dunya uyghur qurultiyi sherqiy turkistangha barghan awstraliye puqraliqidiki we mengguluk olturaqlishish hoquqigha ige uyghurlarning xitay dairiliri teripidin soraq qilinip, kozitilip we tehditke uchrighanliqini bildurup, awstraliye hokumitini ularni qoghdashqa chaqirdi.

miyunxen [germaniye], 18-awghust (ANI) — dunya uyghur qurultiyi xitay dairilirining sherqiy turkistanni ziyaret qilghan awstraliye puqraliqidiki we mengguluk olturaqlishish hoquqigha ige uyghurlarni soraq qilish, kozitish we tehdit selish qilmishlirini qattiq eyiblidi.

dunya uyghur qurultiyi axbarat bayanatida kishilik hoquqni kozitish teshkilati (Human Rights Watch)ning yeqinqi tetqiqatini neqil qildi. mezkur tetqiqatta awstraliye puqraliqi yaki mengguluk olturaqlishish hoquqigha ige, yeqinda sherqiy turkistangha barghan uyghurlar ziyaret qilinghan. qurultayning bildurushiche, bu guwahliqlar awstraliyediki uyghurlarning rayondiki aile ezalirini yoqlashqa urunghanda eghir cheklimilerge duch kelidighanliqini korsitidu; igilinishiche, ziyaretke peqet keng kolemlik tekshurush we arqa korunushni tekshurushtin otkendin keyin, qattiq kozitish astidila ruxset qilinidiken.

qurultay nurghun awstraliyelik uyghurning ailisini putunley yoqliyalmaydighanliqini, ularning asasliq alaqe wasitisi supitide peqet telefonghila tayinip qalghanliqini bildurdi. bu telefon alaqiliriningmu xitay dairiliri teripidin kozitilidighanliqi ilgiri suruldi.

axbarat bayanatigha qarighanda, sherqiy turkistangha baralighan uch neper awstraliyelik uyghur hokumet belgiligen mehmanxanilargha orunlashturulghanliqini we qattiq kozitish astida tutulghanliqini eytqan. ulardin kundilik paaliyetlirini her kuni dairilerge doklat qilishmu telep qilinghan.

qurultay yene ziyariti jeryanida 12 qetimdin artuq soraq qilinghanliqi bildurulgen yene bir awstraliyelik uyghurning guwahliqini neqil qildi. teshkilatning bildurushiche, soraqlarning biri yette saettin artuq dawamlashqan; dairiler bu jeryanda awstraliyede turushluq uyghur paaliyetchilirining adresi we telefon nomuri qatarliq uchurlarni telep qilghan.

mezkur shexs dairilerge ozide telep qilinghan uchurlarning yoqluqini eytqan. qurultayning bildurushiche, dairiler arqidin uninggha besim ishlitip, awstraliyediki uyghur paaliyetchilirini kozitishni we ammiwi paaliyetlerde ularni suretke tartishni telep qilghan.

dunya uyghur qurultiyi bu qilmishlarni asasiy kishilik hoquqning eghir depsende qilinishi, dep teriplidi. qurultay bundaq qilmishlarning awstraliyelik uyghurlarni, chet eldiki uyghur paaliyetchilirini we ularning xitaydiki uruq-tughqanlirini teximu zor xewpke duchar qilishi mumkinlikini agahlandurdi.

teshkilat yene xitayning yengi «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatni ilgiri surush qanuni»ning 63-maddisining 2026-yili 1-iyuldin bashlap kuchke ige bolghanliqigha qarita endishe bildurdi.

qurultayning bildurushiche, bu madda xitay sirtida xitaygha qarshi paaliyetler bilen shughullanghan we «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatigha buzghunchiliq qilish yaki milliy bolgunchilik peyda qilish» dep qaralghan teshkilat we shexslerni xitay qanuni boyiche qanuniy jawabkarliqqa tartishqa yol echishi mumkin.

