«Foreign Policy» Jurnilida elan qilinghan bu tehlilde, kommunizim qurbanliri xatire fondining xitay tetqiqati boyiche aliy tetqiqatchisi doktor adriyan zenz bilen tetqiqatchi muetter toxti, beyjingning chet eldiki uyghurlargha qaritilghan chegra halqighan basturushni teximu yoshurun, emma tesiri kuchluk wasitiler arqiliq yengi shekilge ozgertiwatqanliqini muhakime qilidu. aptorlar bolupmu wiza we aile-tughqan ziyaritining shertlik menpeet, mejburlash we teshwiqat qoraligha aylandurulushini tehlil qilidu.
aptor: adriyan zenz | 2026-yili 12-awghust | VOC fondi
chegra halqighan basturush kishilik hoquq doklatlirining girwikidiki bir mesile bolushtin chiqip, gherb doletliridiki bixeterlik munazirilirining merkizige yotkeldi. «Freedom House» elan qilghan yengi sanliq melumatqa qarighanda, 2014-yildin 2025-yilghiche dunyadiki doletlerning tottin biridin koprekige toghra kelidighan 54 hokumet musapirliqqa chiqqan shexsler we diaspora jamaetlirini sukut qildurush uchun chegra halqighan wasitilerni qollanghan; 100 din artuq sahibxan dolette kem degende 1,375 qetim biwasite we jismaniy heriket yuz bergen.
gherb demokratiyeliri axiri bu tehditke jiddiy muamile qilishqa bashlidi. hokumetler resmiy eniqlimilarni qobul qilip, tarmaqlar ara xizmet guruppilirini qurdi we ziyankeshlikke uchrighuchilar uchun melum qilish we yardem qanallirini achti. 2025-yili G7 rehberliri bu mesile toghrisida ortaq bayanat elan qildi; yawropa parlamentimu kishilik hoquq qoghdighuchilirini nishan qilghan chegra halqighan basturush heqqide qarar maqullidi.
lekin, bu tedbirler teswirlewatqan tehdit alliqachan shekil ozgertishke bashlidi. yeqinda elan qilinghan mutexessisler bahalishidin otken bir tetqiqatta, biz beyjingning uyghur diasporasidiki tetqiqatchilar we paaliyetchilerge qaritilghan herikitini tekshurduq. netijide, beyjingning otken bir yilda diasporagha qarita qollanghan eng zor tesirge ige chegra halqighan basturush qoralining korunushte ziyansizdek tuyulidighan bir nerse — wiza ikenlikini bayqiduq.
germaniyelik siyasetshunas yohannes gershewski 2013-yili mustebit hakimiyetning muqimliqi bir-birini kucheytidighan uch tuwrukke tayinidu, dep qarighan: basturush; sadaqetni kapaletlendurush uchun ozige tartish; keng xelq rayini qolgha kelturush uchun qanunluqlashturush. siyasetshunasliq sahesidiki tetqiqatchilar uzundin buyan peqet basturushning ozila bir hakimiyetni dawamlashturushqa yeterlik emeslikini tekitlep kelmekte: basturushning tennerxi yuqiri, qarshiliq peyda qilidu we hakimiyet muqimliqi telep qilidighan uzun muddetlik boysunushni yaritip berelmeydu.
bizningche, oxshash logika chegradin halqipmu kuchke ige. chegra halqighan basturushni yolgha qoyghan hakimiyetler shertlik menpeet teminlesh arqiliq raziliq we boysunushni qolgha kelturushni meqset qilghan chegra halqighan ozige tartishni, shundaqla teshwiqat we bayanni kontrol qilish arqiliq qobul qilishchanliq yaritishni meqset qilghan chegra halqighan qanunluqlashturushnimu yolgha qoyidu. chegra halqighan basturush heriketlirini kozitish we eyiblesh asan bolghachqa, bu tema kishilik hoquq paaliyetchiliri we siyasetchilerni heriketke kelturidighan muhim mesilige aylandi. emma del shu sewebtin, bu uqum doletlerning diasporani qorqutush we sukut qildurush uchun ishlitiwatqan kunseri ozgiriwatqan wasitiler toplimini toluq ipadileshke bek tar bolup qaldi.
beyjingning uyghurlargha qaratqan yeqinqi heriketliri uning yengi usullarni yaritish iqtidarini korsitidu. xitay hokumiti 2023-yildin bashlap sherqiy turkistanning chegrasini diasporadiki uyghurlarning ziyaritige jimjit halda achti. bu siyaset hechqachan resmiy elan qilinmighan, peqet eghizdin-eghizgha tarqalghan. deslepte umidsizlengen az bir qisim kishilerning sepiridin bashlanghan bu ehwal tedrijiy kopeydi. washingtonda turushluq tonulghan bir uyghur paaliyetchisining bizge eytishiche, 2024-yili uyghur amerikiliqlar bashqa jamaet ezalirining tenqididin ensirep seperlirini yoshurup kelgen bolsimu, 2025-yilgha kelgende bu adettiki ishqa aylanghan. hetta beyjingni ilgiri ashkara tenqid qilghan bezi kishilermu sherqiy turkistanni ziyaret qilip qaytqandin keyin paaliyetchilikni putunley tashlighan. sherqiy turkistanda yashaydighan bezi kishilerningmu tughqanlirini korush uchun chet elge chiqishigha yol qoyulup, ikki tereplik echiwetish korunushi yaritilghan.
