uyghur tetqiqat instituti, tehriri: d. abdurehim dolet, 2026-yili 7-awghust

bu maqale yeqinda yaponiyening tokyodiki dolet mudapie ministirliqi teripidin elan qilinghan «2026-yilliq yaponiye mudapie aq tashliq kitabi» (Defense of Japan 2026) namliq resmiy dolet mudapie hojjitining mezmunigha asasen yezildi. mezkur doklat sherqiy asiya we putkul hindi-tench okyan rayonining nowettiki murekkep bixeterlik weziyitige taqabil turush uchun, yaponiye dolitining herbiy, istrategiyelik we diplomatik jehetlerde tashlighan qedemlirini yorutup beridu. mezkur hojjetning elan qilinishi yaponiyening ikkinchi dunya urushidin keyin duch kelgen eng xeterlik bixeterlik kirizisi mezgilige toghra kelgen bolup, rayondiki geopolitikiliq tengpungluqni chushinishte intayin yuqiri ilmiy qimmetke ige[soz beshi, 2-bet].

yaponiye dolet mudapie ministirliqining her yili elan qilidighan mudapie aq tashliq kitabining qisqartilghan nusxisi supitide teyyarlanghan bu hojjet jemiy besh chong bolum we qoshumche materiyallardin terkib tapidu. dolet mudapie weziri koizumi shinjiro ozining kirish sozide eskertkinidek, bu doklat peqet herbiy mutexessislergila emes, belki yaponiye xelqige we xelqara jemiyetke yaponiyening mudapie tedbirlirini addiy hem chushinishlik shekilde yetkuzushni meqset qilghan[soz beshi, 2-bet]. doklatni teyyarlashqa yaponiye quruqluq qoghdinish qismi, dengiz qoghdinish qismi we hawa  qoghdinish qisimlirining xadimliri, shundaqla yaponiye doletlik mudapie tetqiqat institutining mutexessisliri bir yilgha yeqin waqit serp qilip qatnashqan[soz beshi, 2-bet]. bu jeryan doletning mudapie siyasitini putun kabinet we mudapie apparatlirining ortaq kontrolluqida sistemiliq shekillendurgenlikini korsitidu.

nowettiki geopolitikiliq weziyette, yaponiye ozining dolet mudapie xamchotini dolet ichi ishlepchiqirish omumiy qimmitining %2 sewiyesige yetkuzush nishanini muddettin burun emelge ashurdi[soz beshi, 2-bet]. 2026-yilliq maliye yilida dolet mudapie chiqimi okinawa alahide heriket komiteti (SACO) chiqimliri we amerika qoshma ishtatliri qisimlirini qayta orunlashturush xirajetlirini oz ichige alghanda tunji qetim 9 tirilyon yendin eship ketti[soz beshi, 2-bet]. bu zor maliye serpiyati yaponiyening rayondiki herbiy xirislargha taqabil turushtiki emeliy iradisini korsitip beridu. tashqi jehettin, amerika qoshma ishtatliri bilen bolghan ittipaqdashliq munasiwitini kucheytish bilen bir waqitta, ichki jehette mudapie iqtidarini tuptin ozgertish yengi bir basquchqa qedem qoydi. bu maqale mezkur tereqqiyatlarning tepsilatlirini chongqur we kop tereplimilik analiz qilip chiqishni meqset qilidu. 

1. dunyawi bixeterlik xirisliri we sherqiy asiyaning murekkep weziyiti

yaponiye dolet mudapie ministirliki dunyawi kirizislarning sherqiy asiya bixeterlikige korsitiwatqan tesirini intayin jiddiy bahalaydu. dolet mudapie aq tashliq kitabining birinchi bolumide korsitilishiche, xelqara jemiyet ikkinchi dunya urushidin keyinki eng chong sinaq basquchigha qedem qoydi[1-bet]. bugunki kunde, demokratik we uniwersal qimmet qarashlarni ortaqlashmaydighan kuchler ozlirining tesir dairisini kengeytishke urunmaqta. kuch korsitish yaki tehdit selish arqiliq bir tereplime halda hazirqi haletni ozgertish heriketliri xelqara tertipning asasini tewritiwatidu. bolupmu amerika qoshma ishtatliri bilen xitay otturisidiki istrategiyelik riqabet kelguside teximu jiddiylishish yuzlinishige ige boluwatidu[1-bet].