dunya uyghur qurultiyi bu maddining xitay sirtida yashawatqan uyghurlargha, bolupmu hoquq teshebbuschiliqi we kishilik hoquq paaliyetliri bilen shughulliniwatqanlargha qaritilghan besimni teximu ashuruwetishi mumkinlikini ilgiri surdi.

axbarat bayanatida deyilishiche, awstraliyediki uyghur paaliyetchiliri heqqide uchur toplash uchun tehdit selish yaki awstraliyelik uyghurlargha besim ishlitip, ularni paaliyetchilerni kozitishke mejburlash xitay chegrasidin halqighan basturushning bir xil shekli hesablinidu.

dunya uyghur qurultiyi awstraliyelik uyghurlar doklat qilghan kechurmishlerni yekke hadise, dep qarimasliq kereklikini bildurdi. teshkilat bularni xitay dairilirining uyghurlarni yetim qaldurush, chet eldiki hoquq teshebbuschiliqini basturush we pisxikiliq besim peyda qilish uchun kozitish, tehdit selish we aile bilen alaqilishishni cheklesh usullirini qollinidighan teximu keng dairilik endizining bir qismi, dep teriplidi.

teshkilat yene uyghur kishilik hoquq qurulushining aililerni ayriwetish we chet eldiki uyghurlargha parakendichilik selish heqqidiki ilgiriki tetqiqatlirini tilgha aldi. qurultayning qarishiche, xitay dairiliri xitayda qalghan aile ezalirini chet elde yashawatqan uyghurlargha qarshi besim wasitisi qilip ishletken.

qurultayning bildurushiche, xitay sirtidiki uyghurlar bezi ehwallarda diyasporaning paaliyetliri heqqide uchur berishke mejburlash meqsitide, xitaydiki uruq-tughqanlirining ziyankeshlikke uchraydighanliqi bilen tehdit qilinghan.

dunya uyghur qurultiyi bu xil qilmishlarning uyghurlarning hoquq teshebbuschiliqigha «qorqutush tesiri» peyda qilidighanliqini bildurdi. bu, diyaspora ezalirining ozi yaki ailisi och elishqa uchrashtin ensirep, ammiwi paaliyetlerge qatnishishini yaki kishilik hoquq mesililiri heqqide soz qilishini tosup qoyushi mumkin.

teshkilat yene awstraliyelik uyghurlargha selinghanliqi doklat qilinghan parakendichilikning, diyaspora jamaetliri heqqide uchur toplash we xitay sirtidiki uyghurlarning hoquq teshebbuschiliqini basturush urunushlirini oz ichige alghan teximu keng dairilik chegra halqighan basturush istrategiyesini eks etturidighanliqini ilgiri surdi.

dunya uyghur qurultiyi awstraliye hokumitini awstraliyede yashawatqan uyghurlarni xitayning chegra halqighan basturushi, dep teriplengen qilmishlardin qoghdash uchun zorur tedbirlerni qollinishqa chaqirdi. qurultay yene kanberrani awstraliyediki uyghur paaliyetchiliri we teshkilatlirining ozi yaki ailisi tehdit, kozitish yaki och elishqa uchrashtin qorqmay, hoquq teshebbuschiliq xizmetlirini dawamlashturushigha kapaletlik qilishqa dewet qildi.

dunya uyghur qurultiyining axbarat bayanatida tilgha elinghan eyibleshler xitay dairilirining qilmishlirigha munasiwetlik bolup, teshkilat neqil qilghan guwahliqlar we tetqiqat netijiliri supitide otturigha qoyulghan. xitay hokumiti ilgiri sherqiy turkistanda keng kolemlik kishilik hoquq depsendichiliki mewjut, degen eyibleshlerni ret qilghan we rayondiki siyasetlirini terrorluq we esebiylikke qarshi turush, tereqqiyat we milletler ittipaqliqini ilgiri surushni meqset qilghan tedbirler, dep teripligen. (ANI)