bu siyasetning merkizidiki mexanizmni tetqiqatimizda «qayturup berish xarakterlik qiziqturush» dep ataymiz. dolet aldi bilen bir mehrumluqni peyda qilidu. beyjing kop yillardin buyan sherqiy turkistanni tashqi dunyadin uzup qoyup, uyghurlarni hetta chet eldin kelgen telefonni qobul qilghanliqi uchunmu tutqun qildi. bizning birimiz bolghan toxti 2017-yili oz momisi bilen bolghan alaqini uzushke mejbur boldi. andin dolet ozi peyda qilghan bu ayrilishtin keyin, ilgiri tartiwalghan nersini qayturup berish teklipini sunidu.
uyghur amerika jemiyitining sabiq reisi elfidar iltibir bizge: «uyghurlar axirqi qetim korushush uchun hemmini xeterge tewekkul qilishqa razi; belkim olum aldidiki ata yaki anisini axirqi qetim korush uchun», dedi.
seper qilghanlargha nisbeten, bu jem bolushning heqiqiy bedili kopinche ayrodurumda ashkara bolidu. mexpiy sohbetler we sirtqa chiqip ketken awaz xatiriliride, 2023 we 2024-yilliri sherqiy turkistangha barghan bir qanche uyghur yetip barghan haman saqchilarning soraqqa tartqanliqini bayan qildi. bir uyghur amerikiliq erge xizmet, soda meblighi we ailisidikilerge seper ijaziti teklip qilinghan.
emeldarlar uninggha: «buning bedilige sening bizning melumatchimiz bolushungni xalaymiz. chet eldiki uyghur jamaetliride diqqitingni tartqan birer ish bolsa, bizge melum qilishingni xalaymiz. biz bilen yaxshi hemkarlashsang, ata-anang bilen singlingnimu yeninggha ewetishke yardem bereleymiz», degen. u ikkilinip qalghanda, ata-anisini qayta terbiyelesh lagerigha ewetish bilen tehdit qilghan.
yene beziler teshwiqatqa selinidu. bir yash uyghur ayalgha qaytqandin keyin «yaxshi kechurmishingni bashqilarning hemmisige sozlep ber» dep tapshuruq berilgen. yene bir ziyaretchige «uyghurlarning ehwali yaxshi, sherqiy turkistan gulliniwatidu» degen aldin yezilghan bayanatni oqutup, singha elinghan. u ayal hazirmu saqchilar bilen alaqini saqlashqa mejbur boluwatqandek hes qilidu; chunki bu sinning ashkarilinip, oz jamaiti ichide «xain» dep qarilishidin qorqidu.
yene bezilerning ehwali teximu eghir. bu yilning beshida istanbulda turushluq, dolet orunlashturghan tot qetimliq seperge qatnashqan bir uyghur shexsiy ziyaret jeryanida tutulup, alte yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghan.
uyghur diasporasi ichide beyjingning chegra halqighan ozige tartish istrategiyesi kop yilliq ashkara tehditler qilalmighan ishni emelge ashurmaqta. teximu kop seper qilghuchilar korunerlik ziyangha uchrimay qaytqandin keyin, uyghur jamaetlirining xeterge bolghan tonushi ozgerdi. uzun yilliq azabliq ayrilishtin keyin yeqinliri bilen korushush uchun sukut qilish muwapiq bedeldek korunushke bashlidi. netijide namayish we hoquq teshebbusi paaliyetlirige qatnishish zor derijide towenlidi.
seper mesilisi uyghurlarni ozara gumangha seliwatidu. barghanlar «hemkarlashquchi» dep qarilish xewpige duch kelidu. barmighanlar bolsa qaytip kelgenlerning qaysisining hazir doletning korsetmisi bilen heriket qiliwatqanliqini soraydu. bezi diaspora ezaliri qosh turmush kechuridu; soraqqa tartilghan ehwalni shexsiy sohbette eytip berip, jamaet sorunlirida hemme ishning normal ikenlikini tekitleydu. aile we hessiyat jehettiki hayat-mamatliq tallashlar jamaet ichidiki ishenchni yimiridu.
washingtondiki paaliyetchining kozitishiche, beyjingning yengi usuli «amerikidiki uyghurlarning qandaq sozlishi, bir-biri bilen qandaq alaqe qilishi we qandaq ishench baghlishini ozgertiwatidu».
