xitay «islamni xitaychilashturush» siyasiti arqiliq «halal yipek yoli»ni rawanlashturalamdu?

uyghur tetqiqat instituti 

tehriri: d. abdurehim dolet

 21-esirning birinchi charikide, yershari xarakterlik jughrapiyelik siyasiy we iqtisadiy munasiwetlerning qaytidin shekillinishige egiship, din yenila xelqara munasiwetlerdiki kuchluk ideologiyelik we yumshaq kuch supitide oz rolini jari qildurmaqta. bu jeryanda, resmiy halda ateizmni doletning asasiy pirinsipi qilghan xitay xelq jumhuriyitining din siyasitide, xelqaraliq kozetkuchiler teripidin «ikki yuzlimichi oyun» dep supetlinidighan chongqur bir paradoks barghanseri kozge tashlanmaqta. beyjing hokumiti dolet ichide, bolupmu uyghurlar kop sanliqni teshkil qilidighan sherqiy turkistanda islam dinining jemiyettiki barliq belge we ipadilirini yoqitish, diniy turmushni milliy kimlik bilen bille sistemiliq halda xitaychilashturush yaki cheklesh siyasitini qattiq qolluq bilen ijra qiliwatidu. shuning bilen bir waqitta, tashqi dunyada, bolupmu «bir belbagh, bir yol» teshebbusi ramkisi ichide, musulman doletliri bilen bolghan soda we diplomatik munasiwetliride ozini «musulmanlarning dosti» qilip korsitip, milyardlighan dollarliq yershari halal bazirigha besip kirip, «halal yipek yoli» (Halal Silk Road) berpa qilishqa urunmaqta.

mezkur siyasiy analiz maqalisining asasiy meqsiti del mushu yerde koruluwatqan ziddiyetni choridep, beyjingning neme uchun dolet ichide islamni bir xil «ideologiyelik we dolet bixeterlik tehditi» dep qarap iskenjige eliwatqanliqini, shuning bilen bir waqitta, xelqara sehne we soda dunyasida islamiy «halal» kimlikini iqtisadiy bayliq we tashqi siyaset qorali supitide ishlitidighanliqini tehlil qilishtin ibaret. maqalide, xitay hokumitining dolet ichide «islamni xitaychilashturush» pilani, sherqiy turkistandiki diniy turmush we meschitlerning weyran qilinishi, ningshya we bashqa tungganlar rayonlirigha tarqalghan «sherqiy turkistan modeli» (Xinjiang Model) ning kengiyishi, dolet sirtidiki halal soda tori we uning jughrapiyelik siyasiy yumshaq kuch roli, shundaqla musulman doletlirining beyjing bilen bolghan iqtisadiy baghlinishi sewebidin sukut qilish siyasiti qatarliqlar bir tutash baghlinish ichide korsitip berilidu.

birinchi bolum: «islamni xitaychilashturush» siyasitining resmiy meqsiti we qanuniy-ideologiyelik asasliri

xitay kommunistik partiyesi (x k p) bash sekretari shi jinping 2015-yili resmiy halda «dinlarni xitaychilashturush, shundaqla dinni sotsiyalistik jemiyetke uyghunlashturush yolida mengish» kereklikini otturigha qoydi (CECC, 2021). bu chaqiriqning netijiside barliqqa kelgen «islamni xitaychilashturush» (Sinicization of Islam) herikiti, asasliqi diniy etiqadni partiye ideologiyesige tamamen boysundurush we uni xitayning eneniwi medeniyiti, sotsiyalistik yadroluq qimmet qarashliri asasida qaytidin chushendurushni nishan qilidu (UK Home Office, 2025). beyjing dairiliri teripidin elan qilinghan yighin doklatlirida, bu heriket diniy jehettiki esebiylik we tashqi kuchlerning singip kirishige qarshi turush, jemiyetning muqimliqini qoghdash supitide perdazlinidu.

bu siyasetning eng muhim qorali supitide, xitay hokumitining kontrolluqidiki «xitay memliketlik islam jemiyiti»  2019-yili 1-ayda resmiy halda «islamni xitaychilashturush besh yilliq xizmet pilani korsetmisi (2018-2022)» ni otturigha qoydi (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). mezkur korsetmide, eneniwi erebche elementlarni chiqirip tashlap, xitayche alahidilikke ige bolghan «xitayche islam» berpa qilish eniq nishan supitide otturigha qoyuldi. korsetmide, «halal uqumini yemekliktin bashqa sahelerge omumlashturuwetish» (pan-Halalfication), «tashqi kiyim-kechek uslubida chet elche kiyinishni dorash» we «meschit binakarliqida tashqi doletlerning uslubini dorash» qatarliqlar eghir derijidiki chet el diniy kuchlirining siingip kirish tehditi dep bekitildi we cheklendi.

bu ideologiyelik sistemini jemiyet derijiside kuchke ige qilish uchun, xitay dairiliri doletlik «diniy ishlar nizamnamisi» (Regulations on Religious Affairs) ni 2017-yili qaytidin tuzitish kirguzup, 2018-yili 2-aydin bashlap resmiy yolgha qoydi (UK Home Office, 2025; VOA, 2021). yengi nizamnamige asasen, tizimliktin otmigen diniy teshkilatlarning paaliyetliri putunley cheklendi, tor dunyasida diniy mezmunlarni tarqitish, chet ellik diniy guruppilar bilen alaqe qilish jinayet dep bekitildi. siyasetning teximu qattiqlishishi bilen, 2020-yilidin bashlap kuchke ige bolghan yengi belgilimiler barliq diniy guruppilargha partiye rehberlikini qollash, kommunistik qimmet qarashlarni terghib qilish wezipe supitide mejburiy tengildi.

xitay kommunistik partiyesi 2023-yili 9-ayda diniy paaliyet sorunlirini bashqurush belgilimilirini teximu chingitip, eger diniy paaliyet dolet bixeterlikige, ijtimaiy tertipke yaki dolet menpeetige ziyan yetkuzse, uni derhal toxtitidighanliqini jakarlidi. (UK Home Office, 2025). siyasiy jehettin cheklengen «esebiylik» yaki «terrorluq» uqumliri shundaq keng we mujmel bekitildiki, kishilerning adettiki diniy turmush adetlirimu asanla dolet organliri teripidin jazalash nishani qilindi (UK Home Office, 2025). beyjing dairiliri siyasetni yolgha qoyushta doletlik qanunlar bilen yerlik nizamnamilerni birleshturup, putkul musulman jemiyitini qattiq besim astida tutup turidighan qurulmini mustehkemlidi.

