marsimo intirowigne (Massimo Introvigne)
adriyan zenz bilen moteber toxti elan qilghan yengi tetqiqat maqaliside, xitay hokumitining chet ellerdiki uyghur tetqiqatchilar we paaliyetchilerge qaratqan dolet halqighan sistemiliq kontrol qilish we besim ishlitish istrategiyesi tepsiliy analiz qilindi.
2026-yili 22-iyul kuni kaliforniye uniwersiteti neshriyatining «kommunistik we psa-kommunistik tetqiqatlar» (Communist and Post-Communist Studies) Jurnilida elan qilinghan, adriyan zenz (Adrian Zenz) bilen moteber toxti (Muetter Tohti) hemkarliship yazghan «kokke uchsangmu ayighingdin tutalaymen» («If You Fly to the Sky, I Can Catch You by Your Feet») temiliq maqale, xitayning chet eldiki uyghur tetqiqatchilar we paaliyetchilerni nishanlighan dolet halqighan tetturxalarche kontrolluqini eng kuchluk ashkarilighan tetqiqatlarning biri hesablinidu. bu tetqiqat beyjingning dunyaning qaysila yeride yashaydighan uyghurlarning awazini besish uchun, kozge cheliqmaydighan, uzluksiz we intayin inchike layihelengen sistemini qandaq ishlitiwatqanliqini ashkarilaydu. aptorlar uyghur tetqiqatchilar we paaliyetchiler bilen otkuzgen sohbet xatirilirini xitayning ichki hojjetliri, jumlidin «shinjang saqchi hojjetliri» (Xinjiang Police Files) bilen birleshturup, beyjingning qiteler we yillar kesishimide ishqa ashuruwatqan kop qatlamliq istrategiyesini yorutup bergen.
zenz bilen toxti xitayning dolet teweliki sirtidiki istrategiyelirini chushinish uchun kop qirliq bir ramka otturigha qoydi. ular beyjingning oz taktikilirini uch jehettin tengsheydighanliqini otturigha qoydi: besim ishlitish (repression), ozige tartish (cooptation) we qanunluqlashturush (legitimation). ular yene bir taktikining xelqara normilargha yaki dolet ichidiki qanuniy cheklimilerge xilapliq qilish derijisini olcheydighan «qaidige xilapliq qilishchanliq»» (transgressiveness) uqumini tonushturdi. bu uqum beyjingning neme uchun barghanseri «towen derijidiki normigha xilapliq qilish, emma yuqiri derijide tesir korsitish» istrategiyesige mayil bolidighanliqini chushendurup beridu. bu taktikilar unumluk bolush bilen birge ozini tonutmaydighan qilip layihelengen bolup, doletning hechqandaq
ndaq diplomatik aqiwetke duchar bolmay turup guwahchilarni sukut qildurushigha yol achidu. dolet halqighan mustebit kuchlerning mewjutluqi chet eldiki muhajirlar jemiyitining zichliqini ajizlitish we xelqaraliq jawabkarliqqa tartish mexanizmigha tosqunluq qilish heriketlirige tayinidu.
aptorlar chet eldiki 11 neper uyghur tetqiqatchi we paaliyetchi bilen sohbet elip barghan. bu sohbetler tehdit, nazaret qilish we psixikiliq besimgha duch kelgen kishilerning real kechurmishlirini ashkarilaydu. aptorlar yene ortaq aptor toxtining uyghur jemiyitige bolghan hesdashliq yeqinliqini etirap qilidu hemde tetqiqat usulining ilimiy jehettiki eniqliqini saqlash uchun qollinilghan olchemlerni chushenduridu. ziyaretni qobul qilghuchilar qorqunch, rohiy zexim we yurtidiki uruq-tughqanlirining bixeterlikidin ensiresh ichide yashawatqanliqi uchun, bundaq aldini elish tedbirliri intayin zorur tepilghan.
