiy we diniy paaliyetlerni jinayet dep bekitishke asanla ishlitilidu². doklatta yene, rayondiki sistemiliq qamashlar, oz beshimchiliq bilen erkinliktin mehrum qilish heriketlirining kolimi tilgha elinip, bularning «insaniyetke qarshi jinayet» shekillendurush ehtimalliqi yuqiri ikenliki alahide tekitlengen.

xelqara kechurum teshkilati (Amnesty International) we kishilik hoquqni kozitish teshkilati (Human Rights Watch) gha oxshash teshkilatlarning doklatlirimu, xitayning «qanun boyiche bashqurush» degen sozini inchike analiz qilip zerbe beridu⁴. bu teshkilatlarning korsitishiche, xitayning terrorluqqa qarshi turush sistemisi siyasiy oktichilikni boghup tashlash uchun meqsetlik layihelengen bolup, uyghurlarning we bashqa turkiy milletlerning milliy kimlikini, medeniyet yiltizini we asasiy diniy paaliyetlirini putunley yoqitishni nishan qilidu. bu qurulmiliq basturush mexanizmi jemiyetning hemme qatlimini yuqiri texnikiliq nazaret arqiliq bir terep qilidu.

xelqaradiki musteqil tetqiqatchilar we «tenqidiy terrorluq tetqiqati» (Critical Terrorism Studies) nezeriyechiliri, doletlerning terrorluq sozidin paydilinip ozining dolet terrorini qandaq yoshuridighanliqini sistemiliq ispatlap chiqqan⁵. richard jekson (Richard Jackson), rut bilakley (Ruth Blakeley) we erik herring (Eric Herring) qatarliq alimlarning nezeriyewi ramkilirigha asaslanghanda, qudretlik doletler terrorluq tehditini kopturup korsitish arqiliq, puqralarning erkinlik boshluqini boghidighan we milliy besim siyasetlirini aqlaydighan alahide bir «dolet hoquqi qalqini» yaritiwalidu⁵. atalmish ghulja yighinimu del mushu nezeriyewi pakitning eng tipik emeliy misalidur.

mushundaq qurulmiliq basturush tejribiliri yalghuz xitay bilenla cheklinip qalmaydu. dunyaning bashqa sezgur rayonliridimu qudretlik doletlerning oktichi guruppilarni jimjit qilish we ammiwi heriketlerni yoqitish uchun terrorluq sistemisini qandaq qorallashturghanliqini korgili bolidu. mesilen, hindistan hokumitining keshmir rayonida qollanghan besim siyasetliri, ghulja yighinidiki xitay signalliri bilen intayin kuchluk oxshashliqqa ige.

hindistan hokumiti kona we zorawan bolghan «qanunsiz heriketlerning aldini elish qanuni» (Unlawful Activities Prevention Act – UAPA) gha tayinip, keshmirdiki paaliyetchiler, muxbirlar we kishilik hoquq qoghdighuchilirini sotsiz tutup turush hemde terrorluq qilmishi supitide jinayet kodigha kirguzush taktikilirini qollandi⁶. mesilen, dangliq kishilik hoquq qoghdighuchisi xurram perwez (Khurram Parvez) ning UAPA qanuni maddiliri astida tutqun qilinishi, hindistanning terrorluq bahanisi bilen musteqil jemiyet erkinlikini boghqanliqining tipik pakitidur. shundaqla, hindistan «chetel ianilirini tengshesh qanuni» (FCRA) arqiliq kishilik hoquq teshkilatlirining cheteldin kelidighan iqtisadiy menbelirini cheklep, puqrawi teshkilatlarning paaliyetlirini sistemiliq halda besiqturdi⁶.

yene bir qurulmiliq oxshashliqni keniyening terrorluqqa qarshi turush siyasetliridinmu koruwelishqa bolidu. keniye hokumiti «eshshebab» (Al-Shabaab) terrorluq guruppisigha qarshi turush bahanisi astida, dolet ichidiki yerlik musulman nopusini we paaliyetchilerni nishan qilidighan yuqiri besimliq siyasetlerni yolgha qoydi⁷. keniyening 2012-yildiki «terrorluqning aldini elish qanuni» (Prevention of Terrorism Act – POTA) dolet apparatigha mujmel terrorluq bahanisi bilen kishilerni tutush, jemiyetni nazaret qilish we puqralarning asasiy hoquqlirini boghushqa cheklimisiz hoquq berdi. bu siyaset yerlik musulman jemiyetlirini chetke qeqish we ularning siyasiy awazini jimjit qilish rolini oynidi.

