uyghur tetqiqat instituti | tehriri: d. abdurehim dolet | 2026-yili 13-awghust

2026-yili 7-awghustta, islam dunyasining meniwi merkizi mekkidiki es-safa sariyida, turkiye pirezidenti rejep teyyib erdoghan, seudi erebistan weliehdi shahzadisi hem bash ministiri muhemmed bin selman ali suud we pakistan bash ministiri shahbaz sherif teripidin tarixiy xarakterlik «mekke ortaq mudapie kelishimi» imzalandi [1, 2, 3]. bu kelishim ottura sherqte amerika-israiliye bilen iran otturisida urush partlap, qizil dengiz, babulmendeb we hormuz boghuzidiki dengiz qatnishi qattiq tosalghugha uchrawatqan, shundaqla yemendiki xusiy qoralliq kuchlirining seudi erebistanning nefit eslihelirige qaratqan hujumliri jiddiylishiwatqan intayin murekkep we xeterlik bir xelqaraliq geopolitikiliq kirizis sharaitida otturigha chiqti [2, 4, 5, 6]. kelishimning elan qilinishi rayondiki we dunyadiki chong kuchlerning diqqitini qozghap, yengi bixeterlik tertipining shekilliniwatqanliqidin signal berdi [4, 6, 7].

xelqara jemiyet we bir qisim taratqular bu kelishimni derhal shekillengen bir «musulman natosi» yaki «sunniy bixeterlik oqi» dep teswirleshke aldirighan bolsimu, bu qedemge teximu chongqur we soghuqqan baha berish zorurdur [4, 8, 9]. «mekke kelishimi»ni derhal toluq shekillengen, aptomatik urush elan qilish kuchige ige kollektip mudapie ittipaqi dep qarashtin kore, amerika yetekchilikidiki rayonluq bixeterlik kapalitige bolghan ishench kunseri ajizlighan geopolitikiliq sharaitta otturigha chiqqan, bir-birini toluqlaydighan uch chong sunniy doletning kollektip qoghdinish mexanizmi yaritishtiki bir yengi urunushi dep tehlil qilish tarixiy we real pakitlargha uyghundur [4, 8, 10, 11]. kelishim, siyasiy jehettin rayondiki sherikler uchun «istrategiyelik zapasliq» yaki kop qatlamliq kapalet sistemisi berpa qilishni meqset qilidu [4, 8, 10].

bu sistemining yadroluq tuwrukliri turkiyening dunyawi sewiyediki ilghar herbiy-texnika we mudapie sanaiti iqtidarini, seudi erebistanning ghayet zor iqtisadiy qudriti we muhim jughrapiyelik-dengiz ornini, shundaqla pakistanning kop yilliq jeng tejribisige ige resmiy armiye kuchi we yadro-bashqurulidighan bomba kapalitini birleshturushke tayinidu [9, 10, 12, 13]. uch doletning meqsiti dolet musteqilliqini saqlash, tashqi kuchlerge bolghan tayinishchanliqni azaytish we oz soz hoquqini teximu kucheytishtur [4, 10, 12]. bu uch xil kapaletning birleshturulushi bir putun «istrategiyelik artuqchiliq» yaritip, birer menbe yimirilgen teqdirdimu, qalghan kapalet liniyeliri arqiliq dolet bixeterlikini qoghdashni kapaletke ige qilidu[8, 14].

shundaqtimu, kelishimning emeliy ijra qilinish mumkinchiliki, qarar chiqirish suriti we kollektip heriket qilish mexanizmi texi real kirizis sinaqliridin otmigen bolup, texnikiliq jehettin jeng qilish unumi nowette yenila tutuq bir halettidur [4, 8, 10]. kelishim imzalinip aran ikki kundin keyin yuz bergen nefit esliheliri hujumi we uninggha qaratqan ortaq jawabning yoqluqi bu ehwalni delilleydu [4, 8, 15]. shunga, bu maqalide kelishimning imzalinish arqa korunushi, tarixiy asasliri, nato bilen bolghan perqi, qoshumche yadro qalqini munazirisi, rayon doletliri we dunyawi chong kuchlerning inkasliri, shundaqla ittipaqning yoshurun ajizliqliri we kelgusi tereqqiyat senariyeliri kop qirliq tehlil qilinidu.

1. kelishimning imzalinish arqa korunushi, maddiliri we qanuniy asasi

«mekke ortaq mudapie kelishimi»ning wujudqa kelishi hazirqi rayon xarakterlik jiddiylik bilen chemberches munasiwetlik [2, 4]. 2026-yili 2-ayning 28-kuni, amerika we israiliye kuchlirining iranning istrategiyelik nishanlirigha jiddiy zerbe berishi bilen bir mezgillik chong urush partlidi [2, 16, 17]. bu kirizis jeryanida, iranning yeqin ittipaqdashliri bolghan yemendiki xusiy qoralliq kuchliri we iraqtiki shie partizanliri seudi erebistan, kuweyt, ereb birleshme xelipiliki qatarliq pars qoltuqi doletlirige qarita hawadin bashqurulidighan bomba we uchquchisiz ayropilanlar arqiliq keng kolemlik zerbe berish heriketlirini qozghap, rayondiki energiye eksportini we xelqara su yollirini qattiq tehditke uchratti[2, 4, 5, 6]. del mushundaq dolet mudapie sistemisi tashqi kapalettin yimiriliwatqan dewrde, seudi erebistan tez surette ozining mudapie sheriklirini izdeshke we koplep qoshun jelp qilishqa mejbur boldi [2, 4, 11].

kelishimning qanuniy we tarixiy asasi emeliyette turkiye bu chembirekke kirishtin ilgirila barliqqa kelgen idi [2, 11]. 2025-yili 17-sentebirde, riyadtiki yemame sariyida padishahliq weliehdi muhemmed bin selman bilen pakistan bash ministiri shahbaz sherif otturisida tunji qetim «istrategiyelik oz-ara mudapie kelishimi» (SMDA) imzalanghan [2, 11]. bu ikki tereplik kelishim arqiliq, pakistan bilen seudi erebistan otturisidiki nechche on yilliq herbiy yardem, qoshun terbiyelesh we texnikiliq maslishish resmiyleshturulup, bir terepke qilinghan tajawuzchiliqqa ortaq qayturma zerbe berish mejburiyiti tunji qedem supitide muqimlashturuldi [2, 11]. mekke kelishimi bolsa del mushu asas ustige turkiyening herbiy-texnika kuchini eza supitide qoshup, ittipaqni uch tereplik dolet mudapie patentigha aylandurdi [2, 3, 8, 11].