bu besim sistemisida diniy zatlar we imamlargha qoyulghan teleplermu sistemiliq ozgertildi. xitay hokumitining belgilimisige asasen, barliq imamlar tizimlikke kirishi, kommunistik partiyening rehberlikini shertsiz qollishi, shundaqla her yili dolet teripidin uyushturulidighan siyasiy we ideologiyelik imtihanlardin otushi kerek (UK Home Office, 2025). imamlarning peqet ozliri nopusqa elinghan yerdila xizmet qilishi telep qilinidighan bolup, bu arqiliq seper qilidighan yaki musteqil dewet qilidighan imamlar putunley cheklendi. imamlarning xutbe sozliri dolet teripidin bekitilgen nutuqlar bilen cheklinip, sotsiyalizm ghayiliri diniy telimatlarning ustige qoyuldi.

beyjing hokumitining siyasiy tehlilchiliri siyasetning meqsitini noqul dinni bashqurush dep chushendurgini bilen, musteqil xelqaraliq tetqiqatchilar bu pilanni xitay medeniyitini merkez qilghan mejburiy assimilyatsiye qilish we etnik kimlikni eritip tashlash herikiti dep qaraydu (CECC, 2021). yeziq we kiyim-kechektin tartip turmushning her bir tepsilatighiche xitay bolmighan, bolupmu erebche yaki turkche elementlar bar barliq diniy belgilerni tazilash arqiliq, dolet ichidiki milletlerning ozgiche kimlik yiltizini qomurup tashlash nishan qilinmaqta. bu zorawanliq qedem basquchliri birinchi bolup sherqiy turkistanda sinaq qilinghan bolup, keyin putun memlikettiki musulmanlargha qollinildi.

bu sistemiliq qurulma beyjing dairilirige dolet ichide kuchluk bir kontrol qoralini yaritip berdi. shi jinping hokumitining kozide, din peqetla hakimiyetke xewp elip kelidighan tashqi singip kirishning derwazisi supitide bekitilgen bolghachqa, uni partiye qoraligha aylandurush yaki tamamen qurutup yoqitish birdinbir yol qilip tallanghan idi (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). bu xil tar medeniyet doletchiliki we omumiy bir tutash ulus kimliki ghayisi, chegra ichidiki islam realliqini weyran qilish bedilige ilgiri suruldi. bu jeryanda sherqiy turkistan xitayning zorawan siyasetlirining tunji dala tejribixanisi bolup qaldi.

ikkinchi bolum: sherqiy turkistandiki diniy turmushning sistemiliq cheklinishi we yoqitilishi

sherqiy turkistanda 2014-yili 5-ayda xitay hokumiti teripidin qozghalghan «terrorluqqa qarshi qattiq zerbe berish herikiti» (Strike Hard Campaign) jemiyettiki diniy etiqad we uyghur kimlikini putunley chekleshning sistemiliq bashlinish nuqtisi boldi (UK Home Office, 2025). dolet siyasiti boyiche, uyghurlarning eneniwi salamlishish ibarisi bolghan «essalamu eleykum» deyishi, saqal qoyushi, roza tutushi, balilargha islamiy isimlarni qoyushi qatarliq eng tup islamiy adetlermu «esebiylik» belgisi dep qarilip jinayet derijisige koturuldi (UK Home Office, 2025). milyondin artuq uyghur we bashqa musulmanlar siyasiy jehettin partiyege sadaqet bildurush we oz etiqadidin waz kechishke mejburlinish uchun qaytidin terbiyelesh dep atalghan jaza lagerlirigha qamaldi.

suniy hemrah korunushliri we neq meydan kozitishliri asasida teyyarlanghan musteqil doklatlargha qarighanda, sherqiy turkistandiki meschitlerning texminen %65 i (soda belgilimiliri chiqishtin burunqi 24 ming 500 meschitning 16 mingdin kopreki) xitay hokumitining bir terep qilish siyasiti netijiside putunley weyran qilinghan yaki qurulmisi ozgertiwetilgen (UK Home Office, 2025). buning ichide kem degende 8500 meschit ulidin tartip tuzlep tashlanghan bolup, yene nurghunlighan qedimiy mazarlar, qebristanliqlar we diniy ehmiyetke ige muqeddes jaylar cheqiwetilgen yaki soda meqsetlik sayahet rayonigha aylandurulghan. meschitlerning gumbezliri we munarliri elip tashlinip, bu yerler xitayche baghche, saraylar yaki partiye teshwiqat merkezlirige aylandurulghan.

sherqiy turkistanda 2024-yili 2-ayning 1-kunidin bashlap yolgha qoyulghan yengi diniy nizam tuzitish layiheside, diniy paaliyet sorunlirining tashqi we ichki korunushide, shundaqla her qandaq bezek, resim yaki heykellerde choqum «xitay uslubi we alahidilikini eks etturush» mejburiy qilindi (UK Home Office, 2025). uyghurlarning diniy kitabliri, bolupmu quran kerimning yerlik neshrliri putunley yighiwelinip, bosh qalghan meschitler we kutupxanilar cheklengen rayongha aylanduruldi. uyghurlarning aililerde yoshurunche balilirigha diniy telim berishi qattiq jazalinip, bir qatar uyghur anilar peqet mehellidiki balilargha yoshurunche quran ogetkenliki uchunla 14 yilliqtin yuqiri muddetlik qamaq jazasigha hokum qilindi (UK Home Office, 2025).

bu diniy we medeniyet qirghinchiliqi yene uyghur aile sistemisini parchilash arqiliq emelge ashuruldi. dolet bashqurushidiki yataqliq mektepler uyghur balilirini ata-anisidin ayrip, xitay tili we kommunistik ideologiye asasida tamamen assimilyatsiye qilishqa kuchidi (UK Home Office, 2025). shuning bilen bir waqitta, uyghurlar aililerde xitay xadimlirini kutuwelishqa mejburlinidighan «jup bolup tughqanlishish» siyasiti sistemiliq nazaretni uyghur aililirining her bir bulung-puchqaqlirighiche kengeytip, aile ichi diniy turmushini ashkariliwetti we jazalash menbesi qildi.

roza tutush we ramizan paaliyetliri beyjingning sherqiy turkistanda yolgha qoyghan eng qattiq cheklimilirining biri boldi (CUS, 2025; UK Home Office, 2025). dolet xizmetchiliri, oqutquchilar we oqughuchilarning roza tutushi putunley meni qilinip, dolet xadimliri teripidin uyghurlargha mejburiy choshqa goshi yeguzush yaki haraq ichkuzush arqiliq ularning diniy sadaqitini sinash we chiqish yoli qaldurmasliq heriketliri sistemiliq yurguzuldi (UK Home Office, 2025). hej paaliyiti dolet teripidin qattiq monopol qilinip, ozlukidin chet elge chiqip hej qilghanlar «qanunsiz diniy paaliyet qilghan» jinayiti bilen uzun muddetlik qamaq jazalirigha tartildi.