mezkur weziyet sherqiy asiya we hindi-tench okyan rayonida teximu roshen gewdilenmekte. rosiye federatsiyesining ukrainagha qaratqan tajawuzchiliq urushi doletlerning zemin putunluki we igilik hoquqigha eghir zerbe berip, asiyadiki bixeterlik qarashlirini tuptin ozgertti[1-bet]. yaponiye dolet mudapie apparati yawropadiki bixeterlik kirizisining asiyadin ayrilalmaydighanliqini tonup yetti. eger xelqara jemiyet rusiyening bir tereplime halda kuch ishlitip chegrani ozgertish qilmishlirigha sukut qilsa, bu bashqa rayonlardiki tajawuzchi kuchlerge, jumlidin xitay hakimiyitige xata signal berip qoyidu. shunga, yaponiye ozi turuwatqan sherqiy asiya rayonida ukraina urushigha oxshap ketidighan eghir toqunushlarning kelip chiqish ehtimalliqini nezerdin saqit qilmaydu[1-bet].

xitay xelq jumhuriyitining herbiy kengeymichilik siyasiti yaponiye uchun «tarixta korulup baqmighan eng chong istrategiyelik xiris» dep bahalandi[2-bet]. xitay hakimiyiti otken 30 yildin koprek waqittin buyan, dolet mudapie chiqimini yuqiri surette ashurup keldi. teximu xeterlik bolghini, bu chiqimlarning suzukluk derijisi intayin towen bolup, yadro, bashqurulidighan bomba, dengiz armiyesi we hawa armiyesining supet we san jehettin tez surette yuksilishini ilgiri surdi[2-bet]. bu qorallinish jeryani sherqiy turkistan we bashqa mustemlike rayonlardiki rejim muqimliqi we ichki besim kuchi bilen tengpunglashqan bolup, tashqi dunyada, bolupmu senkaku aralliri etrapida jiddiy weziyet yaratti.

2025-yili xitayning yaponiye etrapidiki dengiz we hawa boshluqida elip barghan herbiy kushkurtushliri mislisiz derijige yetti. doklatta qeyt qilinishiche, iyun eyida xitayning awiyamatkisi tench okyan boshluqida heriket qilghan bolup, xitay kureshchi ayropilanliri yaponiye qoghdinish qisimlirining ayropilanlirigha intayin yeqinliship kelip xeterlik weziyet shekillendurgen[2-bet]. uningdin bashqa, dekabir eyida xitay kureshchi ayropilani yaponiye ayropilanigha yonilishlik radar nuri chushurup, 30 minut etrapida tehdit salghan[2-bet]. bundaq heriketler putunley xeterlik we oylimighan yerdin awiyatsiye we dengiz-okyan toqunushlirini kelturup chiqirish yoshurun kuchige ige bolghachqa, yaponiye terep buninggha jiddiy naraziliq bildurdi.

teywen boghuzidiki weziyetmu intayin qorqunchluq bir haletke yetti. xitay teywenni ozining bir qismi dep qarap, kuch ishlitishtin waz kechmeydighanliqini dawamliq jakarlap kelmekte. xitayning herbiy tengpungluqni ozige paydiliq yonilishke burap ketiwatqanliqi, teywen etrapida «kulreng rayon» suyqestlirini ishlitip qorshaw siyasiti yurguzuwatqanliqi melum[3-bet]. xitay dengiz saqchi paraxotlirini tez surette aldinqi sepke orunlashturush arqiliq teywenliklerni qorqutush we musteqilliq pikirlirini tunjuqturush taktikisini qolliniwatidu. bu ehwallar yaponiyening dengiz liniyesi bixeterlikige biwasite tehdit elip kelmekte.

sherqiy we jenubiy dengizlardimu xitayning qanunsiz zemin dewaliri dawamlishiwatidu. rayonni herbiyleshturush arqiliq xelqara dengiz yurush erkinlikige zerbe beriliwatidu. bu ehwallar bir tereptin hindi-tench okyan rayonidiki dengiz qatnishigha, yene bir tereptin dunyaning eng muhim soda liniyeliridin birige qilinghan biwasite besimdur. shunga, yaponiye bu mesilini putkul xelqara jemiyetning birlikte kongul bolushi kerek bolghan muhim nuqtisi dep qaraydu[2-bet].

rayondiki yene bir chong xeter rusiye, xitay we shimaliy koreye otturisidiki herbiy hemkarliqning kuchiyishidur. 2025-yili sentebirde otkuzulgen ghelibe bayrimi herbiy paradida shi jinping, wiladimir putin we kim jungunlarning bir septe turushi geopolitikiliq realliqni yene bir qetim namayan qildi[2-bet]. rusiye we xitay bombardimanchi ayropilanlirining yaponiye etrapida birlikte charlash elip berishi we ortaq herbiy manewirlarni kopeytishi yaponiye bixeterlik apparatlirining jiddiy tedbir elishini teqezza qilmaqta[2-bet].