wehshiylik qilmishlirini aktip xatirilewatqan az sanliq uyghurlar uchun yalghuzluq teximu eghir. kishilik hoquq paaliyetchisi jewher ilhamning toygha qatnishishigha sherqiy turkistandiki saqchilar WeChat arqiliq sahibxanlarni agahlandurghandin keyin, uning toy teklipi bikar qilinghan. guwahchilar guwahliqidin yeniwalidu yaki sukut qilidu. uyghur otkunchi adalet sanliq melumat ambirining ilgiriki tetqiqat seperliride 40 tin 50 kiche guwahliq topliyalighan bolsa, teshkilat guruppisi yeqinda peqet besh guwahliqqa erishishning ozide qiynalghan. shundaq qilip, basturush bilen ozige tartish bir-birini kucheytidu: mejburlash doletning teklipliri paydilinidighan umidsizlikni yaritidu.
bu ozgirishni chushendurush uchun tetqiqatimiz «chegra-norma buzush derijisi» (transgressiveness) degen uqumni otturigha qoyidu; yeni melum bir usulning sahibxan doletning qanuni we xelqara qaidilerni qanchilik derijide buzidighanliqi. qestlep olturush we tutqun qilip elip ketishning tesiri yuqiri, emma qaide-qanungha xilapliq derijisimu yuqiri bolghachqa, jinayi tekshurush we xelqara diqqetni qozghaydu. shertlik aile ziyaritimu diasporaning herikitige oxshashla kuchluk tesir korsiteleydu, lekin washington yaki berlinda hechqandaq qanunni buzmaydu. beyjingning ozgertilgen istrategiyesi qanun-normigha xilapliq derijisi towen, emma tesiri yuqiri wasitilerni qesten aldinqi orungha qoyidu.
bu istrategiye alimlar «mustebit imaj bashqurush» dep ataydighan meqsetke xizmet qilidu; yeni mustebit hakimiyetler chet elde ozi heqqidiki yaxshi teswirlerni sistemiliq tarqitish bilen bir waqitta tenqidchilirining paaliyitini tosup, hakimiyiti uchun teximu dostane xelqara muhit yaritishqa tirishidu.
xitay rehbiri shi jinping 2022-yili emeldarlargha «xitayning sherqiy turkistan hekayisini yaxshi sozlenglar» dep buyruq qilghandin buyan, beyjing sherqiy turkistanning imajini yaxshilashqa zor bayliq saldi. bu yil yanwarda xitay dolet taratquliri, turkiyede yashaydighan we sherqiy turkistanda tughulghan 42 kishining «sherqiy turkistanning tereqqiyat netijilirini oz kozi bilen korushi» uchun xitay konsulxanisi we xitay kompartiyesining birlik sep xizmiti bolumi teshkilligen yurt ziyaritige barghanliqini tebriklidi.
bu, tetqiqatchilar sergey guriyew we daniyel traysman «perez-imaj bashqurghuchi diktatorlar» dep ataydighan dewrning basturush sheklidur; yeni kozge korunerlik qorqunchluq zorawanliqtin kore, kishilerning tonushini jimjit shekillendurushni yaxshi koridighan hokumranlar. ehwalni bilmeydighan bir sirtqi kozetkuchige beyjingning bu yengi «ishik echish» usuli normallishiwatqandek korunushi mumkin.
chegra halqighan mustebit kontrol wasitilirini kengeytiwatqan birdinbir dolet xitay emes. eritreye konsul mulazimiti we yurtidiki muluk hoquqini diaspora bejini tolesh we siyasiy sukut bilen baghlidi. belarusiye 2023-yili musapirliqqa chiqqanlar «towa qilghandin» keyin bixeter qaytish uchun iltimas qilalaydighan yengi bir komitet qurdi, andin bu mexanizm arqiliq hakimiyetni qollaydighan bayanatlarni qolgha kelturup, istixbarat toplidi. beshshar esed hakimiyitidiki suriye musapirlarning qaytishini bixeterlik testiqi we istixbarat organliri bilen yarishish kelishimige baghlidi; bu usul qaytip kelgenlerni ozi we tughqanliri heqqide melumat berishke mejburlash uchun ishlitildi. riwanda bolsa teshkillik yurt ziyariti we puqraliq terbiye lagerliri arqiliq diasporani ozige tartishqa tirishti. yurtqa shertlik kirish imkaniyiti mejburlashni ozige tartish bilen birleshturgen, kunseri keng tarqiliwatqan chegra halqighan kontrol qoraligha aylanmaqta.
qanun-normigha xilapliq derijisi towen bolghan usullarning bir ewzelliki — ularning jinayi jawabkarliqqa tartish chekidin towende qelishidur. bir teptish qestlep olturguchini eyibliyeleydu, emma «qayturup berish xarakterlik qiziqturush»ni chekleydighan qanun yoq. gherb demokratiyeliri axiri chegra halqighan basturushqa qarshi qanun we korsetmilerni tuzushke bashlidi, bu tirishchanliq qollashqa erziydu. lekin tunugunki usullargha maslashturulghan qorallar, demokratiye doletliri qanun chiqirishtin tez yengi usul yaritidighan reqiblerge qarshi yenila yeterlik bolmaydu. keler yili chegra halqighan basturushtiki eng eghir weqelerning belkim hechqandaq doklatta korunmeydighanliri bolushi mumkin.
bu maqale deslepte «Foreign Policy» Jurnilida elan qilinghan.