tughut cheklesh siyasetlirimu uyghur nopusining tebiiy kopiyishini qesten cheklesh uchun qattiq yurguzuldi. xitay dairiliri jenubiy sherqiy turkistandiki uyghur yezilirida mejburiy tughut cheklesh uskunisi (IUD) selish, tughmas qiliwetish we mejburiy bala chushurush jazalash wasitilirini qollandi, buning netijiside rayondiki tughulush nisbiti 2017-yilidin 2019-yilighiche bolghan qisqighina ikki yil ichide %49 towenlep ketti (UK Home Office, 2025). bu xil pilanliq nopus qurulmisini ozgertish jeryani, bir milletning mewjutluq asasini weyran qilishtin bashqa nerse emes idi.

yighip eytqanda, sherqiy turkistandiki uyghur jemiyiti beyjing hokumitining terrorluqqa qarshi turush niqabi astida elip barghan diniy we medeniyet assimilyatsiye herikitining birinchi derijilik qurbani boldi (CUS, 2025; UK Home Office, 2025). putkul diniy turmushning we kimlikning jinayet dep qarilishi, uyghurlarni oz tupriqida oz dini we tilidin tamamen ayrishqa yuzlendurdi. lekin, dolet chegrasi ichidiki bu echinishliq realliq, xitayning tashqi diplomatiyesidiki musulman doletlirige qaritilghan terghibatlirida putunley oxshimaydighan korunushte teswirlinishke bashlidi.

uchinchi bolum: ningshya we tungganlar rayonidiki «sherqiy turkistan modeli» ning kengiyishi

uzun yillardin buyan, xitay hokumiti tunggan musulmanlirini xitayning jemiyet qurulmisigha tez singip ketken «yaxshi musulmanlar» dep teswirlep keldi, chunki ular xitay tilida sozleydu we medeniyet jehette xenzu jemiyiti bilen kop ziddiyetke kirmeytti (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). yeqinqi yillarghiche tungganlar sherqiy turkistandiki uyghurlar duch kelgen qattiq diniy besimdin nisbeten yiraq turup kelgen bolsimu, lekin beyjingning siyasiy pozitsiyesining kunseri qattiqlishishgha egiship, «sherqiy turkistan modeli» barliqqa kelturgen sistemiliq basturush mexanizmi tungganlar zich olturaqlashqan ningshya tunggan aptonom rayoni, gensu, chingxey, xenen we yunnen qatarliq olkilerge tez surette yeyildi (UK Home Office, 2025; CECC, 2021).

xitay dairiliri tunggan jemiyitidiki diniy tereqqiyatlarnimu esebiylikke baghlap chushendurushke bashlidi. 2018-yilining axirida, ningshya olkisining eng yuqiri derijilik partiye xadimliri sherqiy turkistanni ziyaret qilip, u yerdiki «muqimliqni saqlash» we lager sistemisini yuqiri bahalap, ningshyadimu ene shundaq terrorluqqa qarshi turush we bixeterlik tejribilirini qollinish toghrisida resmiy kelishim imzalidi (CECC, 2021). bu kelishimdin keyin, ningshyadiki tunggan jamaiti sherqiy turkistandikige oxshash sistemiliq nazaret, diniy besim we medeniyet zerbisige uchrash basquchigha kirdi.

ningshya we etrapidiki tunggan musulmanliri qozghighan her qandaq musteqil diniy yuzlinish dolet teripidin milliy birlikke tehdit dep qaraldi. ningshya hokumiti 2020-yili bashlighan «meschit birleshturush» siyasiti boyiche, her 2.5 kiwadrat kilometir dairide peqet birla meschit qaldurulup, qalghan barliq meschitler putunley taqaldi yaki cheqiwetildi (UK Home Office, 2025). peqet pingyuen nahiyesidila qisqighina waqit ichide kem degende 50 meschit taqaldi. kishilerning meschitlerni taqashqa qarshiliq korsitishi dolet xizmitidin heydesh, ailisini tutqun qilish yaki iqtisadiy jehettin cheklesh besimliri arqiliq boysunduruldi.

tehlillerge asaslanghanda, tungganlar rayonida meschitlerning weyran qilinishi qarshiliq heriketlirini elip kelgen bolsimu, doletning qattiq zorawanliqi ularni sukut qilishqa mejbur qildi. mesilen, gensuning linshyadiki «kichik mekke» dep atalghan tunggan merkezliride, yunnenning najyaying we shadiyen qatarliq tarixiy we eng chong meschitliride erebche gumbezlerning qopalliq bilen elip tashlinishigha qarshi tunggan musulmanliri kop qetim keng kolemlik kocha namayishlirini teshkillidi. lekin, saqchi terep namayishchilarni we bu ehwallarni singha alghanlarni sistemiliq tutqun qilip basturdi (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). shadiyendiki «tungganlarning mekkisi» dep dangliq bolghan tarixiy buyuk meschitning gumbizining cheqiwetilip, bir butxanigha oxshash qurulmida ozgertilishi bilen, xitaydiki eng axirqi erebche binakarliq elementlirimu putunley qurutulghan boldi (UK Home Office, 2025).

xitay hokumiti yene tunggan tili we yeziqidiki erebche belgilerni jemiyettin putunley tazilap chiqti. tunggan rayonliridiki dukanlar, restoranlar we meschitlerning erebche belgiliri, hetta kishilerning aile ishiklirige chaplighan «bismillah» yaki allahning ismi yezilghan taxtaylar tartiwelindi we uning ornigha kommunistik «xitay chushi» teshwiqatliri chaplandi (CECC, 2021; VOA, 2021). yemeklik sahesidiki erebche halal markilirining orni xitayning yerlik «chingjen» yeziqigha ozgertishke mejbur qilindi, restoranlarning tashqi elanliridiki her qandaq ereb yeziqi dolet bixeterlikige ziyanliq dep qaraldi.