shimaliy koreyening yadro we bashqurulidighan bomba pilanliri yaponiye uchun eng yeqin we jiddiy tehditke aylandi. shimaliy koreye bugungiche alte qetim yadro siniqi elip bardi we yadro oq beshini ozining ballistik bashqurulidighan bombilirigha qachilap yaponiye zeminigha zerbe berish texnikisigha erishti[3-bet]. yeqinqi yillarda shimaliy koreye tez surette uchar siyrilghuch bashqurulidighan bomba we ultra awaz tezlikidiki bombilarni tereqqiy qildurushqa yuzlendi[3-bet]. 2026-yili fewralda otkuzulgen koreye emgekchiler partiyesining 9-nowetlik qurultiyida yadro iqtidarini kelgusi besh yilda dawamliq kucheytish nishani otturigha qoyulghan bolup, bu eyni waqitta hem yer shari xarakterlik qoralsizlandurush teshebbuslirigha berilgen eghir zerbidur[3-bet].

rusiye federatsiyesi yaponiye zemini bolghan shimaliy zeminlarni (quril aralliri) qanunsiz besiwelishni dawamlashturup kelmekte. u yerde herbiy bazilarni kucheytish we eng yengi qirghaq mudapie bombilirini orunlashturush heriketliri dawam qiliwatidu[3-bet]. rusiye yene yiraq sherq rayonida ozining eng yengi kureshchi ayropilanliridin bolghan yuqiri tezliktiki MiG-31 ayropilanlirini we bashqa zamaniwi qorallirini tezlikte kopeytip, yaponiyening shimaliy chegra bixeterlikige dawamliq besim elip kelmekte[3-bet].

ottura sherqtiki muqimsizliq we toqunushlarmu yer shari energiye teminati we xelqara qatnash yollirining bixeterliki nuqtisidin yaponiyege tesir korsitiwatidu. 2025-yili iyunda israiliye, amerika qoshma ishtatliri we iran otturisida ozara hujum qilish weqeliri yuz berdi, bu ehwal 2026-yili fewralda qayta tekrarlandi[4-bet]. iran hokumitining hormuz boghuzini taqaydighanliqini jakarlishi dunya nefit eksportigha biwasite tehdit elip keldi. gerche 2026-yili aprelda waqitliq urush toxtitish kelishimi imzalanghan bolsimu, lekin ottura sherqtiki muqimsizliq dawamlishiwatidu[4-bet]. amerika qoshma ishtatliri pirezidenti donald tramp teripidin otturigha qoyulghan ghezze toqunushini hel qilish pilani kirizisni bir az peseytken bolsimu, tinchliqning kapaliti yenila ajiz turmaqta[4-bet]. 

2. yengiche urush qilish endizisi we texnikining dolet mudapiesidiki orni

zamaniwi urushlarning tereqqiyati herbiy istrategiye we qorallinish sistemilirini putunley yengi bir basquchqa bashlap kirdi. «2026-yilliq yaponiye mudapie aq tashliq kitabi»ning totinchi babi putunley yengiche urush usulliri we uning xirislirigha beghishlanghan[4-bet]. ukraina urush meydanida sinaq qilinghan erzan bahaliq, kop iqtidarliq, adem kuchi telep qilmaydighan uchquchisiz hawa apparatliri (UAV) we FPV (birinchi shexs kozi bilen korush iqtidari bar) dronliri dolet mudapie istrategiyesining eng muhim nuqtisigha aylandi. bu uskuniler intayin qimmet bahaliq eghir tiptiki bronewik we awiyamatkilarni weyran qilishta korunerlik unum yaratti[4-bet].

yengiche urush sheklide suniy eqil we tor sistemilirining roli intayin yuqiri koturuldi. suniy eqil ishlitish arqiliq urush qararlirini chiqirish suriti intayin tezleshti, shuning bilen bir waqitta alem boshluqi, tor dunyasi we elektromagnit dolquni meydanidiki hujumlar birliship ketti[4-bet]. bu texnikilar doletlerning adettiki bomba we bashqurulidighan bomba taktikiliri bilen yughurulup, urush meydanidiki yengilinish dewrini intayin qisqartiwetti. bugunki kunde qorallarning yengilinish tezliki bir qanche ay bilenla cheklinidighan bolup qaldi.

