aptor: leyla isa

elan qilinghan waqti: 2026-yili 21-awghust

tehrirliguchiler: maks kabjiyan we leyla wan glabek

ilmiy bahalighuchilar: sofi brayt we aleks baghdade

kirish

1999-yili abdulla isimlik bir yash uyghur namazning axirida yuqiri awazda «amin» degenliki uchun yerlik imam bilen talash-tartish qilip qalghan we bu kichik ish seweblik qolgha elinghan. abdulla ozi duch kelgen kulpetni «kapir xitaylar» uchun xizmet qilidu, dep eyibligen bu «hokumet imami»din korgen (Smith-Finley, 2013: 252). mezkur imam wezipisining tebiiti tupeyli, dolet yetekchilikidiki xitay islam dini jemiyitining nazaritige boysunatti we «wetenperwer, siyasiy jehettin toghra» xutbilerni sozleshke mejbur idi (Irwin, 2021). bu, sherqiy turkistan depmu atilidighan 1990-yillardiki shinjang uyghur aptonom rayoni («uyghur rayoni»)da [1] keskin ziddiyet nuqtisi idi; shu dewrde bir qanche «hokumet imami» «sadaqetsizlik» sewebi bilen uyghur qoralliqliri teripidin olturulgen (Thum, 2014: 334). bu zorawanliqni uyghurlar bilen xitay xelq jumhuriyiti otturisidiki keng dairilik kuresh, shundaqla uyghurlarning diniy kimlikini bixeterlik mesilisige aylandurush we tallap yoqitish qurulushi dawamlishiwatqan arqa korunushte chushinish kerek (Finley, 2013; Harris, 2020; Byler, 2022). imam bilen abdulla otturisidiki talashning arqisida abdullaning oz teqdirini ozi belgilesh siyasiti bolsimu, bu yene eqide mesilisi idi. imamning abdullaning «amin» deyishige qarshi turushi, belkim buning hembeli mezhipidiki bir namaz aditi bolghanliqi, selefiy yonilishni bildurgenliki we uyghurlarning adettiki henefiy mezhipidin perqlinidighanliqidin idi (Waite, 2007: 170). bu ixtilap 20-esirning axirigha kelgende uyghur islamining ozara baghlanghan ikki kureshning meydanigha aylanghanliqini korsitidu: tashqi yonilishte xitay dolitige qarshi heriket, ichki yonilishte bolsa toghra eqide ustidiki diniy talash-tartish.

bu maqalide roshen siyasiy mesililerning diniy mesililerdin ustun qoyulushini, shundaqla ilmiy edebiyatta uyghur islamini rayondiki xitay mustemlike hokumranliqigha qarshi turushning terkibiy qismi supitide teswirlesh xahishini bahalaymen (Fuller and Lipman, 2004; Rudelson and Jankowiak, 2004; Smith-Finley, 2013). andin bu qarashlarning nurghun uyghur musulmanlirining oz dindarliqini chushinish we ipadilesh sheklige mas kelidighan-kelmeydighanliqini tekshurimen. shuning bilen maqale mundaq soal qoyidu: uyghur islam heriketlirining meydangha kelishi, ichki heriketchanliqi we zamaniwiliq bilen bolghan munasiwitini xitay dolitige baghlap qanchilik derijide chushendurgili bolidu?

aldi bilen, uyghur islamini siyasiy qurulmilar bilen bolghan munasiwitige asasen tehlil qilidighan «fonksiyechilik ramkisi» dep atighan qarashni otturigha qoyup bahalaymen. nurghun tetqiqatchi uyghur islamini seperwerlik qorali we xitay hokumranliqigha qarshi «simwolluq qarshiliq»ning ipadisi dep chushinish eng muwapiq, dep qaraydu (Smith-Finley, 2013: 258). hazirqi xitayning eng gherbiy shimalidiki sherqiy turkistanda yashaydighan az degende 12 milyon uyghur we bashqa turkiy xelqlerning kopchiliki xitay hokumranliqini qanunsiz dep qaraydu, dep qarilidu (Byler, 2022: x; Bellér-Hann et al., 2009: 1). xitay doliti 18-esirning otturiliridin buyan, ching imperiyesidin xitay jumhuriyitige, andin xitay xelq jumhuriyitige ozgergen bolsimu, rayonda uzulup-dawamliship mewjut bolup kelgen (Gladney, 1990; Millward, 2021). xitay xelq jumhuriyiti 20-esirning axiridin bashlap uyghurlar we bashqa turkiy xelqlerge qarshi keng kolemlik bixeterleshturush we assimilyatsiye qurulushini yolgha qoyghan; bu qurulush 2017-yildin bashlap keng kolemlik tutup turush we mejburiy emgek pirogrammiliri sheklide ipadilengen (Greitens, Lee, and Yazici, 2020: 24; Tobin, 2021: 94). shunga uyghur islam heriketlirini qismen halda mushu talan-taraj xarakterlik ijtimaiy, iqtisadiy we siyasiy sharait arqiliq chushendurgili bolidu.

