aptori: alekis bagdade (Alex Bagdade)
waqti: 2026-yili 20-awghust
menbe: makgil xelqara obzori (The McGill International Review)
2023-yili 1-ayda, kanadaliq uyghur aktip, uyghur kishilik hoquq himaye qilish qurulushining ijraiye mudiri mehmet toxti xongkongdin kelgendek korungen bir telefonni qobul qilghan. keyin u kanadaning xelqaraliq arilishishni tekshurush komitetigha bergen guwahliqida, xitay saqchilirining ailisidiki bir tughqini arqiliq anisi we ikki hemshirisining olgenlikini uqturghanliqini eytqan. u keyinche 76 yashliq anisining yighiwelish lagerida qaza qilghanliqini bilgen. uning eytishiche, bu telefonning waqti eniq bir agahlandurush idi: anisining olumi «eger teshwiqatni dawamlashtursiang toleydighan bedel» idi. bu telefon kanada parlamenti 10 ming uyghur we bashqa turkiy musulmanlarni orunlashturush planini muzakire qilishtin bir qanche kun ilgiri kelgen.
2023-yili 2-ayning 1-kuni, kanada awam palatasi M-62 nomurluq kelishimni birdek awaz bilen qobul qilip, kanadadin qoghdashqa ehtiyajliq 10 ming uyghur we bashqa turkiy musulmanlarni qayta orunlashturushqa chaqirdi. aridin uch yil otup, 2026-yili 3-ayghiche bolghan ariliqta, peqet 300 gimu yetmeydighan kishi aman-esen yetip kelgen. bu suret bilen kanada 2026-yilining axirida axirlishidighan wedisini orunlashtin intayin yiraqta qaldi. bundaq kechikish peqet bir kochmenler bir terep qilish arqida qelish mesilisila emes. u kanadadiki uyghur xelqige qaritilghan beyjingning tehditliri bilen birliship, teximu keng bir meghlubiyetni ashkarilimaqta: kanada xitayning basturush taktikilirining xelqara perq etidighanliqini etirap qilghan bolsimu, texi unumluk bir qoghdash sistemisi berpa qilalmidi. panahliq peqet qobul qilish bilenla cheklenmesliki, u kanadagha kelishning oz waqtidiki yolini hem ular yetip kelgendin keyinki erkin sozlesh hoquqini oz ichige elishi kerek.
qoghdash ehtiyaji sherqiy turkistandin bashlinidu, bu yerde b d teshkilatining 2022-yilidiki bahalash doklatida keng kolemlik xalighanche tutqun qilish, qiynash eyibleshliri, eghir teptish qilish we diniy hem medeniyet hayatigha qoyulghan eghir cheklimiler hojjetleshturulgen. doklatta uyghurlar we bashqa asasliq musulman guruppilirigha qaritilghan depsendichiliklerning insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkinliki xulasilengen, shundaq bolsimu beyjing oz siyasetlirini bolgunchilik, esebiylik we otmushtiki hujumlargha qarshi turush meqsitidiki terrorluqqa qarshi tedbirler dep aqlaydu. amma b d teshkilatining bahalishida xitayning terrorluqqa qarshi sistemisining eniq bolmighan tebirge we keng kolemlik tutqun qilishqa qolayliq yaritip beridighan aldin mewjut bolghan «esebiylik» korsetkuchlirige tayinidighanliqini otturigha qoydi. shunga bixeterlik bahanisi bu basturushning kenglikini aqliyalmaydu.
M-62 kelishimi xitaydin qachqan, amma «uchinchi doletlerde», yeni xitay we kanadadin bashqa kutuwalghuchi yaki otkunchi doletlerde ajiz orunda yashawatqanlargha alahide kongul bolidu, shuning bilen bir waqitta beyjingning bu hokumetlerge uyghurlarni tutqun qilish we xitaygha qayturup berish uchun eghir besim ishlitidighanliqini etirap qilidu. 2025-yili 2-ayda, tayland 10 yildin artuq tutup torulghan 40 uyghur erni, ularning xitayda qiynash we bashqa eghir ziyankeshliklerge uchraydighanliqini bilip turup qayturup berdi. uchinchi doletlerdin kanadagha qayta orunlashturushtiki bundaq kechikishler uyghurlarning tutqun qilinish, qayturulush yaki mejburlash xewpige uchrash mudditini uzartiwetidu.
qayta orunlashturush jeryani addiy emes. iltimas qilghuchilar adette b d teshkilati musapirlar orgini, belgilengen teshkilat yaki jemiyet yardemchilirining tewsiyesige ehtiyajliq bolidu, shundaqla kanadagha seper qilishtin ilgiri salametlik, jinayi we bixeterlik tekshurushliridin otushi kerek. kochmenler, musapirlar we kanada wetendashliqi orgini (IRCC) iltimas qilghuchilar, xizmetchiler we tewsiye qilghuchi sheriklerni qoghdash uchun tepsiliy meshghulat tepsilatlirining sir saqlinishi kereklikini otturigha quyidu. bular bolupmu hojjetke erishish qiyin bolghanda we uchinchi dolet hokumetliri hemkarlashmighanda shundaq yolluq cheklimilerdur.