tashqi ishlar dairiliri teripidin ashkarilanghan resmiy uchurlargha asaslanghanda, kelishimning yadroluq pirinsipi «birige qilinghan hujum, hemmisige qilinghan hujum» dep bekitilgen [1, 2, 18]. kelishimdiki asasiy maddilarda tereplerning birige qaritilghan her qandaq qoralliq tajawuzchiliq herikitining, bashqa ikki doletning dolet igilik hoquqi we musteqilliqigha qilinghan tehdit dep qarilidighanliqi tilgha elinghan [1, 2, 18]. bu yerde kollektip mudapie wedisi yazma shekilde nahayiti eniq yorutulghan bolup, ortaq heriket arqiliq tajawuzchi kuchni besiqturush we ozara masliship jeng teyyarliqini yuqiri koturush telep qilinidu [1, 10, 18, 19].

kelishimning yene bir muhim maddisi dolet mudapie sanaiti we texnika hemkarliqini yuqiri koturushke beghishlanghan [12, 13, 20]. kelishimde uch doletning herbiy qisimliri otturisida ozara maslishishchanliqni kucheytish, ilghar qorallarni ortaq tetqiq qilip yasash we texnika almashturushni tuzulme asasigha ige qilish kozde tutulghan [12, 13, 20]. bu qanuniy jehettin peqet kirizis jeryanida esker chiqirishnila emes, belki kundilik tinchliq sharaitidimu organ xarakterlik herbiy-sanaet sistemisi qurushni telep qilidighan yengi bir qoral kapalitidur [8, 12, 20].

shuning bilen bille, kelishim hojjiti texnikiliq jehettin ittipaqdashlarning rayondiki bashqa «dost we sherik doletler»ge ochuq ikenlikini, meqsetning sirttin tajawuz qilghuchi kuchlerge qarshi kollektip mudapieni kucheytish ikenlikini jakarlidi [1, 9, 21]. pakistan tashqi ishlar ministiri teripidin elan qilinghan resmiy uchurlarda, bu patentning radikal yaki hujum xarakterlik emes, belki putunley «dunyaning tinchliqi, muqimliqi we oz bixeterlikini qoghdash»ni nishan qilghan mudapie kelishimi ikenliki alahide tekitlendi [1, 21].

2. seudi erebistan, pakistan we turkiye mudapie munasiwetlirining tarixiy musapisi

uch dolet otturisidiki mudapie hemkarliqi yoq yerdin mundaqla peyda bolup qalghan emes, belki kop yilliq ikki tereplik alaqilerning jughlanmisidur [2, 14]. seudi erebistan bilen pakistan otturisidiki herbiy baghlanma nechche on yilliq tarixqa ige bolup, islamabad ezeldin riyad hokumitini qoshun terbiyelesh, taktikiliq we texnikiliq meslihet bilen teminlep kelgen [2, 11]. 2025-yilidiki ikki tereplik herbiy kelishimdin keyin, pakistan seudi erebistangha texminen 8000 esker, kureshchi ayropilan, uchquchisiz ayropilan we xitay texnikisigha tayinidighan hawa mudapie sistemilirini orunlashturup, padishahliqning mudapie kuchini biwasite kucheytken [2, 6, 11].

yene bir tereptin, turkiye bilen pakistan otturisidiki herbiy munasiwetlermu intayin qoyuq we tarixiy enenige ige [2, 8]. ikki dolet herbiy paraxotlarni we meshiq ayropilanlirini almashturush, birleshme herbiy manewirlarni otkuzush we herbiy ofitserlarni ozara terbiyelesh arqiliq qoyuq maslishish tuzumini shekillendurgen [2, 8, 19]. bu munasiwet ikki doletning jenubiy asiya we ottura sherq bixeterlik yonilishidiki siyasiy jehettin bir-birini qollishigha mustehkem asas salghan [2, 10, 19].

eksiche, turkiye bilen seudi erebistan otturisidiki yeqinlishish bir qeder yengi bolup, ilgiriki keskin siyasiy riqabet we surkilish kirizisliridin keyin asta-asta shekillendi [8, 22]. bu surkilishler tugigendin keyin, ikki dolet otturisida intayin tez surette iqtisadiy we dolet mudapie hemkarliqi qozghaldi [8, 22]. bu jeryanda, seudi erebistan turkiyedin zor miqdarda uchquchisiz ayropilan setiwelish kelishimi tuzdi, enqere buni turkiyening shu chaghdiki eng chong mudapie eksporti dep teswirlidi [2, 8, 11]. shundaqla, qoral-yaragh, senzor we texnika yotkesh turliri riyadta yerlikleshturulushke bashlidi [8].

bu uch tereplik herbiy-sanaet ekologiye sistemisining eng tipik misali turkiyening oz kuchi bilen tetqiq qilip yasawatqan «kaan» (KAAN) beshinchi ewlad korunmes kureshchi ayropilani turide korulidu [3, 22, 23]. turkiye amerikining F-35 pilanidin chiqiriwetilgendin keyin, bu turni tezlitishke yuzlengen bolsa, pakistan bilen bu heqte aldin kelishim imzalanghan, seudi erebistanmu bu turge ortaq meblegh selishni we dolet ichide qismen yerlikleshturushni oylishiwatidu [3, 22, 23].

shunglashqa, mekkide imzalanghan uch tereplik kelishim tosattinla barliqqa kelgen terepbal siyasiy weqe bolmastin, belki uch dolet otturisida asta-asta qoyuqlishiwatqan herbiy-iqtisadiy alaqining muqerrer mehsuli, shundaqla sistemiliq sherikchilikning yengi bir pellige koturulushidur [6, 8]. atlantik kengishi qatarliq xelqaraliq tetqiqat organlirining mutexessislirimu kelishimni yeqinqi zamanlardiki qoyuq hemkarliqning logikiliq netijisi dep bahalidi [6].