dolet mudapie ministirliki alem boshluqi bixeterlikige tereqqiy qilish yuzlinishi supitide qaraydu. suniy hemrahlar bugunki kunde qomandanliq qilish, alaqe qilish we axbarat yighish ishlirining eng muhim ghol liniyesidur[4-bet]. biraq, suniy hemrahlargha qarshi qorallarning tereqqiy qilishi alem boshluqi bixeterlikini eghir xirisqa duchar qilmaqta. shuning bilen bir waqitta, tor dunyasidiki xakkerliq hujumliri doletlerning ul eslihelirige jiddiy tehdit elip kelmekte. elektronluq jeng meydani we magnit dolquni dairisini kontrol qilishmu hazirqi zaman urushlirining netijisini belgileydighan achquchluq amilgha aylandi[4-bet].

bu yengi yuzlinishte suniy eqil we kwant texnikisi tez surette rol oynimaqta. suniy eqil teripidin teyyarlanghan saxta sinlar (Deepfakes) we tez surette tereqqiy qiliwatqan hasillighuch suniy eqil sistemiliri uchur urushining bir qismi supitide ijtimaiy ishenchni weyran qilishqa ishlitiliwatidu[4-bet]. doletlerning jamaet pikirini qaymuqturush we hokumetlerning jiddiy qarar chiqirish iqtidarini zeipleshturush uchun ishlitiliwatqan bundaq uchur suyqestlirige qarshi, yaponiye dolet mudapie axbarat bashqarmisi alahide taqabil turush tedbirlirini qolliniwatidu[7-bet].

mushu texnikiliq jeryanlargha asasen, dunyadiki chong doletler ozlirining mudapie texnikilirini kucheytish pilanlirini otturigha qoydi. amerika qoshma ishtatliri ilghar dolet mudapie tetqiqat turliri idarisi (DARPA) we dolet mudapie yengiliq yaritish bolumi (DIU) arqiliq yengi texnikilargha meblegh salmaqta[4-bet]. xitaymu «yengi dewrdiki dolet bixeterliki» namliq yengi hojjitide tor, sanliq melumat we suniy eqil sahesini dolet bixeterlikining ghol liniyesi qilip bekitti[4-bet]. shimaliy atlantik ehdi teshkilatimu (NATO) ozining ilghar texnikilar teshebbusi (DIANA) arqiliq 2026-yili qosh yuzluk texnika tereqqiyati uchun 150 shirketni tallap tur bashlidi[4-bet].

yaponiye dolitimu dolet mudapie setiwelish, texnika we eshya oboroti idarisi (ATLA) ning rolini kucheytti. 2024-yili oktebirde mezkur idare qarmiqida dolet mudapie texnika yengiliq yaritish tetqiqat instituti quruldi[13-bet]. bu organ doletning yoshurun iqtidarini qozghap, dolet mudapie texnikilirini yengi bir sewiyege koturush we xelq ammisining ilghar ilim-pen netijilirini dolet mudapie sistemisi bilen yughurushni nishan qilidu. 

3. yaponiyening ozgiche dolet bixeterlik istrategiyesi we «uch istrategiyelik hojjet»ning islahati

yaponiye ozining dolet bixeterlikini qoghdashta birinchi nishan qilip, aktip diplomatiye yurguzush siyasitini dawamlashturup kelmekte. yaponiye doliti ozining tinchliqperwer asasiy qanunigha riaye qilghan asasta, «peqet oz-ozini qoghdashqila qaritilghan dolet mudapie siyasiti»ni saqlap kelmekte[5-bet]. yaponiye bashqa doletlerge tehdit salidighan derijidin tashqiri herbiy kuchke aylanmasliq, dolet mudapie organlirining puqralar teripidin bashqurulushigha (Civilian Control) kapaletlik qilish we «uch yadrosizliq prinsipi»gha qetiy riaye qilishni tup yonilish qilghan[5-bet].

shundaq bolushigha qarimay, tashqi weziyetning yamanlishishi yaponiyeni dolet mudapiesini kucheytishke mejbur qilmaqta. yaponiye hokumiti 2022-yili qobul qilinghan «uch istrategiyelik hojjet»ni, yeni «dolet bixeterlik istrategiyesi» (NSS), «dolet mudapie istrategiyesi» (NDS) we «dolet mudapiesini kucheytish pilani» (DBP) ni tez surette islah qilish qararigha keldi[5-bet, 6-bet]. bu sistemida dolet bixeterlik istrategiyesi doletning siyasiy, iqtisadiy we texnikiliq jehettiki eng yuqiri yonilish korsetkuchi hesablinidu[6-bet].