bu siyaset yene xitayning eng jenubidiki yiraq port shehiri senya (xeynen olkisi) diki aran 10 ming nopusqa ige bolghan kichik utsul (Utsul) musulmanliri jemiyitigimu yetip bardi (VOA, 2021). yerlik dairiler ikki yil ichide yeza mektepliride qizlarning hijablinishini cheklidi, restoranlarning tizimlikliridiki «chingjen» degen sozlerni ochuruwetti, shundaqla aililerdiki diniy yeziqlarni tamamen cheklidi. eslide xitay hokumiti bu kichik tinch musulmanlarni tashqi sodida sherqiy jenubiy asiya bilen bolghan munasiwetlerning kozniki dep terghib qilatti, lekin yengi siyasiy yuzlinish astida ularmu medeniyet assimilyatsiye herikitining hujum nishani qilindi.

bu ehwallar shuni ispatlayduki, beyjingning «islamni xitaychilashturush» siyasiti bir qetimliq terrorluqqa zerbe berish herikiti bolmastin, belki putkul dolet teritoriyesidiki islamiy kimlik yiltizini putunley qomurup, uni xitay medeniyitini merkez qilghan partiye bir gewdichilikige boyun egdurushni meqset qilghan sistemiliq doletlik istrategiyedur (CECC, 2021; VOA, 2021). yerlik hokumetlerning oz waqtida iqtisad uchun qozghatqan «islamni terghib qilish» yuzlinishi, partiye merkiziy komitetining eghir naraziliqi we gumaniy pozitsiyesi bilen eghir basturushqa duch keldi. sukut qilishqa mejburlanghan bu milyonlarche musulmanlar dolet ichide diniy zulum astida yashawatqanda, xitayning tashqi kartisi tamamen bashqa bir olchemde tereqqiy qildi.

totinchi bolum: «halal yipek yoli» we xitayning dunyawi halal iqtisadiy soda tori

xitay hokumiti dolet ichidiki milyonlighan musulmanlarning kimlikini eritish siyasitini dawamlashturuwatqanda, chegra sirtidiki tashqi soda liniyeside mislisiz derijidiki tereqqiyat paaliyitini bashlidi. 2026-yilidiki yershari soda statistikilirigha asaslanghanda, yershari halal iqtisadining omumiy kolimi texminen 5.7 tirilyon amerika dollirigha yetken bolup, buning ichide yemeklik sahesila 2.2 tirilyon dollardin ashidu (OR, 2026). beyjing bu ghayet zor bazarning tashqi iqtisadiy qimmitini korup yetip, «halal yipek yoli» (Halal Silk Road) uqumini «bir belbagh, bir yol» teshebbusining yadroluq soda turlirining biri supitide resmiy otturigha qoydi (RSIS International, 2025; OR, 2026).

bu istrategiyening bir qismi supitide, xitay 2021-yilila islam hemkarliq teshkilati (OIC) gha eza bolghan 57 doletke yemeklik, moda kiyim-kechek, tashqi girim buyumliri we dora eksport qilishta 40.4 milyard dollarliq soda qimmiti yaritip, dunya boyiche birinchi orungha otti (Carnegie, 2024; RSIS International, 2025; OR, 2026). xitayning xenen, ningshya, chingxey olkiliridiki ghayet zor dolet qollighan halal restoran, gosh we yemeklik pishshiqlap ishlesh zawutliri ereb jemiyitining asasliq teminliguchilirige aylandi. peqet 2025-yilila xitayning ottura sherqqe qilghan halal gosh eksporti 180 ming tonnidin 200 ming tonnighiche yetken (OR, 2026).

xitayning soda tori sherqiy jenubiy asiya bazarlirida, bolupmu malayshiya we hindoneziye bilen bolghan alaqide alahide tereqqiy qildi. xitay eksport shirketliri malayshiyaning dunyada yuqiri inawetke ige bolghan JAKIM halal guwahname sistemisidin paydilinip, ozlirining mehsulatlirini dunyaning hemme yerige setish yollirini achti (HKTDC, 2016). shuning bilen bir waqitta, hindoneziye hokumitining 2026-yili 10-aydin bashlap yolgha qoyidighan «mejburiy halal guwahname belgilimisi» (LPPOM/BPJPH) xitay karxanilirining hindoneziye bazirigha yuzlinishi uchun bir xil «kirish beliti»ge aylandi. xitaydiki pen-texnika we girim buyumliri teminliguchiliri bu qaidige yuzlinip sistemiliq teyyarliqlarni qildi (LPH LPPOM, 2026).

xitayning ereb yerim arilidiki, bolupmu dubey we seudi erebistan bilen bolghan halal sherikchilikimu yengi yuqiri pellige koturuldi. 2017-yili dubey yemeklik baghchisi (Dubai Food Park) bilen xitayning ningshya fondi bashqurush shirkiti otturisida tuzulgen 1.5 milyard dollarliq ghayet zor kelishim, dubeyde 30 yemeklik pishshiqlap ishlesh zawutini, jumlidin xitayning halal qachilash zawutlirini berpa qilishni nishan qildi (Carnegie, 2024). seudi erebistanning Almarai gheyriy diniy sutchilik shirkiti ningshyadiki xitay kopiratipliri bilen birliship bir yil ichide 150 milyon yuenlik halal sut mehsulatliri baziri yaratti (China Briefing, 2025).

bu torda teminlesh zenjirini bashqurush meqsitide, xitay hokumiti texnikiliq jehettinmu tereqqiy qildi. ningshya we bashqa halal baziri merkezliride, xitay karxaniliri bilog zenjiri (Blockchain) texnikisini ishlitip, mehsulatlarning xam eshyadin tartip setilishqiche bolghan murekkep jeryanlirini tekshurush, siyrilish we bulghinish xewpini minutlar ichide kozitidighan sistemilarni tereqqiy qildurdi (RSIS International, 2025). bu texnika xelqaradiki istemalchilarning xitayning halal guwahliqigha bolghan gumanlirini yoshurush we ularning ishenchisini setiwelishta kuchluk rol oynidi.

xitay doletlik yemeklik monopol shirketliridin COFCO we yili (Yili Group) dunyawi halal yemeklik pishshiqlap ishlesh liniyesi berpa qilip, yalghuz gheyriy musulman doletlerdila emes, yene awstraliye, yengi zelandiye we yaponiye qatarliq sayahet baziri tereqqiy qilghan doletlerdimu halal yemeklik teminleshni kontrol qildi (RSIS International, 2025; LBX, 2025). yaponiye we koreyediki dunyawi tez yemeklik shirketliri xitayning ghayet zor xam eshya bazirigha mohtaj bolghanliqidin, ular bilen birlikte halal yemeklik kelishimi tuzdi (LBX, 2025). xitay ozini dunyaning yengi «halal derwazisi»gha aylanduruwatqandek qilatti.