3. nato shertnamisining 5-maddisi bilen bolghan oxshashliqi we perqi

«mekke kelishimi» nato shertnamisi bilen muqerrer halda selishturulidu [8]. oxshashliq jehettin eytqanda, ikkila kelishimning yadrosida kollektip mudapie pirinsipi yatidu, yeni bir ezagha qilinghan hujum derhal qalghan ittipaqdashlargha qilinghan tajawuz dep etirap qilinidu [1, 10, 18]. turkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidanmu bu kollektip mudapie belgilimisining texnikiliq jehettin natoning 5-maddisi bilen tengdash ikenlikini ochuq otturigha qoydi [8, 18].

yene bir oxshashliq, kelishimning sistemiliq organ qurulmisi yaritish arzusida ipadilinidu [1, 8]. natogha oxshash, mekke ittipaqimu ezalar otturisidiki maslashturush xizmitini resmiyleshturush uchun, seudi erebistanda daimiy katibatliq orgini, shundaqla tashqi ishlar we mudapie emeldarlirining qerellik kengishish komitetlirini qurushni kozde tutidu [1, 4, 8].

emma, bu ikki qurulma otturisidiki perqler intayin chong we qurulmiliqtur [8]. birinchidin, natoning yetmishtin artuq tarixqa ige, ghayet zor birlikke kelgen daimiy herbiy shtabi (SHAPE), birleshme qomandanliq apparati we mas qedemlik jeng qilish olchemliri bar [8]. mekke kelishimide bolsa hazirche hechqandaq birleshme herbiy qomandanliq qurulmisi, daimiy qoshun pilani yaki aptomatik esker chiqirish mejburiyiti yoq [4, 8]. turkiyening sabiq diplomati mustafa enes esen tekitligendek, kelishim hazirche simwolluq xarakterge ige bolup, birleshme herbiy qomandanliq qurulmisi bolmighiche, turkiyening iran yaki hindistan bilen bolghan urushqa asanla kirip ketishi mumkin emes [6, 8].

ikkinchidin, natoning 5-maddisimu ezalarning choqum derhal urush elan qilishini telep qilmaydighan bolsimu, emma u kirizis jeryanida her bir eza doletning derhal ozige muwapiq dep qarighan heriketlerni qilishini belgileydu [8]. mekke kelishimide bolsa kollektip heriket qilishning derijisi yenila tutuq qaldurulghan bolup, gheyriy dolet qoralliq guruppiliri (mesilen xusiylar) hujum qilghanda bashqa ittipaqdashlarning qandaq jawab qayturidighanliqi resmiy aydinglashturulmighan [4, 8].

uchinchidin, nato kop xil dunyawi chong doletlerni bir yerge jem qilghan yershari xarakterlik sistema bolsa, mekke kelishimi peqet uch eza doletning rayonluq menpeetlirige qaritilghan qurulmidur [8]. seudi erebistan we turkiye emeldarliri bu kelishimning hergizmu nutuqlarda teswirlengendek bir diniy yaki mezhep xarakterlik herbiy tosuq (sunniy natosi) emeslikini, belki rayondiki weziyetke taqabil turidighan, bashqilarghimu ochuq bolghan bir bixeterlik hemkarliqi ikenlikini tekitleydu [1, 4, 9, 22].

4. uch doletning konkret istrategiyelik meqsetliri

turkiyening bu kelishimdin kozligen siyasiy we istrategiyelik meqsiti ozining tashqi siyasettiki ozxojiliq we musteqilliq pozitsiyesi bilen mas kelidu [4, 8, 22]. enqere yeqinqi yillardin buyan gherbiy asiya we pars qoltuqi rayonida ozining istrategiyelik tesir dairisini kengeytish we rayon bixeterlik mesililiride kuchluk soz hoquqi yaritishqa bekrek ehmiyet bermekte [8, 10, 12]. bu kelishim turkiyege yeqin sherq bixeterlik sistemisining gherbiy qaniti rolini oynap, ottura yer dengizidin pars qoltuqighiche bolghan ariliqta yengi bir bixeterlik oqi berpa qilish pursiti beridu [8, 12, 13].

buningdin bashqa, turkiyening tez surette tereqqiy qiliwatqan we kengiyiwatqan dolet mudapie sanaiti uchun, pars qoltuqi doletlirining kop miqdardiki meblighi we muqim chong qoral bazarliri intayin muhim [2, 8, 10, 22]. turkiye ozi yasighan uchquchisiz ayropilan, urush paraxotliri, bashqurulidighan bomba we oq-dora sistemilirini seudi erebistan bazirigha yuzlendurush arqiliq, dolet ichidiki herbiy sanaet zenjirini qerellik tashqi kirim menbesige ige qilishni meqset qilidu [2, 8, 10].

seudi erebistan nuqtisidin eytqanda, bu kelishim riyad hokumitining tashqi bixeterlikte peqet amerikighila tayinishtin ibaret bir tereplimilik endizidin qutulup, ozige yengi bixeterlik kapalet liniyeliri yaritish (strategic redundancy) istrategiyesining bir qismidur [4, 8, 11]. yeqinqi yillarda, washngtonning rayon kirizislirigha tutqan turaqsiz pozitsiyesi seudi hokumitini qoshumche bixeterlik qalqini izdeshke mejbur qildi [4, 11].

suriye, yemen we iran otturisidiki jiddiy toqunush sharaitida, riyad ozining dolet ichidiki nefit zawutliri we ul eslihelirini sirtning hawa zerbiliridin qoghdashqa intayin jiddiy ehtiyajliq [2, 4, 10]. pakistanning kuchluk resmiy armiye kolimi bilen turkiyening ilghar herbiy taktikisi we texnikisini birleshturush, seudi erebistanning yadroluq istrategiyelik tereqqiyat pilani bolghan «tesewwur 2030» pirogrammisi uchun muqim we bixeter rayon muhiti berpa qilishni kozde tutidu [10, 22].