bu hojjetlerge asasen, yaponiye hokumiti tunji qetim «qayturma zerbe berish iqtidari»ni (Counterstrike Capabilities) tereqqiy qildurushni qarar qildi[6-bet]. yaponiye etrapidiki tehdit kucheygen ehwal astida, reqibning zeminidiki zerbe berish nuqtilirini bitchit qilish uchun quruqluq, dengiz we hawadin qoyup berilidighan uzun musapilik bashqurulidighan bomba texnikisini kucheytish yoligha kirdi. bu nishangha yetish uchun dolet mudapie ministirliqi 2025-yili oktebirde dolet mudapie wezirining bashchiliqida «dolet mudapie iqtidarini ozgertishni ilgiri surush bash shtabi»ni qurdi[soz beshi, 2-bet; 5-bet]. bu bash shtab nowettiki uch istrategiyelik hojjetni 2026-yilining ichide qaytidin tuzitip chiqishni pilanlawatidu.

dolet mudapie weziri koizumi shinjiro ozining doklatida eskertkinidek, yaponiyening mudapie xamchotining dolet ichi ishlepchiqirish omumiy qimmitining %2 tin eshishi yaponiye tarixidiki zor burulush nuqtisidur[soz beshi, 2-bet]. yaponiyening dolet mudapie istrategiyesige asasen, dolet mudapie kuchi yette chong sahe boyiche tereqqiy qildurulidu: uzun musapilik zerbe berish iqtidari, bir gewdileshken hawa we bashqurulidighan bomba mudapie sistemisi, uchquchisiz ayropilan mudapie sistemisi, kop boshluq birlikke kelgen heriket iqtidari, qomandanliq qilish we axbarat texnikisi, yotkesh we puqralarni qoghdash sistemisi, shundaqla dolet mudapie sistemisining sijilliqi we yoshurun kuchi[6-bet].

yaponiyening bu islahatlarni emelge ashurushtiki axirqi mudditi 2027-maliye yili qilip bekitilgen[6-bet]. bu waqitqiche yaponiye ozige qilinghan hujumlarni tunji bolup tosush we qayturup zerbe berish iqtidarini toluq yetildurushni nishan qilghan. shundaqla, bu jeryanda amerika qoshma ishtatliri bilen bolghan maslishish teximu yuqiri koturulidu. tashqi hujumgha uchrighanda, qoshumche yardemlerni unumluk qobul qilish sistemisi turghuzulidu[6-bet].

bu istrategiyelik sistemini bashqurush uchun hokumet teshkiliy jehettin zor ozgirish yasidi. 2026-yilliq maliye yilida yaponiye dolet mudapie muawin wezirining sani bir kishilik sistemidin ikki kishilik sistemigha ozgertildi[6-bet]. bu kopeytish dolet mudapie ministirlikining murekkep wezipilerni bir terep qilish, dolet mudapie xamchotining ishlitilishini nazaret qilish we rayon xarakterlik hemkarliqlarni teximu aktip bashqurush iqtidarini yuqiri koturidu. shuning bilen bir waqitta, quruqluq, dengiz we hawa oz-ozini qoghdash qisimlirining birlikte unumluk heriket qilishini emelge ashurush uchun, yaponiye qoghdinish qisimliri birleshme heriket qomandanliq shtabi (JJOC) quruldi[6-bet]. bu shtab biwasite birlikke kelgen qomandanning bashchiliqida heriket qilidighan bolup, tinchliq we urush mezgilliride qoshunlarning paaliyitini bir terep qilishta kem bolsa bolmaydighan rol oynaydu. 

4. dolet mudapie sistemisini kucheytish we amerika-yaponiye ittipaqdashliqi

yaponiye zemini we etrapidiki awiyatsiye boshluqini qoghdash uchun tashlanghan yene bir qedem ayropilan charlash paaliyitini kucheytishtur. 2025-maliye yilida yaponiye hawa qoghdinish qisimliri xitay we rusiye ayropilanlirigha qarshi jemiy 595 qetim jiddiy hawa charlash herikiti (Scrambles) elip bardi[7-bet]. buning ichide xitay ayropilanlirigha taqabil turush qetim sani 366 ni, rusiye ayropilanlirigha taqabil turush qetim sani 214 ni teshkil qilghan[7-bet]. dolet mudapie weziri koizumi shinjiro bu weqeler heqqide xelqara jemiyetke jiddiy bayanlarni elan qilip, rayondiki weziyetning surkilish derijisini korsitip berdi.

yaponiye doliti zeminni qoghdash uchun qoral sistemilirini yengilash herikitini izchil dawamlashturuwatidu. dolet mudapie aq tashliq kitabining yettinchi betide korsitilishiche, yaponiye ozining «yengi tiptiki quruqluqtin dengizgha qoyup berilidighan bashqurulidighan bomba sistemisi» (Type-25 Surface-to-Ship Guided Missile)ni, shundaqla «yengi tiptiki ultra awaz tezlikidiki bashqurulidighan bomba» (Type-25 Hyper Velocity Gliding Projectile)ni tezlikte aldinqi sepke orunlashturush basquchigha keldi[7-bet]. bu tedbirler yaponiyening dengiz chegrasi boyidiki yiraq arallarni qoghdashta intayin muhim ehmiyetke ige.