bu xelqaraliq soda tori beyjinggha peqetla ghayet zor maliye bayliqi elip kelip qalmay, yene tashqi dunyada doletning siyasiy obrazini perdazlashta intayin alahide bir purset yaritip berdi. «bir belbagh, bir yol» ning eng yadroluq jughrapiyelik liniyeliri musulman doletlirining territoriyesidin otidighan bolghachqa, xitayning halal soda kartisi beyjingning yumshaq kuchining chet el musulmanliri arisidiki bash elchisi bolup berdi (CUS, 2025; Carnegie, 2024; RSIS International, 2025). mana mushu tereqqiyatlar, beyjingning chegra ichidiki islamni weyran qilish emeliyiti bilen putunley ziddiyetlik bir menzirini shekillendurdi.

beshinchi bolum: ichki basturush bilen tashqi soda otturisidiki asasiy paradoks

beyjing oz chegrasi ichide islamning ijtimaiy we diniy ipadilirini qayta shekillendurushke tirishiwatqan bir peytte, neme uchun xelqara bazarda «halal» kimlikini iqtisadiy we diplomatik bayliqqa aylanduridu? mezkur ikki yuzlimichi siyasetning tup yiltizi «ichki bixeterlik we tashqi iqtisadiy menpeet» otturisidiki ziddiyet bilen zich baghlanghan. xitay kommunistik partiyesi uchun eytqanda, dolet ichidiki kuchluk diniy yuzlinish we milliy xasliq hakimiyetning siyasiy bixeterliki we ulus birlikige qarshi bekitilgen birinchi tehdittur. lekin, chegra sirtidiki halal mehsulat baziri bolsa ghayet zor bir iqtisadiy pursettur. (CUS, 2025; RSIS International, 2025).

bu paradoksning ikkinchi asasiy olchimi «ideologiye we bazar piragmatizmi» ramkisida korulidu. beyjing hokumiti dolet ichide sotsiyalistik qimmet qarash we milliy assimilyatsiyeni mutleq ideologiye qilip tutup turuwatqan bolsimu, tashqi dunyada bazar piragmatizmini tallaydu. xitay shirketliri xelqara istemalchilarning diniy sezgurlukini dolet menpeeti yaritidighan bir tawar supitide bazargha salidu. yeni diniy etiqad xitayning chegrasi ichide tamamen cheklensimu, chegra sirtida payda elip kelidighan tur supitide qoghdilidu.

yene bir ramka «diniy kontrol we halal markisini tawarlashturush» tin ibaret. xitay hokumiti dolet ichidiki tunggan we uyghurlarning erebche halal belgilirini ishlitishini tashqi kuchlerning singip kirishi dep chekleydu (UK Home Office, 2025; CECC, 2021). lekin tashqi sodida, doletning yardimi bilen ningshya qatarliq olkilerde ghayet zor halalliq belgiliri, erebche elanlar we soda guwahnamiliri berpa qilinidu (Yan Sun, 2022). bu ziddiyet shuni korsitiduki, beyjing uchun eytqanda, islam peqet doletning kontrolluqida turghandila we xitay siyasitige xizmet qilghandila andin mewjut bolush hoquqigha ige bir turluk tawardin ibarettur.

tarixiy nuqtidin eytqanda, ningshya yerlik hokumetliri 2006-yilidin 2016-yilighiche bolghan ariliqta, islam dini belgilirini we erebche yeziqni tashqi sodini jelp qilish uchun qesten terghib qildi (Yan Sun, 2022). ular ningshyani «sherqning dubeyi»ge aylandurush ghayisi bilen, meschit turlirini, halal guwahnamilerni we ereb tili mekteplirini qollidi. lekin shi jinping partiye rehberlikige kelgendin keyin, bu siyaset milliy bixeterlikke ziyanliq dep derhal toxtitildi, gumbezler yiqitildi. bu ehwal sistemiliq dolet menpeeti nuqtisida dinning peqet bir siyasiy qoral supitide ishlitilidighanliqini yene bir qetim toluq korsetti.

bu ziddiyet xitayning xelqaradiki inawitigimu tesir korsetmey qalmidi. xitayning halal mehsulatliri dolet sirtida setiliwatqanda, nurghunlighan musteqil musulman jemiyetliri beyjingning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan diniy basturush qilmishliridin xewerdar bolup, xitay mehsulatlirini setiwelishtin shubhilenmekte (CUS, 2025; RSIS International, 2025). lekin, xitay hokumiti ottura sherq we sherqiy jenubiy asiya bazarlirida ozining diniy basturush siyasetlirini yoshurush uchun, «halal eksporti» ni bir xil diplomatik niqab supitide ghayet zor emgek bilen terghib qiliwatidu.

beyjing karxaniliri teripidin dunya bazarlirigha setiliwatqan bu halal kimlikining suniy ikenliki shu yerde koruliduki, dolet ichide erebche «halal» yeziqini yezish putunley cheklengen bolsimu, tashqi dunyadiki yaponiye, koreye we awstraliye bazarlirida beyjing shirketliri dunyadiki eng chong erebche halal yeziqlirini mehsulat ustige chaplap turup satidu (Guangtian Ha, 2020; LBX, 2025). bu yerdiki siyasiy logika shundaq addiyki, beyjing chegra ichide milliy kimlikni tazilap yoqitish elip barsimu, chegra sirtida tawar setish uchun shu kimlikni ishlitishtin hergiz nomus qilmaydu.

bu chongqur paradoks xitayning dunya siyasiti bilen dolet mudapie siyasitining maslashqan bir jup sistemisi supitide ijra qilinmaqta. dolet ichidiki musulman nopusining radikalliship ketishidin qorqqan partiye, sirtta pul tepish we diplomatiye yaritishta islamning muqeddes bayliqini tamamen ayrim bir soda menbesi dep bekitip yurguzuwatidu (Mamedov & Jackson, 2025). bu xil ziddiyetning dunya jughrapiyelik siyasitide, bolupmu musulman doletliri bilen bolghan munasiwetlerde oynighan roli teximu chong bir mesilidur.

altinchi bolum: jughrapiyelik siyasiy menpeet we musulman doletlirining yumshaq kuch aldidiki sukuti

beyjing hokumiti yeqinqi yillardin buyan musulman doletlirining siyasiy we diniy sezgur nuqtilirini yeqindin kozitish arqiliq, ozini islam dunyasining eng semimiy, ishenchlik sheriki qilip korsitishte zor derijide utuq qazandi. xitayning bu tashqi diplomatiye yumshaq kuchi «bir belbagh, bir yol» ning milyardlighan dollarliq ul eslihe selinmilirini tuwruk qilip yurguzulmekte. buning yadrosida, xitay kommunistik partiyesi ozining «diniy erkinlik qoghdighuchisi» ikenliki heqqidiki saxta terghibatlarni xelqaraliq munberlerde sistemiliq korsitip keldi (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025).