birinchi qol menbelerni analiz qilish ashkarilanghan ichki hojjetlerge tayanghan bolup, bu hojjetler xitay hokumitining emeldarlargha qandaq qilip pikir yonilishini shekillendurush, muhajirlarni nazaret qilish we kishilerning qarishini kontrol qilish toghrisida yonilish bergenlikini korsitip beridu. sohbetler we ichki hojjetler beyjingning istrategiyelik niyitining mukemmel menzirisini sizip beridu. netijide, sistemining memuriy tertip we psixikiliq taktika bilen meshghulat qilidighanliqi ashkarilanghan.
emeliy pakitlar beyjingning dolet halqighan besim istrategiyesining besh asasliq tesirini otturigha qoyidu: delil-ispat toplashqa tosqunluq qilish, qorqunch we oz-ozini cheklesh yaritish, tetqiqatchilarni sirttin set korsitish, rohiy jehettin besim hes qildurush we muhajirlarning ijtimaiy zichliqini ajizlitish. bu tesirler ozara birikip, tetqiqatchilarni sozleshtin ensireydighan, paaliyetchilerni paaliyetlirini azaytidighan, jemiyetni teshkillinish iqtidaridin qalduridighan muhit yaritidu.
nurghun misallar xitay dairilirining chet eldiki uyghurlarni parakende qilish we kontrol qilish taktikilirini korsitip beridu. mesilen, abduweli ayup turkiyediki xitay elchixanisi teripidin pasportini musadire qilishqa duch kelgen we uninggha eger shinjang dairiliri bilen «paal hemkarlashmaydiken» chet elde kimliksiz qalidighanliqi bilen tehdit selinghan. shuninggha oxshash, memtijan erkin turkiyege barghan sayahitide namelum kishiler teripidin ozi we qizining tehditke duch kelgenlikini tilgha alghan. yene bir deloda, uyghur paaliyetchi «X» ozining kishilik hoquq depsendichiliki heqqide ashkare sozligendin keyin, xitaydiki tughqanliri arqiliq ozining nazaret astida ikenlikidin agahlandurulghan we bu ehwal uning paaliyetchanliqini zor derijide towenlitiwetken. bu taktikilar pikir bayan qilghuchilarni sukutke mejburlash nishanini kozleydu.
aptorlar besim ishlitishtin ozige tartish (maslashturush) qa qarap yuzlinish boluwatqanliqini qeyt qilidu. beyjing aile jem bolushqa oxshash shertlik yollarni berish arqiliq muhajirlarni boysundurushqa urunmaqta. kishiler ozliri yaki tughqanlirining bixeterlikidin ensirep sozleshtin yanmaqta. bu xil istrategiye kozge korunerlik zorluq kuchige tayanmastin, belki hessiyat we shexsiy ajizliqlarni qoral qilish arqiliq aile rishtisini siyasiy kontrolluqning qoraligha aylandurmaqta.
maqalide yene xitay dolitining saxta uchur tarqitish, bashqilarning namini yamishiwelish we yalghan eyibleshler arqiliq tetqiqatchilarning inawitini chushurushke urunidighanliqi korsitilgen. bu ehwallarning osmurler we chonglargha salidighan psixikiliq besimi intayin eghir bolmaqta. psixikiliq qorqunch muhiti yaritish beyjingning istrategiyesining yadrosidur.
muhajirlar arisidiki ijtimaiy zichliqning parchilinishi eng eghir uzun muddetlik aqiwetlerning biridur. kishiler zerbige uchrashtin qorqup, paaliyetchilerdin ozini yiraq tutmaqta. bu ehwallar kopchilikning ortaq qarshiliq korsitish kuchini ajizlashturuwetmekte. zenz bilen toxti beyjingning siyasitining tereqqiy qilghanliqini, ularning barghanseri yoshurun, emma yuqiri tesirlik taktikilargha yuzlengenlikini tekitleydu.
bu ehwallar jiddiy tedbir qollinishni telep qilidu. aptorlar yalghuz ashkare besimghila taqabil turushning kapaletlik qilalmaydighanliqini otturigha qoyup, jismaniy, psixikiliq we ijtimaiy zichliqni qoghdaydighan uzun muddetlik we sistemiliq qarshi tedbirlerni tereqqiy qildurushni tewsiye qilidu.
https://bitterwinter.org/chinas-transnational-anti-uyghur-strategy-new-research-by-zenz-and-tohti/