pakistanning bu kelishimge kirishidiki eng chong we derhal unum beridighan amil iqtisadiy menpeettur [2, 6, 10]. dolet ichidiki eghir pul paxalliqi, peso we rupiy qimmitining chushup ketishi we maliye kirizisi mezgilide, pakistan seudi erebistanning meblighi, etibar bahadiki nefit teminati we dolet xamchotini yoleydighan jiddiy iqtisadiy yardem kapalitige erishishni nishan qilidu [2, 10]. pakistan sohbette ozining kolliktip herbiy qudritini bir xil sirtqi iqtisadiy ustunlukke aylandurmaqta [6].

yene bir tereptin, islamabad gherbiy asiya bixeterlik layiheside muhim bir siyasiy we herbiy wasitichi bolup rol oynashni, shundaqla jenubiy asiyadiki esheddiy riqabetchisi bolghan hindistanning jughrapiyelik we nopus ustunlukige taqabil turushta enqere we riyadning puxta siyasiy-iqtisadiy kapalitini saqlap qelishni oylaydu [4, 6, 8, 10, 22]. bu pozitsiye pakistan armiyesige dolet cheklimiliridin halqighan tashqi kapalet liniyesi we kirizis jeryanida bir diplomatik panah jay yaritip beridu [6, 14].

5. uch dolet iqtidarining bir-birini istrategiyelik toluqlishi

«mekke kelishimi»ning heqiqiy emeliy qimmiti kapital, texnika we esker kuchining bir yerge jem bolup, bir-birini yuqiri derijide toluqlash ewzellikige ige ikenlikididur [6, 9, 10, 12]. bu maslishish rayonda peqet yazma xarakterlik hojjet bolup qalmay, belki bir putun herbiy-iqtisadiy bixeterlik ekologiye sistemisi qurush iqtidarigha ige [8, 12].

turkiye putun ittipaqni ilghar herbiy texnika we sanaet zenjiri bilen teminleydighan eng muhim gherbiy qanitidur [8, 9, 12, 13]. turkiyening oz kuchige tayinip yasighan zamaniwi senzorliri, mikro bashqurulidighan bomba kapaliti, turluk quruqluq we dengiz birlikliri, hemde kop yilliq nato sistemisidiki tejribiliri ittipaqning texnika matori supitide xizmet qilidu [8, 9, 10, 12].

seudi erebistan putun bir gewdini ghayet zor kapital, nefit menbesi, logistika liniyeliri we intayin jelpkar dengiz-jughrapiyelik orni bilen teminleydu [9, 10, 12]. seudi erebistanning qizil dengiz we pars qoltuqidiki muhim portliri, gherb bilen sherqni tutashturidighan toshush torliri dolet mudapie mexanizmining menbelirini maliye jehettin kapaletlendurup turidu [9, 12].

pakistan bolsa armiye kolimi we kuchluk jeng qilish tejribisige ige esker qoshuni bilen tohpe qoshidu [9, 10, 12]. dunyadiki eng chong, tejribilik qoshunlardin birige ige pakistan, ozining kolliktip esker kapaliti we quruqluq jeng mexanizmi, shundaqla yadro sistemiliri bilen ittipaqning eng chong herbiy kuch yadrosi bolup hesablinidu [9, 10, 12, 13].

eger bu kapaletler sistemiliq birleshturulse, peqet mudapiedila emes, belki turkiye-seudi-pakistan otturisida yengi bir iqtisadiy-toshush karidorining bixeterlik ramkisini shekillenduridu [12]. mesilen, nowette yuqiri siyasiy turaqsizliq we ul eslihe boshluqi sewebidin kop unum bermeywatqan «istanbul-tehran-islamabad tomur yoli» liniyesining ornigha, qizil dengiz we dengiz liniyeliri arqiliq tuzulidighan teximu bixeter, kop shekillik toshush liniyesini berpa qilip, sherq-gherb birlishishini kapaletke ige qilghili bolidu [12].

6. pakistanning yadro tosalghu kapaliti we «yadro qalqini» munazirisi

pakistanning islam dunyasidiki birdinbir ashkarilanghan yadro kuchi bolush supiti bilen, bu kollektip mudapie kelishimige eza bolushi, xelqaraliq siyasiy sehnide eng kop munazire qilinghan we shiweytsariye, amerika qatarliq doletlerni sezgurleshturgen nuqtilarning biridur [4, 7, 22, 24]. nurghun tehlilchiler bu ittipaq arqiliq pakistan turkiye we seudi erebistangha birer «yadro qalqini» (nuclear shield) yaki yadro kunluki teminlemdu-yoq degen mesilini qiziq nuqtigha aylandurdi [4, 22, 24].

kelishimning elan qilinghan yazma hojjetliride yadro qoralliridin ortaq behrilinish yaki bashqa ikki sherik doletke yadro qalqini teminlesh heqqide hechqandaq resmiy wezipe yaki madda yoq [4, 8, 24]. pakistan mudapie ministiri xawaja asif 2025-yilidiki ikki tereplik kelishimdin keyin, sohbette yadro mudapie yardimi berish ehtimalliqigha yenik isharet qilghan bolsimu, emma keyinche derhal bu bayanatidin yenip, yadro kapalitining kop yonilishke kengeymeydighanliqini chushendurdi [5, 11].

xelqaraliq mudapie mutexessislirining (mesilen, awstraliye dolet uniwersitetidin mensur ehmedning) bahalishiche, pakistanning yadro siyasiti we istrategiyelik mudapie qurulmisi putunley jenubiy asiyadiki jiddiy hindistan tehditini kozde tutup layihelengen [2, 4]. bu sistemini jenubiy asiyadin chiqirip ottura sherq kirizislirigha, yeni iran yaki israiliyege qarshi ishlitishke yuzlendurush islamabadning ozining dolet bixeterlikige intayin eghir xeter we jenubiy asiyadiki tengpungluqning buzulushini elip kelidu [2, 4].

shundaqtimu, resmiy yadro qalqini berilmigen teqdirdimu, pakistan yadrosi yaratqan «istrategiyelik tutuqliq» yaki «pisxikiliq tosalghu sayisi» (nuclear shadow) real kirizis jeryanida kuchluk rol oynaydu [4, 8, 14]. dolet mudapie mutexessisi widdershuwenning korsitishiche, pakistanning yadro qorallirini resmiy yotkimey turupmu, peqet ittipaqdashliq hojjiti tupeylidinla reqiblerning kallisida «toqunush yuqiri koturulup ketse yadro kuchi arilishishi mumkin» degen gumanni peyda qilalaydu, bu ittipaqning omumiy siyasiy qimmitini osturidu [4, 8].

biraq, bu ehwal yadro qorallirini tarqatmasliq xelqaraliq tuzumining (NPT) besimigha duch kelidu [14]. washngton we bashqa gherb doletliri bu kelishim dairiside bashqurulidighan bomba texnikisini ortaqlishish, qosh meqsetlik yadro materiyalliri yotkesh yaki yadro signalliri berish paaliyetlirining yuz berish ehtimalliqini intayin yeqindin kozitishke bashlidi [14].