bu siyasiy oyunning eng tup netijisi shu yerde koruldiki, beyjing dairiliri musulman doletliridin kelgen resmiy hokumet we diniy wekillerni sherqiy turkistangha teklip qilip, ulargha dolet teripidin layihelengen saxta «kongul echish orunliri» ni korsitip, rayondiki zorawanliq qilmishlirini «terrorluqqa qarshi terbiyelesh pilani» dep ishendurdi (Mamedov & Jackson, 2025). yerlik uyghur medeniyet bayliqi saxta sayahet nishani qilinip, beyjing yumshaq kuchining qoraligha aylanduruldi. bu xil saxta uchur oydurmichiliqi xitayning basturush siyasetlirining tashqi dunyadin yoshurun tutulushida birinchi derijilik kuch boldi.

bu yumshaq kuchning kuchi shu yerde korunup turiduki, dunyadiki kopligen musulman doletliri xitayning sherqiy turkistanda yurguzuwatqan kishilik hoquq depsendichilikige qarita putunley sukut qilishni tallidi. 2019-yili b d t kishilik hoquq kengishide xitayning sherqiy turkistandiki siyasetlirini qollap we teriplep otturigha qoyulghan birleshme xetke dunyadiki 40 tin artuq dolet imza qoyghan bolup, bularning ichide seudi erebistan, pakistan, misir, iran we ereb birleshme xelipiliki qatarliq eng chong musulman doletliri bar idi (Mamedov & Jackson, 2025). bu qollash gherb doletlirining xitaygha qaratqan tenqidliri aldida beyjinggha kuchluk bir diplomatik qalqan yaritip berdi.

bu sukut qilish siyasiti birinchidin, musulman doletlirining xitay bilen bolghan ghayet zor iqtisadiy menpeet baghlinishi bilen chushendurulidu. pakistanning xitay-pakistan iqtisadiy karidori (CPEC) gha bolghan ehtiyaji, dubey we seudi erebistanning xitayning yuqiri texnika we eshya oboroti sistemisidin paydilinip ozlirini rayonning yengi halal merkizi qilip tereqqiy qildurush meqsetliri, beyjing hokumitige qarshi diplomatik pozitsiye tutushni putunley mumkin emes qiliwetti (Carnegie, 2024; RSIS International, 2025).

ikkinchidin, xitayning bashqa doletlerning ichki ishlirigha arilashmasliq siyasitimu belgilik rol oynaydu. beyjing hokumiti musulman doletliridiki diktator yaki siyasiy jehettin qisilghan hakimiyetlerni gherbning «kishilik hoquq erkinliki» besimidin qoghdashta bir xil diplomatik qalqan bolup beridu, buning bedilige musulman hakimiyetliri beyjingning sherqiy turkistandiki qirghinchiliqigha qarita putunley sukut qilidu, hetta qollaydu (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). bu yerdiki soda noqul maddiy yemeklik emes, belki siyasiy sadaqet sodisidur.

yeqinqi yillarda, xitayning ottura sherqte qozghighan tinchliq we muressechilik rolimu uning yumshaq kuch kartisini kucheytti. 2023-yilining axirida, xitay ghezze urushini toxtitish pilanining bir qismi supitide seudi erebistan, misir, iyordaniye, pelestin we hindoneziye tashqi ishlar ministirlirini beyjingda kutuwaldi, 2024-yili 7-ayda xamas bilen fatax otturisida birlik hokumet qurush toghrisidiki «beyjing xitabnamisi» ni imzalidi (Mamedov & Jackson, 2025). bu diplomatik muressechilik roli gherbning ottura sherqtiki ayrimichiliq siyasitige qarshi beyjingni musulman ammisining kozide heqiqiy dost qilip korsitishke yardem berdi.

shundaq qilip, beyjing hokumiti musulman doletlirining yerlik siyaset boshluqini sistemiliq kontrol qilip, chegra ichidiki qirghinchiliq siyasetlirige qarita xelqaraliq qoghdash sistemisi berpa qilishta toluq utuq qazandi (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). musulman jemiyitining beyjingning halal mehsulatlirini qobul qilishi we iqtisadiy jehettin chemberchas baghlinishi, kishilik hoquq depsendichilikige bolghan siyasiy besimni yoqqa chiqardi. lekin, bu halal yipek yolining noqul bir soda layihesila emes, teximu chong bir jughrapiyelik siyasiy oyun ikenliki tenqidiy nezerge mohtajdur.

yettinchi bolum: tenqidiy baha: halal yipek yoli niqabi astidiki dunyawi tesir dairisi

«halal yipek yoli» ni peqet bir xil noqul soda we bazar turi dep qarash yeterlikmu? menbelerning bergen keng dairilik delillirige asaslanghanda, bu layihe xitay hokumitining musulman dunyasigha qaratqan teximu keng we uzun muddetlik jughrapiyelik siyasiy istrategiyesining bir qismidur (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). beyjing ozining tashqi iqtisadiy kuchi arqiliq, dolet ichidiki diniy zulmini tashqi bazarning kirimi we sadaqiti bilen perdazlap kelmekte. bu layihening jughrapiyelik siyasiy yadrosi bolsa, gherbning liberal sistemisigha qarshi beyjingni merkez qilghan yengi bir dunya tertipi berpa qilishtin ibarettur.

bu siyasette, xitayning otturigha qoyghan «yershari medeniyet teshebbusi» (Global Civilization Initiative) alahide rol oynaydu (Mamedov & Jackson, 2025). bu teshebbus gherbning yekke «kishilik hoquq we demokratiye» qimmet qarishigha qarshi dunyadiki her bir medeniyetning, jumlidin islam medeniyitining ozgiche qimmet sistemisini doletning mejburiy kontrolluqi astida saqlap qelishini qollaydu. bu qollash diktatorluq yaki siyasiy yonilishi ajiz bolghan musulman hakimiyetliri uchun intayin yaqidighan bir yumshaq kuch sistemisi bolup berdi, beyjing buningdin toluq paydilandi.

