uyghur xelqining tarixigha qaraydighan bolsaq, 150yilliq xitay mustemlikisining tup sewebi jahalet, ittipaqsizliq, xiyanettin ibaret 3 chong amil sewebidin ikenliki bir heqiqet.
1933-yildiki sherqiy turkstan islam jumhuriyti, 1944-yildiki jumhuriyetlerning yiqilishi dushmenlerning suyqestliridin bekraq sherqiy turkistan xelqining ichki toqunushliri ikenliki hechkimge sir emes.
tarixiy tejribiler shuni ispatlidiki, ozara ixtilaplar milletni siyasi, iqtisadi we medeniyet jehetlerde xoritip weyranchiliqqa, jahalet patqiqigha elip baridu. netijide xelqlerde bir-birige bolghan ishench yoqaydu.
oz waqtida mezkur jumhuriyetlerning weyran bolishigha ichki ziddiyet, tepriqichiliktin bashqa tutamgha chiqqudek sewep yoq idi. 1944-yildiki sherqiy turkstan jumhuriyitning 60 ming muntizim eskiri turup, eskerler toxtimay dushmenge zerbe birishke hazir turupmu dolet yiqildi, milletning serxilliri bolmish hakimiyet beshidikilerning birqismi roslargha yene birqismi xitaylargha beqindi bolushni tallidi, netijide shu nijis komunist xitay mustemlikichilirige wetenni tartquzup qoyduq.
shundin biri millet supitide beshimizgha kelmigen kunler qalmidi.
80-yillarning beshida xitaylar nispi bolsimu chetelge ishikni achqandin keyin chetke chiqqanlirimiz her sahede qoldin kilishche heriketler qilghan bolsaqmu epsus, her sahe oz ara jidel-majragha kirgen boldi, 90-yillarning axirliri xelqimizde yene bir qetim umitsizlik hokum surdi.
aridin on yil otup 2009-yili 5-iiyul qirghinchiliqidin keyin xelqarada bir mezgil sherqiy turkistan mesilisi dunyaning kun tertipidin orun aldi, xelqtimu bir qeder hayajan qozghalghandek qildiyu yiterlik bolmidi. 2017-yiligha kelgende wetinimzde irqiy qirghinchiliq bashlandi, milyunlarche biguna xelqimiz lagirlar, zindanlarda yoq qiliwetildi, bizlermu birqeder hayajan ichide xitaygha qarshi guwahliqlarni berduq, namayishlarni qilduq. epsus, shunche eghir kunlerdimu 70-80 ming etrapida uyghur yashaydighan istanbulda kolumi eng chong bolghan namayishqa qatnashqan uyghur sani mengdin ashmidi.
xitayning irqiy qirghinchiliq jinayetlerinimu tedriji untup oz helekchilikimiz bilen meshghul bolushqa bashliduq.
qutuplishish kunsiri eghirlapketkendek, 100%digudek musulman bolghan xelqning bezi «serxilliri» islamgha bolghan ochimenlikini yoshuralmay sheriy ibadet hesaplinidighan hijap, hijapliqlarning kiyim-kicheklirini tenqitlepla qalmastin xitayning suyqesti, orp-aditimizge zittek korsutushler, ijtimaiy uchur wastiliridiki dinsizliq, xiristiyanliq teshwiqatliri, qutuplishishtek illetler ichki surkulushke elip bardi.
wetinimizdiki irqiy qinchiliq muhajirettikilerning kuchining qanchilklikini ashkarilap qoydi. biz millet ozimizni kuchlendurushni xalaydighan bolsaq, mewjut muesseselirimizni kuchlendurushke, sestimilashturushqa, teshkilatlar etrapigha zich uyushushqa, xataliqliri bolsa korsutup, islahat elip berishqa hesse qoshushqa toghra kildu. shundaq qilghanda herqanche eghir qiyinchiliqlarnimu hel qip kitishke kuchimiz yitidu.
ikki yildin biri turkiye, amerika we yawrupalarda teshkilat mesullirining exlaqiy yolsizliqliri seweptin xelqning teshkilatlargha bolghan ishenchisi eghir derijide zidilendi, xelq teshkilatlargha soghuq qaraydighan halet shekillendi, emiliyette insan bar yerde gunah, xataliqlarning sadir bolushi tebiiy ehwal, xataliq sadir qilghuchi kim bolushtin qetinezer (gerche ish beshidiki kishi bolsimu) insan, insan bolghanliqi uchun xatalishidu, bir kishining xataliqini u mensup bolghan teshkilatqa yuklesh, teshkilattin uzaqlishish aqilane ish emes.
quranda {olatzr oazrة ozr أxri} (gunah sadir qilmighan bir kishi bashqa bir kishining gunahigha shirik bolmaydu)degen ayet bar.
teshkilat mensupliri bolghan kishilerdin xataliq sedir bolghan teqdirde xatalashquchimu xataliqining mesuliyitini ustige elishi, bedilini tulishi kerek.
xatalashquchi mesuliyitini tonumay, bedilini tolimey, teshkilattiki mesuliyetni bashqilargha otkuzup bermey, mensepni ata miras shexsi mulki ornida koriwalghan teqdirde ichki ziddiyet, adawet shuyerdin bashlinidu, uning bedilini teshkilat, millet oteshke mejbur bolup qalidighan ish chiqidu.
bezi bir «menmenchi» «orunduq sewdasi» «mensiz dunyaning chaqi aylanmaydu» deydighan kishilerning muhajiret dunyasigha salghan ziyanliri az emes. bundaq gheyriy haletler choqum ongshilishi kerek.
muhejirettiki omumiy xelq ichide heqiqiy birlik, omluk hasil bolmighuche xitaygha yem bolghinimiz bolghan. wessalam.