7. kelishimning rayondiki doletler we qiziq nuqtilargha korsitidighan tesiri

«mekke kelishimi»ning rayondiki kuchlerge korsitidighan geopolitikiliq tesiri oxshimighan siyasiy dolqunlarni peyda qildi [2, 4]. iran islam jumhuriyiti tashqi ishlar ministirliqi arqiliq elan qilghan resmiy bayanatida, kelishimge qarita bir qeder diplomatik baha berip, bu qedemni «rayon doletlirining amerika herbiy kapalitige bolghan ishenchisining towenligenlikining belgisi» dep supetlidi [2, 3]. emma, iran parlament dolet bixeterlik komitetining ezasi ibrahim rezaiy bu kelishimni seudi erebistangha yengi bixeterlik elip kelelmeydighan «qeghez yuzidiki kelishim» dep tenqid qildi [2, 22].

resmiy pozitsiyening arqisida, tehran hokumitining shimaldin turkiye, sherqtin pakistan we jenub-gherbtin seudi erebistan teripidin kollektip qorshiwelinish jiddiyliki yatidu [4, 8, 9]. bu istrategiyelik weziyet iranning rayondiki wekil kuchler (mesilen xusiylar yaki iraq shie partizanliri) arqiliq paaliyet elip berish we geopolitikiliq soz hoquqini talishish boshluqini zor derijide chekleydu [4, 8].

israiliye doliti bu kelishimni ozining tashqi herbiy heriketlirige qaritilghan zor bir tosuq dep qaraydu [22, 25]. israiliyening sabiq bash ministiri naftali bennet ensirigen halda turkiye, pakistan we seudi erebistanning birlishishining israiliyeni muhasirige alidighan bir «dolet xewpi oqi» berpa qilghanliqini we turkiyening tashqi siyasette «yengi bir iran» gha ayliniwatqanliqini otturigha qoydi [6, 22].

hindistan pakistanning gherbiy asiyadiki ikki chong doletning mudapie we maliye kapalitini qolgha kelturushidin eghir derijide jiddiyleshti [2, 22, 26]. hindistan riyad hokumitidin dehlining dolet bixeterlik sezgurlukige hormet qilishni telep qildi [26]. buninggha qarita hindistan ozining israiliye bilen bolghan mudapie-texnika hemkarliqini (2025-yili noyabirdiki memorandum asasida), gretsiye, siprus we ereb birleshme xelipiliki bilen bolghan dengiz armiye ittipaqini tezlikte kucheytishke bashlidi [8, 26].

misir we ereb birleshme xelipilikige nisbeten, kelishim yengi bir siyasiy surkilish menbesi boldi [2, 22]. yemendiki jenubiy otkunchi kengesh partizanlirini qollaydighan ereb birleshme xelipiliki, seudi erebistanning turkiye we pakistan bilen mushundaq kuchluk herbiy kelishim tuzgenlikige qarshi turdi [2, 13, 22]. misirning ittipaq sirtida qaldurulushi we seudi erebistan bilen bolghan yoshurun ishench kirizisimu rayondiki kuch tuzulmisining qaytidin belgiliniwatqanliqini korsitidu [22].

ghezze, yemen, qizil dengiz we babulmendeb qatarliq qiziq nuqtilarning bixeterlikige nisbeten, kelishim deslipide xusiylarni tosushni nishan qilghan [4, 5, 6, 8]. gerche kelishim imzalinip ikki kundin keyin (9-awghustta) xusiylar jazandiki aramko zawutini bombardiman qilghan we ittipaqdashlar derhal qayturma herbiy zerbe berelmigen bolsimu, bu kollektip bayan uzun muddetlik rohiy besim yaritip, rayon xarakterlik toqunushlarning bir yonilishke yuzlinip kengiyip ketishining aldini alidighan kapalet rolini oteydu [4, 8, 15].

8. amerika, xitay we rusiyening menpeiti we inkasi

dunyawi chong kuchlerning «mekke kelishimi»ge tutqan pozitsiyesi oxshimighan istrategiyelik nishanlargha tayinidu [2, 4]. amerika qoshma ishtatliri kelishimge qarita ikki tereplimilik koz qarashta bolmaqta [2, 9, 22]. bir tereptin, oashngton ozining yeqin sherqtiki eng chong ittipaqdashlirining hawa mudapiesi we dengiz qatnishi bixeterlik yukini ortaqlishishini (burden sharing) kapaletlendurup, ozining istrategiyelik tennerxini azaytishini qollaydu [2, 6, 22]. emma yene bir tereptin, amerika rayon doletlirining amerika yetekchilikidin xaliy halda putunley musteqil siyaset yurguzushidin, bu rayondiki yekke bixeterlik yetekchilik ornining yoqqa chiqishidin we ottura sherq bixeterlik sistemisidiki kontrolluqining ajizlishishidin endishe qilidu [2, 9, 22].