lekin, beyjingning yumshaq kuchining uzun muddetlik put tirep turalishi yenila intayin gumanliqtur, chunki chinliq we exlaq kemchil bolghan her qandaq yumshaq kuch barghanseri kop zerbige duch kelidu (Mamedov & Jackson, 2025). xelqaradiki kishilik hoquq teshkilatliri, musteqil taratqular we xelqaraliq kozetkuchiler xitayning chegra ichidiki zulmini izchil dunyagha ashkarilap, beyjingning tashqi diplomatiyesini «yumshaq kuchsizlendurush» (soft disempowerment) ge uchritiwatidu. (Mamedov & Jackson, 2025). gherb doletliri, bolupmu amerika hokumiti xitayning sherqiy turkistandiki qilmishlirini «irqiy qirghinchiliq» dep bekitip, uyghur mejburiy emgikige chetishliq mehsulatlargha jaza yurguzdi, buning bilen, beyjingning niqabi teximu ashkarilandi.

bu ehwallar xitayning tashqi halal sodisidimu ozining dezlirini korsetmekte. xitayning halal guwahname sistemisi dunyada kuchluk bir «ishench kirizisi» gha duch kelgen bolup, xitay halal shirketlirining yemekliklerge choshqa goshini qoshup setishtek izchil chataqliri xelqarada kop qetim setchilik peyda qildi (Carnegie, 2024; RSIS International, 2025). dolet derijilik diniy nazaret orginining bolmasliqi, xitay halal mehsulatlirining chet el musulmanliri teripidin ishenchsiz dep qarilishini kelturup chiqardi (RSIS International, 2025; OR, 2026).

shuning bilen bir waqitta, malayshiya we hindoneziye qatarliq eneniwi halal mehsulat yetekchiliri xitayning halal soda torining kengiyishige qarshi ozlirining diniy sadaqet boshluqini qattiq qoghdimaqta (FULCRUM, 2025). malayshiyaning JAKIM guwahliqi ozining 47 dolettiki 67 orgini bilen yershari xarakterlik eng ishenchlik markidur, ular xitayning suniy ishlepchiqirish liniyesige yeterlik guman bilen qaraydu (FULCRUM, 2025; OR, 2026). bu ehwal beyjingni tashqi sodida yalghuz payda bilenla emes, belki diniy sahedimu yengi bir besimgha duch kelturdi.

bu tenqidiy bahalashqa qarshi pikirlermu yoq emes. bir qisim piragmatik soda tehlilchiliri xitayning halal sodisini noqul doletning siyasiy pilani degili bolmaydu, chunki xitaydiki nurghunlighan tunggan karxaniliri tamamen ozlirining tirishchanliqi we xususiy menpeeti bilen bu bazarni qurup chiqqan, dep qaraydu (Yan Sun, 2022). lekin, doletning yerlik siyasetlerni kontrol qilishi, meschit turlirini weyran qilishi we xususiy karxanilarning halal sistemilirini dolet menpeetige boysundurushi, din bilen sodining dolet kontrolluqisiz mumkin bolmaydighanliqini yene bir qetim namayan qildi.

netijide, xitayning «halal yipek yoli» beyjingning jughrapiyelik siyasiy oyun tuzulmisining eng muhim gheyriy diniy supisidur. beyjing dolet ichide islam kimlikini eritish siyasiti yurguzgende, tashqi dunyada shu kimlik yaratqan ghayet zor bazar kirimi we diplomatik qalqandin paydilinishni izchil qoghdidi. lekin, bu xil oyunning kelgusi barghanseri xelqaraliq besim we yerlik ishench kirizisi aldida yengi bir dewrge qedem qoyidu. kelgusi tereqqiyatlarning yuzlinishige asasen towendiki bir nechche mumkin bolghan senariyeni otturigha qoyushqa bolidu.

uch xil kelgusi senariye

1. hindoneziye we malayshiya qatarliq doletlerning mejburiy halal guwahname sistemisini qattiqlashturushi we xitayning tashqi sodida ishench kirizisigha duch kelishi: bu senariyege asasen, 2026-yili 10-ayda hindoneziyening mejburiy halal belgilimisi resmiy yolgha qoyulghanda, xitayning dolet ichidiki pishshiqlap ishlesh supetlirining chechilangghuliqi, doletlik birlikke kelgen halal guwahliq orginining yoqluqi, shundaqla ilgiri yuz bergen choshqa goshi setchilikige oxshash ishench buzulushliri tashqi sodida eghir kashila peyda qilidu (RSIS International, 2025; LPH LPPOM, 2026; OR, 2026). xitay shirketliri xelqara bazardiki ornini tez surette malayshiya we hindoneziyening sheriklirige tartquzup qoyidu, beyjing yalghan diplomatik terghibat bilenla bu ishench boshluqini tolduralmaydu.
2. musulman doletlirining kishilik hoquq besimi sewebidin xitayning halal mehsulatlirini bayqut qilishi we iqtisadiy kartining ajizlishishi: xitay hokumitining sherqiy turkistandiki medeniyet we nopus qirghinchiliqigha ait yengi delil-ispatlarning dunya metbuatlirida barghanseri keng kolemde otturigha chiqishi, ereb doletliri we sherqiy jenubiy asiyadiki derwaza xarakterlik tashqi diniy guruppilar (TRA) we xelqara puqrawi jemiyetlerning besimini yuqiri koturidu (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). musulman ammisining beyjing halal mehsulatlirigha qaratqan omumiy bayqut heriketliri, musulman hokumetlirini beyjing bilen bolghan soda alaqiliride pozitsiye ozgertishke mejbur qilidu. buning bilen xitayning «halal yipek yoli» istrategiyesi doletning iqtisadiy bayliqi bolushtin qelip, eghir bir diplomatik yukke aylinidu.
3. xitayning doletlik halal bashqurush orgini qurup, texnikiliq wasitiler (MRA, Blockchain) arqiliq dolet ichidiki basturushni yoshurushta muweppeqiyet qazinishi: beyjing hokumiti xelqaradiki guman we ishenchsizlikke taqabil turush uchun doletlik bir tutash halal bashqurush orgini qurup chiqidu, malayshiya (JAKIM) we hindoneziye (BPJPH) bilen bolghan diplomatik kelishimlirini yenimu mustehkemleydu (RSIS International, 2025; OR, 2026). ular bilok zenjiri we eshya oboroti texnikisi arqiliq supetni dunya olchimige yetkuzup, dolet ichidiki barliq siyasiy basturushlarni texnikiliq jipsilashturush arqiliq, dunyaning kozidin yoshurushni toluq emelge ashuridu. musulman doletliri bolsa xitayning bu yuqiri texnikiliq soda liniyesige yenimu egiship, sherqiy turkistan mesilisige bolghan sukut qilish siyasitini yenimu tewrenmestin dawam qilidu.