xulase qilghanda, xitayning ghulja yighinida teshwiq qilghan «bixeterlik tereqqiyatning kapaliti» degen bayanliri putunley dolet terrorining heqiqiy qiyapitini yogesh uchun oynalghan bir tiyatirdur. xelqaradiki kishilik hoquq doklatliri we bashqa doletler (hindistan we keniye) diki qurulmiliq oxshashliqlar shuni ispatlayduki, doletler terrorluq sozidin paydilinip ozlirining milliy besim we basturush siyasetlirini xelqaraliq qanunluq derijige koturmekchi bolidu. ghulja yighinimu del doletlerning terrorluq bahanisi bilen puqralar boshluqini yoshurun boghidighan yershariwi sistemining birinchi neq meydan namayendisidur.

kelgusi tesiri we xulase

ghulja xelqara terrorluqqa qarshi turush seminari, xitay hokumitining sherqiy turkistandiki siyasetlirining kelgusi yonilishidin intayin nazuk signallarni beridu. beyjing kelguside yuqiri besimliq nazaretchilik we sistemiliq kontrol sistemisini teximu muqimlashturup, uni korunmeydighan kundilik jemiyet bashqurush mexanizmigha aylanduridu. rayondiki barliq siyasiy jazalar emdi lagerlarning temi sirtida, «qanun koziri» astigha putunley yoshurulidu.

bu ehwal sherqiy turkistan mesilisining xelqaradiki munazire qurulmisigha kuchluk tesir korsitidu. xitayning bu yengi soz bayani taktikisi sewebidin, uyghur mesilisi xelqarada bir qutupliq kureshke aylinip ketidu. bir terepte gherb elliri kishilik hoquq we etnik basturush nuqtisidin tenqidni dawamlashtursa, yene bir terepte «yershari jenubi» doletliri xitayning tereqqiyat we bixeterlik bayanlirini ortaq qollap, beyjingni qoghdaydighan qalqangha aylinidu.

xitayning bixeterlik diplomatiyesining kelgusi yonilishi xelqaradiki gherbsiz supilarning rolini teximu kucheytishni nishanlaydu. beyjing ozining terrorluqqa qarshi turush modelini bashqa doletlerge qobul qildurush arqiliq, yershariwi bixeterlik sistemisining asasiy qaidilirini ozgertishke urunidu. bu ehwal xelqarada kishilik hoquqning qimmitini putunley suslashturup, doletlerning oz puqralirini basturushtiki hoquq chegrasini ensiz derijide kengeytiwetidu.

yighindiki resmiy bayanatlarda berilgen sukut signalliri beyjingning sherqiy turkistandiki mejburiy assimilyatsiye operatsiyesini muweppeqiyetlik emelge ashuruwatqanliqini korsitidu. ilgiriki yillardiki resmiy bayanatlarda berilgen «maarip terbiyesi arqiliq ozgertish» degendek sozler nowette putunley yoqaldi. bu sukut del xitay hokumitining birinchi basquchtiki «ozgertish» operatsiyesini tamamlap, ikkinchi basquchtiki «toluq muqimlashturush we sistemiliq birgewdileshturush» ke otkenlikini korsitidu.

omumiy xulase shuki, 2026-yildiki ghulja yighini xitayning dolet ichidiki zorawanliq siyasetlirini xelqarada qandaq qilip tereqqiyat we qanun bahanisi astida teshwiqat qoraligha aylanduralaydighanliqining roshen bir ispatidur. doletlerning terrorluq sozidin paydilinip puqralar jemiyitini boghush taktikisi ghulja yighini arqiliq yershariwi sistemida bir «yengi normalliq» qa aylandi. eger xelqara jemiyet kelguside bu xil qurulmiliq basturush mexanizmlirigha qarita bir yurush yengi tekshurush qorallirini yaritalmisa, puqralar boshluqi putun dunyada korunerlik derijide tariyip ketidu.

paydilanghan menbeler :

1.          2026年反恐国际研讨会在新疆伊犁举行, 新华网, August 2026.

2.          OHCHR Assessment of human rights concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China, United Nations Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), August 2022.

3.          潘曦：新疆坚持法治反恐 兼顾反恐成效与人权保障, 中新网·新疆, August 2026.

4.          Weaponizing counter-terrorism, Amnesty International / Human Rights Watch Reports, 2022-2025.

5.          Contemporary State Terrorism: Theory and Practice, Richard Jackson, Lee Jarvis, Jeroen Gunning, Marie Breen-Smyth, Routledge, 2011/2022.

6.          India: Stop Abusing Counterterrorism Regulations, Amnesty International, November 3, 2023.

7.          KENYA’S FIGHT AGAINST GLOBAL TERRORISM IN THE CONTEXT OF CRITICAL THEORY: THE CASE OF AL-SHABAAB, Duygu Kutlu, Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, X/1, 2025.