xitay xelq jumhuriyiti enqere, islamabad we riyad hokumetliri bilen qoyuq siyasiy-iqtisadiy alaqige ige bolghachqa, rayondiki amerika yekke hokumranliq ornining yeniklishini istrategiyelik payda dep qaraydu [17]. beyjing yeqin sherqtiki oz energiye liniyeliri we iqtisadiy meblegh bixeterlikining rayon kuchlirining aptonomiye sistemisi arqiliq qoghdilishini qollaydu [2, 17]. bolupmu, pakistan armiyesining seudi erebistanda ishlitidighan nurghun herbiy sistemiliri (mesilen, HQ-9 hawa mudapie bashqurulidighan bomba batareyesi) xitay texnikisigha tayinidighan bolghachqa, xitay yeqin sherqte oz herbiy uskunilirining rolini we unumini kuzitishni dawamlashturidu [2, 4, 5]. bu ehwal xitay qorallirining ottura sherqtiki tesir dairisini korsitip beridu [2].

rusiye bolsa amerikining ottura sherqtiki bixeterlik kapalitining yimirilishini xushalliq bilen qarshi alidu [12, 27]. lekin moskwa ozining suriyediki herbiy mewjutluqi, shundaqla iran bilen bolghan tashqi tengpungluq munasiwitining bu yengi sunniy patenti tupeylidin ziyangha uchrimasliqigha intayin estayidil we ehtiyatchanliq bilen qaraydu [12, 27].

9. turkiyening natogha alaqidar mejburiyetliri we misirning kirish mesilisi

turkiyening 1952-yili 18-fewraldin bashlap shimaliy atlantik ehdi teshkilatigha (NATO) eza ikenliki melum [3, 19]. kelishim imzalanghandin keyin, bir qisim xelqaraliq we dolet ichidiki oktichi taratquliri turkiyening mekke kelishimige kirishining natoning 5-maddisi bilen tuptin zit ikenlikini we natogha parallel bir ottura sherq herbiy biloki qurup chiqqanliqini dewa qilishti [3, 28].

bu eyibleshlerge qarita, turkiye jumhuriyiti pirezidentliq mehkimisi tashqi alaqe idarisi (İletişim Başkanlığı) intayin keskin bir resmiy chushendurush bayanati elan qilip, bu dewalarning «putunley heqiqetke uyghun emeslikini we gherezlik korunush yaritish urunushi» ikenlikini jakarlidi [28]. resmiy bayanatta tekitlinishiche, mekke ortaq mudapie kelishimi turkiyening nato tuzulmisidiki mejburiyetlirige qarshi emes, belki rayon bixeterlikini qoghdaydighan bir xil toluqlighuchi hemkarliq mexanizmidur [28].

turkiye ozining nato tejribisi we herbiy texnikisini pars qoltuqi rayonigha yotkesh arqiliq, gherb bilen sherq otturisida aktip istrategiyelik kowruk berpa qilidu [8]. bu siyasiy heriket enqerening gherbtin waz kechkenlikini emes, belki dunyaning kop qutuplishish yuzlinishige masliship, oz dolet menpeetini qoghdash kapalitini kop qatlamliq qilghanliqini korsitidu [8].

ittipaqning tereqqiy qilip kengiyish yonilishide, misirning eza bolup kirish mesilisi qiziq nuqtigha aylandi [17, 22]. turkiye tashqi ishlar ministiri xaqan fidan misirni bu kelishimning «tebiiy sheriki» dep atighan bolsimu we turkiye misirning qoshulushini resmiy teklip qilip qattiq qollighan bolsimu, lekin seudi erebistan sisi hokumitining eza bolushini putunley ret qildi [17, 22].

seudi erebistan menbelirining ashkarilishiche, riyad hokumiti 2013-yildin keyin misir iqtisadini yolesh uchun 25 milyard dollar meblegh salghan bolsimu, misir yemendiki xusiylargha qarshi jengde seudini yalghuz qoyghan, shundaqla iran weqeliridimu sadaqet korsetmigen [22]. seudi padishahliqi sisi hokumitini peqet «maliye menpeetigila yuguridighan, tashqi kirizis jeryanida ishenchsiz sherik» dep qaraydu [22]. uning ustige, misir armiyesining zamaniwi herbiy-texnika ishlepchiqirish iqtidari bolmighanliqtin, padishahliq misirning kirishige putunley qarshi chiqti [22]. misirmu gretsiye, siprus, hindistan we bir qisim doletler bilen bolghan munasiwet tengpungluqini saqlash uchun, bu ittipaqqa kirishni astilatti [17].

10. kelishimning ichki ajizliqliri we yoshurun xeterliri

«mekke kelishimi»ning kelgusi tereqqiyatigha tosalghu bolidighan yadroluq ajizliq uch doletning dolet xewpige tutqan pozitsiyesi we tehdit chushenchisidiki chong perqlerdur [4, 8]. seudi erebistan uchun eng birinchi tehdit iran we uning rayondiki wekil kuchliri bolsa, turkiye putun diqqitini shimaliy suriyediki PKK/YPG terrorluq tehditige merkezleshturidu, shundaqla iran bilen bolghan diplomatik tengpungluq munasiwitini buzushni xalimaydu [4, 6, 8, 10]. pakistan bolsa oz dolet mudapie kuchining yuz pirsentini hindistangha taqabil turushqila qaratqan [2, 4].

pakistan nopusi arisida kop miqdarda shie ammisi bolghachqa, islamabad eger seudi erebistangha yardem berish bahanisi bilen irangha qarshi biwasite herbiy toqunushqa sorep kirilse, dolet ichide eghir mezhep jiddiylikining partlap ketishidin qattiq ensireydu[2, 6, 10]. bu ehwal pakistan armiyesining ottura sherq toqunushlirigha arilishish pozitsiyesini chekleydu [6]. yene bir ajizliq, birlikke kelgen herbiy qomandanliq qurulmisi we maliye ijraiye mexanizmining texi yoqluqidur [4, 8]. gerche riyadta daimiy katibatliq qurush pilanlanghan bolsimu, emma urush mezgilide esker, qoral we bashqurulidighan bomba kuchlirining kim teripidin qomandanliq qilinidighanliqi, xamchotning qandaq bolunidighanliqi texi resmiy tekistlerde aydinglashturulmighan [4, 8].

shuning bilen bille, terepler bir-birining toqunushlirigha isteksiz sorep kirilish (entrapment) xewpidin ensireydu [4, 6, 8]. turkiye seudi-iran kirizisi mezgilide ottura sherq urushlirigha kirip qelishni xalimaydu, seudi erebistan pakistanning hindistan bilen bolghan jiddiy yadro surkilishlirige qoralliq arilishishni ret qilidu, pakistanmu turkiyening ottura yer dengizi we liwiyediki murekkep mesililiridin ozini neri tutidu [4, 6, 8].

axirida, bu kelishim rayon xarakterlik qorallinish musabiqisini kucheytip, yadro xewpini teximu ashurup qoyushi mumkin [4, 8, 14]. hindistan, israiliye we bir qisim kuchlerning bu ittipaqqa qarshi chiqishi, ozlirining qoral kuchini tez surette zamaniwilashturushigha seweb bolushi yuqiri ehtimal. [4, 8, 14]. pakistan yadrosi yaratqan tutuqliq eger surkilish mezgilide real yadro signaligha aylansa, putun rayondiki weziyetni kontrol qilghili bolmaydighan kirizis patqiqigha tashlaydu [14].