emma, sir saqlash mesilisi kanada hokumitining bu yetishelmeslikining kolimini aqliyalmaydu. 2025-yili 9-ayghiche, 140 tin artuq kishi kanadagha yetip kelgen, 740 tin artuq iltimas yene bir terep qiliniwatatti. 2026-yili 3-ayda, bir yuqiri derijilik emeldar kanadagha yetip kelgenlerning 300 kishidin azliqini — parlamentning 10 ming kishilik nishanining %3 gimu yetmeydighanliqini melum qildi. M-62 orunlashturush mejburiyiti bolmighan bir kelishim idi, amma uning bir awazdin otushi siyasiy bir wede yaratti. parlament shundaq kolemde qoghdash wedisi bergende, hokumet yeterlik bir terep qilish iqtidari, musapirlar orni we ochuq omumiy doklat bilen tengdash bolushi kerek. omumiy san we waqit jedwilini elan qilish iltimas qilghuchilarning kimlikini ashkarilap qoymaydu; u jemiyetning bu wedining emelge ashuruluwatqan-ashurulmighanliqigha baha berishige yol achidu.
uningdin bashqa, kanadagha yetip kelishmu uyghurlarni beyjingning tehditidin putunley qutulduralmaydu. cheklimidin halqighan basturush bir hokumetning oz teritoriyesidin sirtqi kishilerni nazaret qilish, tehdit selish yaki jimiqturushqa urunushida korulidu. xelqaraliq arilishishni tekshurush komitetigha soz qilghan uyghur kanadaliqlar tehdit telefonliri, xakkerlengen uskuniler, namayishlardiki nazaretchilik, tor parakendichiliki we xitaydiki tughqanlirigha qaritilghan besimlarni bayan qildi. bir qatnashquchi yene xitay konsulxanisi binasi aldida namayish qiliwatqanda jismaniy we eghizche hujumgha uchrighanliqini melum qildi. aile ezalirigha qaritilghan tehditler alahide unumluk bolidu, chunki u adettiki alaqini xeter menbesige aylandurup qoyidu. toxti ozining 1991-yili yurtidin ayrilghandin buyan tughqanlirigha pasport berilmigenlikini, hemde kanadadiki nurghun uyghurlarning cheteldin kelgen bir telefonning dairilerning kereksiz diqqitini ozige jelp qilidighanliqi uchun xitaydiki ailisi bilen alaqilishishtin ozini qachuridighanliqini chushendurdi. bu wasitilik mejburlash beyjinggha oz iradisini oz qanuniy tewelikidin halqip tengishqa yol achidu, shunga bir musapir kanadada jismaniy jehettin bixeter bolsimu, beyjingning och elishidin qorqup namayish qilish, teshkillesh yaki ashkara sozleshtin ajiz kelidu.
diqqet qilishqa erziydighini, kanada yeqinqi yillardin buyan cheklimidin halqighan basturushqa qarita oz inkasini kucheytishke bashlidi. 2024-yili 6-ayda padishahliq testiqini alghan C-70 qanun layihesi kanada bixeterlik tekshurush orginining orunlashturush urunlirini ashkarilash iqtidarini kengeytti, chetelge baghlanghan tehdit jinayetlirini zamaniwilashturdi we chetel tesirining ashkariliq tizimlikini qurdi. amma, 2026-yili 3-ayghiche, hokumet yene bu tizimlik we uning komissarliq orginini ishqa ashurush uchun ishlimekte. bu islahatlar yolgha qoyulghandin keyin, hokumetning arilishishni eniqlash we eyiblesh iqtidarini osturidu. shundaqtimu, ular namsiz telefon alghan, namayishni koruwatqanda suretke tartilghan yaki tughqinining jazalinishidin qorqqan bir kishi uchun ozlukidin qolayliq bir bixeterlik tori yaritip bergili bolmaydu.
shunga kanadaning aldidiki yol eniq: qoghdash teximu qolayliq bolushi kerek. ottawa xitay ichidiki tughqanlargha qaritilghan och elishni eniq tosalmaydu, amma u kanada ichide nishangha elinghan kishilerge berilidighan yardemni yaxshiliyalaydu. bir birlikke kelgen kop tilliq uchur liniyisi we ishxana qurbanlarning bir weqening saqchi, CSIS yaki bashqa bir organgha aitliqini oyliship olturmayla gumanliq telefonlar, reqemlik basturushlar we namayish nazaretchilikini melum qilishigha yol qoyushi kerek. bir terbiyelengen koordinator qurbanlarni qanun ijra qilish, tor bixeterlik mutexessisliri, qanuniy yardem yaki rohiy jehettin yardem berishke yetekliyeleydu. organlar qurbanlarning ozlikidin bir qanche organni aylinip yurushini kutmey, aktipliq bilen xeter ichidiki jemiyetlerge uchur berishi kerek. IRCC yene kimlik we meshghulat tekshurushlirini yoshurghan asasta M-62 iltimasliri, testiqliri we yetip kelgenlerning aile korunushini elan qilip torlap turushi kerek. bu tedbirler ottawa ayrim bir terep qiliwatqan ikki siyasetni: musapirlarni orunlashturush we chetel arilishishidin qoghdashni bir-birige baghlaydu.
kanadaning uyghurlargha bergen wedisi, eger xeter ichidikiler yetip kelelmise we yetip kelgenler erkin sozlesh, metbuat we oyushush erkinlikidin behrimen bolalmisa, asasen sheklen bir soz bolup qalidu. menilik panahliq amanliqqa erishish yoli bilen birge, panahliqni zorur qilghan hokumetning tehditidin qoghdashni teng oz ichige elishi kerek.
terjime qilghuchi: turkistan waqit geziti