dengiz boshluqidiki bashqurulidighan bomba mudapie sistemisini kucheytish uchun, yaponiye dengiz oz-ozini qoghdash qismi amerika qoshma ishtatliri bilen birlikte kelguside egiz boshluqtin tutush iqtidarigha ige SM-3 Block IIA tipliq bashqurulidighan bombilarni setiwelish pilanini yolgha qoydi[7-bet]. shuning bilen bir waqitta, sistemiliq halda quruqluqtiki radar we dengizdiki paraxotlarni maslashturidighan «egis kop iqtidarliq mudapie paraxoti» (Aegis System Equipped Vessels – ASEV) ni yasash pilanini yolgha qoydi. bu yengi paraxotlar yaponiyege qaritilghan her qandaq bashqurulidighan bomba hujumini tosush kapalitige ige[7-bet].

awiyatsiye sahesidiki boshluq xirislirigha nisbeten, yaponiye hawa qoghdinish qismini «yaponiye awiyatsiye-alem boshluqi qoghdinish qismi» (Japan Aerospace Self-Defense Force) qilip qayta teshkillesh qarar qilindi[8-bet]. bu nam ozgirishi peqet bir soz ozgirishi bolmastin, belki kelguside alem boshluqi bixeterlikini dolet mudapiesining yadrosigha aylandurushni nishan qilghan emeliy istrategiyelik yonilishtur.

shuning bilen birge, yaponiye quruqluq qisimlirining 15-birigadisini okinawa rayonidiki bixeterlik ehtiyajigha asasen «15-diwiziye»ge kengeytip teshkillesh pilanlandi[8-bet]. bu birigadining diwiziyege ozgertilishi yaponiyening jenubiy we gherbiy dengiz tereptiki arallirining mudapie sistemisini kucheytishni nishan qilidu. jenubiy tereptiki kuch tuzulmisi yene yengi bir istrategiye bolghan «SHIELD» (mas qedemlik, arilashma, bir gewdileshken we kucheytilgen qirghaq mudapie sistemisi) bilen shekillenduruldi[8-bet]. bu pilan boyiche, yaponiye 2027-yilighiche jemiy 10 din artuq oxshimighan tiptiki erzan bahaliq uchquchisiz hawa apparatliri, ozlukidin heriket qilidighan paraxotlar we su asti apparatlirini (UAV, USV, UUV) aldinqi sepke orunlashturidu[8-bet].

dolet mudapie kuchining tereqqiyati yene tor bixeterlikini qoghdash qanuni bilen yeqindin maslashti. 2025-yili mayda maqullanghan «tor mudapie iqtidarini kucheytish we munasiwetlik qanunlarni tuzesh pilani»gha asasen, yaponiye qoghdinish qisimliri 2026-yili oktebirdin bashlap tashqi tor hujumlirigha qarshi «yiraqtin boshluqqa kirish we hujum menbesini yoqitish» hoquqigha erishti[6-bet, 8-bet]. bu yengi tuzulme, yaponiyening tor dunyasidiki mudapie taktikisining passip mudapiedin aktip mudapiege qarap yuzlengenlikini korsitidu.

yaponiye bir tereptin, tashqi dunyadiki bixeterlik hemkarliqlirini kopeytmekte. amerika qoshma ishtatliri bilen bolghan ittipaqdashliq yaponiye mudapie siyasitining merkizididur[soz beshi, 2-bet; 9-bet]. ikki dolet otturiside qurulghan «ittipaqdashliqni maslashturush mexanizmi» (Alliance Coordination Mechanism – ACM) arqiliq, shimaliy koreyening bomba sinaqlirigha we senkaku aralliri etrapidiki xitay paaliyetlirige birlikte taqabil turuluwatidu[9-bet]. shuning bilen bir waqitta, okinawadiki amerika qisimlirini qayta orunlashturush we yerlik puqralarning turmushigha bolghan tesirini azaytish tirishchanliqliri dawamlashmaqta[9-bet].

yaponiye bilen amerika otturisidiki herbiy manewirlar teximu yuqiri sewiyege koturuldi. mesilen, 2026-yili yanwarda otkuzulgen « shimal shamili 26» (North Wind 26) namliq quruqluq manewiri arqiliq, ikki dolet qisimlirining qish sharaitida birlikte urush qilish qabiliyiti sinaq qilindi[9-bet]. shundaqla, bashqa dost doletler bilenmu munasiwet kucheytiliwatidu. yaponiye ozining «ozara kirish kelishimi» (RAA) we «ozara eshya oboroti bilen teminlesh kelishimi» (ACSA)ge tayinip, awstraliye, engliye we bashqa yawropa doletliri bilen bolghan hemkarliqini sistemiliq kucheytti[10-bet]. 