11. kelgusige yuzlengen uch xil senariye

birinchi senariye: cheklik we simwolluq hemkarliq basquchida toxtap qelish. bu yonilishte, uch dolet yazma kollektip mudapie wedisini saqlap qalghan bilen, emeliyette hechqandaq birleshme herbiy qomandanliq shtabi, ortaq heriket pilani qurup chiqmaydu [4, 6, 8]. munasiwetler peqet ikki tereplik qoral eksporti (turkiyening uchquchisiz ayropilan setishi) we pakistanning seudigha esker ewetip simwolluq mudapie meshiqi otkuzushi dairisidila cheklinip qalidu, real kirizis partlighanda her qaysi doletler yenila oz aldigha heriket qilidu [4, 6, 8].

ikkinchi senariye: unumluk rayonluq mudapie ittipaqigha aylinish. bu senariyede, eza doletler riyadtiki katibatliq apparatini kucheytip, ortaq hawa mudapie sistemisi qurush, tez inkas qayturush qoshuni bekitish we uchur almashturushni realliqqa aylanduridu [7, 8, 12]. «kaan» kureshchi ayropilan turi muweppeqiyetlik birliship ishlepchiqirilip, uch doletning herbiy-sanaet sistemisi yuqiri texnikiliq emeliy mudapie mexanizmi berpa qilidu [12, 22, 23]. buning bilen rayonda amerika yetekchilikidin musteqil bolghan yengi bir bixeterlik tori qurup chiqilidu [4, 8].

uchinchi senariye: ichki ziddiyet yaki rayonluq kirizis sewebidin ajizlishish we yimirilish. eger rayonda yene bir qetim keng kolemlik kirizis partlap, tereplerning biri (mesilen turkiye yaki pakistan) ichki siyasiy besimlar yaki tashqi surkilishler sewebidin seudi erebistanning yardem telipini ret qilsa (mesilen, iran bilen urush qilishni xalimay esker chiqarmisa), kelishimning simwolluq kuchi derhal yimirilidu [4, 6, 8]. ittipaqdashlar otturisidiki ishench kirizisi we ziddiyetler kelishimni qeghez yuzidiki bosh tekistke aylandurup qoyidu [4, 6, 8].

bu uch xil korsetkuch bizge shuningdin signal beriduki, mekke ittipaqining kelgusi muqim bir siziqta bolmastin, belki eza doletlerning bashqurush siyasiti we ijraiye kuchining real kirizis mezgilidiki sinaqlirigha baghliqtur [8].

12. xulase

yighip eytqanda, 2026-yili 7-awghustta imzalanghan «mekke ortaq mudapie kelishimi» ottura sherq, pars qoltuqi we jenubiy asiya geopolitikiliq tengpungluqini qaytidin shekillenduruwatqan nahayiti muhim bir istrategiyelik signaldur [2, 4, 6]. kelishimning ehmiyitini derhal mubalighileshturup uni yengi bir «islam natosi» dep atash siyasiy jehettin xatadur, shundaqla uni putunley kichiklitip peqet simwolluq «qeghez parchisi» dep bir chetke qayrip qoyushmu realliqqa uyghun emes [4, 7, 8].

kelishim, emeliyette yeqin sherqte yalghuz birla chong kapaletchige beqinip qelish dewrining axirliship, kop qutupliq dunyada doletlerning ozara toluqlighuchi kapalet liniyeliri (strategic redundancy) berpa qilish arqiliq, oz igilik hoquqini qoghdash qedimini besiwatqanliqining namayendisidur [7, 8, 14]. uch dolet kapital, texnika we esker kuchini bir yerge ekilip, oz menpeetlirini yengi bir derijide qoghdashqa bel baghlidi [9, 10, 12].

kelguside bu kelishimning muweppeqiyet derijisini kozitishte towendiki asasliq istrategiyelik korsetkuchlerge ehmiyet berish zorur:

• birinchi, riyadta qurulushi kozde tutulghan daimiy katibatliq apparati we birlikke kelgen herbiy qomandanliq pilanining realliqqa aylinish yaki aylanmasliq suriti [4, 8];

• ikkinchi, turkiyening «kaan» kureshchi ayropilani qatarliq yuqiri texnikiliq qoral turlirige seudi erebistan meblighining realliqqa aylinish derijisi we herbiy-texnika sanaet birlishishi [22, 23];

• uchinchi, qizil dengiz we jenubiy jazan rayonida yuz beridighan yoshurun hujumlargha pakistan we turkiyening birlikte ortaq siyasiy-herbiy bayanat yaki taktikiliq yardem berish paaliyiti korsitish derijisi [4, 8, 15].

mekke kelishimining yazmidin emeliyetke otushi we rayondiki doletlerning oz ozini qoghdash iqtidarini reallashturushi, uch eza dolet rehberlikining siyasiy iradisige we murekkep geopolitikiliq tehditlerni ortaq bir terep qilish iqtidarigha baghliq bolup qalidu [8, 12].

paydilanghan menbeler tizimliki

[1] TRT World. «Attack on One Is Attack on All, Say Türkiye, Saudi Arabia and Pakistan in Joint Defence Pact.» TRT World, August 7, 2026.

[2] «Mecca Joint Defence Agreement.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. Last modified August 2026.