xulase

xitayning chegra ichidiki «islamni xitaychilashturush» qirghinchiliq siyasiti bilen chegra sirtidiki «halal yipek yoli» iqtisad istrategiyesi, beyjingning jughrapiyelik siyasiy yumshaq kuch we dolet menpeeti yaritishtiki ikki yuzlimichi tashqi siyasitining eng tipik namayendisidur (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025). beyjing hokumiti dinning ijtimaiy we kimlik kuchini chegra ichide hakimiyet xewpi dep qarap weyran qilghan bir peytte, chegra sirtida uni pul tepish we tashqi diplomatiyede qalqan berpa qilishning birinchi derijilik qorali supitide ishlitiwatidu (CUS, 2025; Mamedov & Jackson, 2025; Yan Sun, 2022). bu ziddiyet sotsiyalistik partiye dolitining siyasiy bixeterlik ghayiliri bilen tashqi bazar pragmatizmining zich birlishishi arqiliq emelge ashurulmaqta.

lekin, beyjingning bu suniy berpa qilghan yumshaq kuchi we soda tori barghanseri xelqaradiki pash bolushlar, kishilik hoquq besimliri, shundaqla dolet xarakterlik ishench buzulushi aldida chong bir sinaqqa duch kelmekte (Mamedov & Jackson, 2025; OR, 2026). uzun muddetlik jughrapiyelik siyasiy yuzlinishtin qarighanda, exlaqiy we semimiy bolmighan, chegra ichidiki milyonlighan qurbanlarning qan – yashliri bedilige qurulghan bundaq bir «halal sodisi», musulman dunyasining qaytidin oyghinishi yaki tashqi diniy guruppilarning heqiqiy jeng elan qilishi astida oz qimmitini yoqitish xewpige duch kelidu (Mamedov & Jackson, 2025). beyjingning kelgusi siyasiti doletlik texnikiliq wasitilerni yaritish bilen xelqaraliq besimning birlishish nuqtisida bekitilidu.

paydilanghan menbeler:

1. Center for Uyghur Studies (CUS). (2025). «China’s Hypocrisy on Religion: Unveiling Contradictions in the PRC’s Religious Policies.» Center for Uyghur Studies, Washington DC. URL: https://uyghurstudy.org/cus-releases-new-report-exposing-chinas-hypocrisy-on-religion/
2. HKTDC Research. (2016). «Certification: The Key to Accessing ASEAN’s Halal Market.» Hong Kong Trade Development Council, Kuala Lumpur Office. URL: https://research.hktdc.com/en/article/MjAxNDA2OTgxNA
3. Carnegie Endowment for International Peace. (2024). «China’s Burgeoning Halal Trade: Implications for the Arab World.» Sada Commentary, Middle East Program. URL: https://carnegieendowment.org/sada/2024/05/chinas-burgeoning-halal-trade-implications-for-the-arab-world
4. UK Government Home Office. (2025). «Country policy and information note: Muslims (including Uyghurs in Xinjiang), July 2025.» GOV.UK. URL: https://www.gov.uk/government/publications/china-country-policy-and-information-notes/country-policy-and-information-note-muslims-including-uyghurs-in-xinjiang-july-2022-accessible
5. RSIS International. (2025). «From Fragmentation to Integration: A Review of China’s Halal Supply Chain Management and its Role in Achieving Sustainable Development Goals.» International Journal of Research and Innovation in Social Science, Vol. IX, Issue V. URL: https://dx.doi.org/10.47772/IJRISS.2025.905000373
6. LBX Solutions. (2025). «Halal Oriental Food Supplier Australia, NZ, Japan, Korea, China.» LBX Solutions Sdn Bhd. URL: https://lbxsolutions.com/
7. Congressional-Executive Commission on China (CECC). (2021). «Hui Muslims and the ›Xinjiang Model‹ of State Suppression of Religion.» Congressional-Executive Commission on China Analysis, Washington DC. URL: https://www.cecc.gov/publications/commission-analysis/hui-muslims-and-the-%E2%80%9Cxinjiang-model%E2%80%9D-of-state-suppression-of
8. LPH LPPOM. (2026). «In China, LPPOM Emphasizes Halal Certification as the ›Entry Ticket‹ to the Indonesian Market.» Halalmui.org. URL: https://halalmui.org/
9. Cambridge University Press. (2025). «Instrumentalising Islam: The religious soft power strategies of China, Russia, and the US.» Review of International Studies, Northumbria University. URL: https://doi.org/10.1017/S0260210525101149
10. Silkroad-Trading Co. (JAPAN). (2021). «International HALAL Silkroad.» Yonezawa, Japan. URL: http://www.halal-silkroad.jp/
11. FULCRUM / ISEAS. (2025). «Islamic Soft Power: Malaysia Well-Positioned to Consolidate its Global Leadership on Halal Branding and Governance.» ISEAS – Yusof Ishak Institute. URL: https://fulcrum.sg/islamic-soft-power-malaysia-well-positioned-to-consolidate-its-global-leadership-on-halal-branding-and-governance/
12. China Briefing / Dezan Shira & Associates. (2025). «Navigating China’s Halal Food Market: Opportunities and Compliance.» Dezan Shira & Associates Advisor Team. URL: https://www.china-briefing.com/news/halal-certification-procedures-in-china/
13. OR Digital Media Platform. (2026). «清真新丝路» (Halal New Silk Road). OR Platform, Commercial & Economic Review. URL: https://www.orplatform.cn/
14. Guangtian Ha. (2020). «Specters of Qingzhen: Marking Islam in China.» Sociology of Islam, Brill, Vol. 8, pp. 423-447. URL: https://doi.org/10.1163/22153102-00802008
15. Yan Sun. (2022). «“Islamization” and Crackdown in Ningxia: Another Xinjiang?» Journal of Contemporary China, CUNY Queens College. URL: https://doi.org/10.1080/10670564.2022.2138699
16. Voice of America (VOA) Chinese. (2021). «中共“伊斯兰教中国化”之火烧至偏远海南三亚穆斯林社区» (The Fire of CPC’s ›Sinicization of Islam‹ Spreads to Remote Muslim Communities in Sanya, Hainan). VOA News. URL: https://www.voachinese.com/a/5787938.html
17. Xinhua News Agency. (2014). «中国清真食品产业借“新丝路”拓展国际市场» (China’s Halal Food Industry Leverages the ›New Silk Road‹ to Expand into International Markets). Xinhua Net. URL: http://www.xinhuanet.com/world/2014-06/04/c_111112105.htm
18. Radio Free Asia (RFA) Chinese. (2019). «宗教打压：伊斯兰教中国化纲要出台» (Religious Oppression: The Working Outline on the Sinicization of Islam is Released). RFA. URL: https://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/shehui/ql1-01072019090645.html