5. mudapie sanaiti, texnika hemkarliqi we adem kuchi bayliqini kucheytish

dolet mudapie asasini qoghdashta mudapie sanaiti we dolet ichidiki shirketlerning roli intayin yuqiridur. dolet mudapie aq tashliq kitabining totinchi bolumi putunley dolet mudapie sanaiti sistemisini kucheytishke beghishlanghan bolup, u ilgiriki yillargha qarighanda teximu yuqiri orungha koturulgen[soz beshi, 3-bet; 12-bet]. yaponiye dolitidiki bezi shirketlerning payda nisbiti towen bolush sewebidin mudapie zakazliridin yenip chiqishi doletning teminat zenjirige tehdit elip kelgen idi. bu kirizisni hel qilish uchun, 2023-yili «dolet mudapie ishlepchiqirish we texnika asasini kucheytish qanuni» qobul qilindi[12-bet].

mezkur qanungha asasen, yaponiye dolet mudapie weziri shirketler yollighan «muqim ishlepchiqirish pilani»ni testiqlash hoquqigha ige qilindi. 2025-maliye yilida jemiy 164 pilan testiqlanghan bolup, buning ichide 124 tur kichik we ottura tiptiki shirketlerning ozgertish pilani hesablinidu[12-bet]. bu jeryanda shirketlerning dolet mudapie uskunilirini ishlepchiqirishi uchun dolet teripidin milyardlighan yen maliye yardimi berilip, doletning qoral teminat zenjirining bixeterliki kapaletke ige qilindi[12-bet].

yaponiye yene qoral eksporti siyasitige zor islahatlarni elip keldi. 2026-yili aprelda «dolet mudapie uskuniliri we texnikisini yotkesh uch prinsipi»gha tuzitish kirguzuldi[soz beshi, 3-bet; 14-bet]. burun mewjut bolghan qattiq cheklimiler, jumlidin «besh turluk cheklesh sistemisi» emeldin qaldurulup, yaponiyening tashqi doletlerge qoral we texnika eksport qilishi asanlashturuldi. bu islahat yaponiyening mudapie sanaitining dolet sirtida bazar tepishigha, shundaqla ittipaqdash dost doletler bilen bolghan ozara qoral teminat maslishishchanliqini ashurushqa yol achti[14-bet].

bu yengi pilan boyiche, yaponiye tashqi hemkarliqlarni tez surette kopeytti. eng roshen netijilerning biri, 2025-yili awghustta awstraliye hokumitining yaponiyening zamaniwilashturulghan «mogami kop iqtidarliq paraxoti» (Mogami-class frigate) ni ozining yengi paraxoti supitide tallishidur[15-bet]. ikki dolet ortaq halda jemiy 11 dane paraxot yasash pilanini bekitti, buning ichidiki deslepki uch paraxotni yasash kelishimi 2026-yili aprelda dolet mudapie weziri koizumi shinjiro teripidin imzalandi[15-bet]. uningdin bashqa, yaponiye engliye we italiye bilen birlikte «dunyawi kop iqtidarliq hawa urush pilani» (Global Combat Air Programme – GCAP) arqiliq yengi bir ewlad kureshchi ayropilan teyyarlashni ilgiri surmekte[15-bet].

dolet mudapie tereqqiyatining yadrosi «adem kuchi bayliqi»dur. yaponiye jemiyitidiki yashanghanlarning kopiyishi we tughulush nisbitining towenlishi, pirinsip jehettin oz-ozini qoghdash qisimlirining esker qobul qilish pilanigha eghir tesir korsitiwatidu. 2025-maliye yilida pilanlanghan esker qobul qilish sani 15 ming kishi bolsimu, emeliyette peqet 11 ming kishi qobul qilinghan[17-bet]. nowette yaponiye oz-ozini qoghdash qisimlirining emeliy esker nisbiti pilanlanghan nishanning %90 etrapidila turmaqta. shunga, adem kuchi bayliqini saqlap qelish we yengi xadimlarni jelp qilish doletning yadroluq mesilisige aylandi[17-bet].