[3] «Mekke Ortak Savunma Antlaşması» [Mecca Joint Defence Agreement]. Vikipedi, Özgür Ansiklopedi. Son güncelleme 11 Ağustos 2026.

[4] The Media Line. «Mecca Joint Defence Agreement Exposes Limits of US Military Reliance.» The Media Line, August 11, 2026.

[5] The Guardian. «Saudi Arabia, Pakistan and Turkey Sign Nato-Style Defence Pact Amid Deadly Houthi Strikes in Yemen.» The Guardian, August 7, 2026.

[6] Middle East Eye. «What Pakistan’s Defence Pact with Saudi Arabia and Turkey Means for the Middle East.» Middle East Eye, August 8, 2026.

[7] aljzyrة nt. «atfaqyة mkة.. anعkasat aldfaع almshtrk عli moazyn alqoi alإqlymyة» [Mecca Agreement: Implications of Joint Defence on Regional Balance of Power]. aljzyrة nt, 10 أghsطs 2026.

 

[8] Ifimes. «The Makkah Agreement and the New Security Architecture of the Middle East.» International Institute for Middle East and Balkan Studies (IFIMES), August 10, 2026.

[9] aیrna. «mعaon ardoghan: toafq mکه braی tqoیt bazdarndgی ast, nه عlیه هیch طrf ثalثی» [Erdogan’s Deputy: The Mecca Agreement Is to Strengthen Deterrence, Not Against Any Third Party]. aیrna, 9 أghsطs 2026.

 

[10] «2026-yilidiki «mekke ortaq mudapie kelishimi» heqqide kop qirliq siyasiy we istrategiyelik analiz doklati» (uyghur tetqiqat instituti teripidin teyyarlanghan qisqa doklat), awghust 2026.

 

[11] «Strategic Mutual Defence Agreement.» Wikipedia, The Free Encyclopedia. Last modified September 2025.

[12] Anadolu Ajansı. «Mekke Ortak Savunma Anlaşması: Stratejik tamamlayıcılık ve bölgesel entegrasyon» [Mecca Joint Defence Agreement: Strategic Complementarity and Regional Integration]. Anadolu Ajansı, 11 Ağustos 2026.

[13] Şarkul Avsat Türkçe. «Mekke Ortak Savunma Anlaşması… Yeni bir bölgesel güvenlik denklemine doğru» [Mecca Joint Defence Agreement… Towards a New Regional Security Equation]. Şarkul Avsat Türkçe, 10 Ağustos 2026.

[14] Lowy Institute. «The Mecca Pact Redraws the Indo-Pacific’s Western Edge.» The Interpreter, Lowy Institute, August 10, 2026.

[15] okalة alأnbaء alsعodyة (oas). «smo oly alعهd yltqy rys aljmهoryة altrkyة» [Crown Prince Meets Turkish President]. okalة alأnbaء alsعodyة (oas), 7 أghsطs 2026.

 

[16] trk brs. «altحalf alsعody-altrky-albakstany.. mعadlة jdydة lrdع إyran?» [The Saudi-Turkish-Pakistani Alliance: A New Equation to Deter Iran?]. trk brs, أghsطs 2026.

 

[17] tabnaک. «chra mصr bه pیman mکه mlحq nshd?» [Why Didn’t Egypt Join the Mecca Treaty?]. tabnaک, 11 أghsطs 2026.

 

[18] aljzyrة nt. «atfaqyة mkة lldfaع almshtrk.. tحalf rdعy byn alsعodyة obakstan otrkya» [Mecca Joint Defence Agreement: A Deterrent Alliance Between Saudi Arabia, Pakistan and Turkey]. aljzyrة nt, 7 أghsطs 2026.

 

[19] صحyfة mkة alإlktronyة. «altحalf alثlaثy byn alsعodyة obakstan otrkya: qraءة taryxyة oastratyjyة otfnyd llaعtraضat» [The Tripartite Alliance Between Saudi Arabia, Pakistan and Turkey: A Historical and Strategic Reading and Refutation of Objections]. صحyfة mkة alإlktronyة, أghsطs 2026.

 

[20] alaqtصadyة. «alsعodyة otrkya obakstan toqع atfaqyة mkة lldfaع almshtrk» [Saudi Arabia, Turkey and Pakistan Sign Mecca Joint Defence Agreement]. alaqtصadyة, 7 أghsطs 2026.

 

[21] PBS News. «Pakistan Says New Defense Pact with Saudi Arabia and Turkey Is ›Purely Defensive‹ and Open to Others.» PBS, August 9, 2026.

[22] Middle East Eye. «Saudi Arabia Opposed Egypt’s Inclusion in Mecca Agreement, Sources Say.» Middle East Eye, August 11, 2026.

[23] alshrq llأxbar. «almlk slman: atfaqyة mkة tُrsx إطar shrakة dfaعyة طoylة almdi» [King Salman: Mecca Agreement Establishes a Long-term Defence Partnership Framework]. alshrq llأxbar, 11 أghsطs 2026.

 

[24] Ministry of Foreign Affairs, Kingdom of Saudi Arabia. «Makkah Al-Mukarramah Summit for Joint Defence.» Official Press Release, August 7, 2026.

[25] 新浪网站导航. «沙特- 最新沙特实时滚动快讯，聚合所有沙特相关热门新闻快讯_新浪汽车» [Saudi Arabia: Latest Real-time Rolling News]. 新浪网站导航, 11 August 2026.

[26] Daily Sabah. «Türkiye Touts Mecca Deal with Celebratory Campaign.» Daily Sabah, August 2026.

[27] 新浪财经. «土耳其、巴基斯坦与沙特签署《麦加共同防御协定》» [Turkey, Pakistan and Saudi Arabia Sign «Mecca Joint Defence Agreement»]. 新浪财经, 9 August 2026.

[28] T.C. İletişim Başkanlığı. «“Mekke Ortak Savunma Anlaşması”nın NATO’nun 5. maddesiyle çeliştiği iddialarına ilişkin açıklama» [Statement Concerning the Claims that the Mecca Joint Defence Agreement Conflicts with NATO’s Article 5]. Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, İletişim Başkanlığı, 07 Ağustos 2026.