wetende ana tilimizning rayonluq resmiy tilliq salahiyitining yoq qilinishi we maarip sistemisidin putunley siqip chiqiriwetilishi, xelqimizning esirlerdin buyan dawamliship keliwatqan ijtimaiy-medeniyet qurulmisigha yurekni lexte qilghuch eghir zerbe bolup kelmekte. bu sistemiliq til we medeniyet qirghinchiliqi sharaitida, uyghur tili we milliy kimlikini ochmes mesheldek saqlap qelish mesuliyiti bugun putunley diasporadiki milyongha yeqin sherqiy turkistanliq qerindishimizning yelkisige yuklendi. dunyaning 24 tin artuq dolitige tarqalghan, cheksiz seghinish we weten hesriti bilen yashawatqan uyghur diaspora xelqi ozliri qurghan mektepler, jemiyetler we weqpler arqiliq milliy kimlikini mustehkem qoghdash we dunyaning diqqitini qozghash uchun toxtawsiz tirishchanliq korsitip kelmekte.
bu mushkul til we kimlik kurishimizde, yeqinda erfiye eli xanim qerindishimizning turkiyede elip barghan tarixiy ehmiyetke ige uchrishishi rohimizgha yengi bir umidning shamini yaqti we bizge kuchluk bir ghurur elip keldi. yaponiye muawin tashqi ishlar weziri erfiye eli xanimning 10-awghust kuni turk doletliri teshkilatining istanbuldiki merkizide teshkilat bash katipi we bash elchi qubanichbek omureliyew bilen otkuzgen resmiy uchrishishi siyasiy, diplomatik we medeniyet jehettin intayin chong we ehmyetlik weqe boldi. bu yuqiri derijilik diplomatik sorunda erfiye elining oz ana tilini (uyghur tilini) cheksiz iptixar bilen ishlitishi, biz uchun towendiki uch nuqtidin tarixiy we istrategiyelik bir yonilish belgilep berdi:
1 - resmiy salahiyet we milliy kimlikke bolghan sadaqet
untumasliqimiz kerekki, erfiye eli bu resmiy sohbette uyghurlargha yaki sherqiy turkistangha wekillik qilghini yoq, belki dunyaning eng qudretlik siyasiy-iqtisadiy kuchlirining biri bolghan yaponiye dolitige wekillik qilip, shu doletning resmiy siyasiy iradisini namayan qilghan halda uchrishish elip bardi. emma u qarshi terepning ozini chushineleydighanliqini bilgen haman, pursetni ching tutup ana tilida sozleshni tallidi. bu tallash kimlikning resmiy unwanlardinmu bekrek chongqur yiltiz tartqan bir wijdan, sadaqet we yoqalmas jewher ikenlikini putun dunyagha yene bir qetim korsitip berdi. uyghur tilining yerlik bir shiwe yaki peqet oy ichidila sozlinidighan til emes, belki dunyaning eng tereqqiy qilghan dolet wekilliri tallap ishlitidighan, dunyawi chong siyasiy we diplomatik meydanlarda iptixar bilen qollinilidighan inawetlik we nopuzluq bir sozlishish qorali ikenliki jakarlanghan boldi.
bu tarixiy qedem yene bir qetim shuni dunyagha ispatlidiki, uyghurlar peqet yardem telep qilip, koz yeshi tokupla yuriydighan mezlum bir xelqla emes, belki yuqiri liyaqet, aktip iqtidar we bilimi bilen xelqara tashqi siyaset saheside muhim orunlarni tutup chong netijilerni yaratqan, ozi yashawatqan doletlerge we dunyaning tereqqiyatigha aktip tohpe qoshalaydighan parlaq eqil igilirige ige qudretlik bir millettur.
2 - maslishish asimilyatsiye bolush emes
bu uchrishish yengi ewlad diaspora yashlirimizgha «maslishish asimilyatsiye bolush emes» degen sozning eng janliq ulgisini korsitip berdi. diasporada oz kimlikini saqlap qelish dunyadin ayrilip, qepidila yashashni telep qilmaydu. yashlirimiz yashawatqan doletliride eng yuqiri, eng ilghar bilimlerni oginip, dolet sistemilirining eng yuqiri rehberlik qatlamlirigha singip kirishi kerek. shuning bilen bir waqitta, oz ana tili we kimlikidin ibaret buyuk mirasni eng kuchluk bir kowruk qilip ishliteleydighanliqini korduq. erfiye elining yaponiyening dolet sistemisidiki yuksek muweppeqiyiti bilen bille oz ana tilini ching saqliyalighanliqi, bugun herqaysi yat doletlerde yashawatqan yashlirimizgha oz eslidin waz kechmeslik we ana tiligha ige chiqish toghrisida eng kuchluk rohiy medet bolghusi.
3 – uyghur tilining tebiiy kowrukluk roli we organik rishte bolush xarakteri
uchrishish elip berilghan turk doletliri teshkilatining bash ishtabi til we medeniyet jehettiki organik yeqinliqning eng sehirlik meydanidur. erfiye elining bu uchrishishta uyghurchini ishlitishi, uyghur tilining turk dunyasi ortaq medeniyet we til bostanliqidiki eng janliq, eng qedimiy we eng tebiiy alaqe kowruki ikenlikini teximu roshenleshturup berdi. bu nuqta bizge milliy tilimizning diplomatiye jehettiki resmiy we qatmal tosalghulardinmu halqip, organik we medeniyet jehettiki rishtiler arqiliq sherqiy turkistan dawasining turk dunyasi bilen bolghan munasiwitini heriketke keltureleydighan «yumshaq kuch» bollaydighanliqini ispatlap berdi.
sherqiy turkistanning eziz perzentliri we soyumluk ata-anilar!
wetende bizning uyghur tilimiz sistemiliq halda yoqitilishqa yuzlengen bugunki kunde, bizning diasporada boshangliq qilishqa, yat medeniyetler eqimida eqip ketip tilimizni untushqa qilchimu heqqimiz yoq! eger biz balilirimizning milliy rohini saqlap qalimiz deydikenmiz, aldi bilen oylirimizni ana til sozlinidighan, qoghdilidighan uyghur baghchisigha aylandurushimiz kerek. tilni qoghdash peqet bir seghinishla emes, belki milletning ewladliri we kelgusi uchun eng chong istrategiyelik selinmisi, aktip medeniyet kurishidur.
bugunki kunde dunyaning eng kuchluk doletliridin biri bolghan yaponiyening tashqi siyasitige yetekchilik qiliwatqan bir uyghur qizi xelqaraliq meydanda oz ana tilida sozleshni tallighan iken, bu bizge uyghur tilining hayatliqni we jenggiwarliqini namayan qilip bergenlikidur.
kozlirimiz yash bilenla emes, yureklirimiz umid, ishench we yuksek ghurur bilen tolsun! balilirimizgha tilimizni ogiteyli, uyghurche yazayli, uyghurche oquyli, uyghurchini teiximu iptixarlanghan halda ishliteyli we uyghurchini dunyaning herqaysi jayliridiki buyuk mejlislerning alaqe tiligha aylandurayli!
ana tilimiz – bizning kimlikimiz, bizning eng axirqi mustehkem qorghinimiz we yoqalmas ghururimizdur!