bu mesilini hel qilish uchun, yaponiye hokumiti 2024-yili dekabirda « qoghdinish qisimliri xadimlirining turmushini yaxshilash we yengi xizmet pilanlirini tuzesh asasiy siyasiti»ni otturigha qoydi[17-bet]. 2025-yildin bashlap eskerlerning maashi we teminati tarixtiki eng yuqiri sewiyege koturuldi. dolet xadimlar tuzulmisining tewsiyesige asasen, eskerlerning yilliq kirimi 200 ming yendin koprek ashuruldi we dolet mudapie tarixida korulup baqmighan tereqqiyat supitide, jemiy 30 din artuq alahide pul yardimi bekitildi[17-bet]. uningdin bashqa, adem qobul qilish taktikisigha yengi turler qoshuldi. 2025-yili tunji qetim «ofitsir namzati serJantlar» tuzulmisi otturigha qoyuldi, bu sistemida besh yil eskerlik wezipisini otigen yashlar tez surette ofitsirlikke koturulidu[17-bet]. texnikiliq iqtidar telep qilinidighan boshluq we tor sahesi uchun alahide «ofitsir namzati (mutexessis)» tuzulmisi yolgha qoyuldi. xususiy shirketlerdiki ilghar texnika bilimlirige ige kishilerni jelp qilish uchun, «muddetlik qoghdinish eskerlik sistemisi» tuzulup, 2025-yildin bashlap resmiy yolgha qoyuldi[17-bet].

ayal xadimlarning rolini ashurushmu esker yetishmeslik kirizisini hel qilishning muhim yoli qilip tallandi. yaponiye dolet mudapie ministirliki 2025-yili iyunda ayal eskerlerning yadroluq we biologiyelik mudapie qisimlirida (NBC Defense Unit) wezipe otishige qoyulghan eng axirqi cheklimilerni putunley bikar qildi[18-bet]. bu qarar yaponiye oz-ozini qoghdash qisimliri tuzulmiside ayallarning hemme sahede cheklimisiz xizmet qilishigha toluq yol achti. shuning bilen bir waqitta, xadimlarning turmush we xizmet tengpungluqini (Work-Life Balance) saqlash uchun yesliler kopeytildi we kongul bolush tedbirliri kucheytildi[18-bet].

xadimlarning xizmet muhitining bixeterlikige kapaletlik qilish we suyiqestlerning aldini elish uchun, dolet mudapie organlirida «qopalliqqa qetiy yol qoymasliq» (Zero Tolerance for Harassment) pirinsipi bekitildi[19-bet]. jemiyettiki LINE alaqe yumshaq detali arqiliq dem elish kunlirimu xizmet qilidighan alahide shikayet qilish sistemisi quruldi. xadimlarning ozini olturuwelish we rohiy keselliklerge duchar bolush nisbitini towenlitish, qimarwazliq qatarliq ziyanliq adetlerni yoqitish tedbirliri tezlitildi[19-bet]. yene bir tereptin, urush meydanidiki yarilinish weqelirige qarshi turush uchun, herbiy dawalash sistemisi tuptin islah qilinmaqta. yaponiye dolet mudapiesi uchun «herbiy dawalash we yaridarlarni tarqaqlashturush sistemisini kucheytish», «birleshme dawalash qomandanliq tuzulmisi yaritish» we «doletlik herbiy tebbiy inistitutning bashqurush sistemisini islah qilish» qatarliq uch tuwrukluk pilanni tuzup chiqti[19-bet]. bolupmu, aldinqi septiki urushlarda jiddiy qan toluqlassh we qutquzush ishlirini emelge ashurush uchun, dolet mudapie qisimliri ozlukidin qan mehsulatlirini teyyarlash we saqlash sistemisini qurdi[19-bet].

xulase

xulase qilghanda, «2026-yilliq yaponiye mudapie aq tashliq kitabi» yaponiyening sherqiy asiyadiki murekkep geopolitikiliq xirislargha taqabil turush uchun tashlighan zor tarixiy qedemlirini namayan qilip beridu. dolet mudapie xamchotining tarixtiki eng yuqiri sewiyege yetishi, ilghar qoral texnikilirigha meblegh selinishi, amerika qoshma ishtatliri we bashqa demokratik doletler bilen bolghan ittipaqdashliqning kucheytilishi, shundaqla dolet ichidiki xadimlarning teminatini islah qilish heriketliri bugunki yaponiyening dolet bixeterlikini qoghdashtiki yengi yonilishini korsitidu. bu ilmiy analizlar kelguside rayon xarakterlik toqunushlarni molcherlesh we tinchliq tengpungluqini qoghdash istrategiyelirini chushinishte intayin qimmetlik yetekchidur.

menbe doklat:

Ministry of Defense, Japan. Defense of Japan 2026. Tokyo: Ministry of Defense, 2026.