biraq doletni merkez qilghan bu tehlil uyghur islamini putunley inkaschan hadise qilip korsitidu. diqqetni tarix tetqiqati we etnografiyelik bayanlargha qayta burighan «mahiyetchan ramka» bolsa, «boysundurush qurulmiliri ichidiki insan paaliyetchanliqi»ni (Mahmood, 2001: 205) we uyghur islam heriketlirining ichki heriketchanliqini aldinqi orungha qoyushni meqset qilidu. bu nuqtidin qarap, uyghur islam modernizm heriketlirining ikki dolquni mustemlike qurulmisigha qaritilmighan, belki zamaniwiliqni islamiy muhitta qobul qilish ustidiki ichki tirkishishtin ibaret, dep qaraymen. «zamaniwiliq» imperiye elip kelgen, shundaqla imperiyeni teshkil qilghan bilim qurulmisidur (Quijano, 2007). u muqim bir kategoriye emes. uyghur musulmanliri keyinki ching dewrining medeniyetchilik paradigmilirigha duch kelgen; bu paradigmilar 20-esirning axirida assimilyatsiyechi, ateist milliy dolet astida xitayni merkez qilghan olchem bilen bahalinidighan zamaniwiliq olchimige aylanghan. mushu sharaitta shekillengen we zamaniwiliq muhim orun tutqan ikki uyghur islam herikiti bar: 19-esirning axiridin bashlanghan dunyawi islam islahatchiliqining bir qismi bolghan «jedidchilik» we 1970-yillarning axiridin bashlanghan islamiy gullinishning bir qismi bolghan «sunnetchilik» heriketliri [2].

uyghur islami tetqiqatlirida hemishe ayrim-ayrim muhakime qilinidighan jedidchilik bilen sunnetchilik otturisidiki boshluqni toldurush uchun, ikkisini bir keng tehlil ramkisigha qoyimen (Brophy, 2016; Smith-Finley, 2013). her ikki heriket ozgiche meqsetliri uchun imperiye bilim qurulmilirini qobul qilip, islam jemiyetlirini zamaniwilashturush yolida chegra halqighan islam tepekkuri bilen alaqe ornatqan. diniy telim almighan adettiki uyghur jamaiti ichide bolsa, serxillar yetekchilikidiki bu heriketler parche-parche qobul qilinip, «eneniwi» we tesewwup tesiridiki emeliyetler bilen birikip ketken. basturush kucheygen sharaitta urumchidiki yeza-sheher kochmenliri jamaiti bilen jenubtiki ayallar quran tilawet guruppisi bu birikishni korsitidu (Harris, 2020; Byler, 2022). uyghur jemiyitining teximu keng qatlimini korsitish arqiliq, diniy telim alghan er islahatchilarning soz-bayani bilen xelqning diniy emeliyiti otturisidiki perqni otturigha qoyimen. «zamaniwi» gullinish dindarliqi boysundurulghan diniy jamaetlerning turmushigha mena we tuzulme beridighan keng islamiy paradigmilar dairiside mewjut bolidu. bu misallarning mahiyetchan tehlili uyghur islamida fonksiyechilik usuli korsitip berelmeydighan ichki xilmuxilliqning barliqini bilduridu.

uyghur musulmanlirining zamaniwiliq uqumi bilen bolghan murekkep munasiwitini korsitish arqiliq, uyghur islamini peqet xitay doliti bilen baghlap qoyushning cheklimisini otturigha qoyimen. musulmanlarning subyektipliqini teximu toghra ipadilesh uchun, ilmiy edebiyatta chongqur yiltiz tartqan diniy etiqadni heddidin ziyade qorallashturush xahishini mesile qilimen (Euben, 1999). maqale uyghur islamini inkaschan terrorluq tehditi qilip nersileshturidighan xitay xelq jumhuriyitining bayanigha, shundaqla uyghurlarning dindarliqini dewriy azab-oqubetke berilgen inkasqa qisqartidighan gherb taratquliri bayanigha qarshi turidu. uning ornigha uyghur islamining chongqurluqi, heriketchanliqi we kop qatlamliq tebiitini nezerde tutush zorur, dep qaraydu. bundaq usul sherqiy turkistanda dawamlishiwatqan dolet zorawanliqi we diniy basturushning sewebi bilen xewpini chushinishte muhim ehmiyetke ige.

birinchi pesil

uyghur tetqiqati edebiyatigha nezer: xitay dolitining sirtigha qarash

xitay doliti we uning imperiye otmushini tehlil qilish uyghur rayonidiki hazirqi mustemlikichilikni chushinish uchun zorur bolsimu, uyghur islam heriketlirining ichki heriketchanliqini yorutush doletning sirtigha qarashni telep qilidu. lekin uyghur islami heqqidiki tetqiqatlarni asasen doletni merkez qilghan siyasiy tarixlar besip ketken. asasliq tarixshunasliq munazirisi xitay hokumranliqining sherqiy turkistandiki yerlik turkiy ahalige bolghan chongqurluqi we dawamlishish waqtini choridigen. rayon 1759-yili «buyuk» ching imperiyesige qoshuwelinghan, 1885-yilgha kelgende sherqiy turkistan chegra olkisi supitide bashqurulghan (2-resimge qarang) (Thum, 2014: 3). 20-esirning beshida ching imperiyesi parchilanghan. ikki qisqa musteqilliq dewridin keyin, uyghur rayoni 1949-yili xitay xelq jumhuriyitige qoshuwelinghan. shuningdin buyan uyghurlar ozgirip turidighan, emma cheklik siyasiy aptonomiyege ige bolghan (Thum, 2014: 4).

xitay dolet bayanida bu ishghal tarixi yoshurulidu; meshhur oxshitish boyiche uyghurlar xitaydiki «anar daniliridek zich uyushqan» we bir-birining ornini basalaydighandek tesewwur qilinghan 56 az sanliq milletning biri, dep qarilidu (xitay xelq jumhuriyitining engliyediki elchixanisi, 2024). jang dongyoge oxshash xitay dolet tarixchiliri bu munasiwetning yiltizini yiraq otmushke baghlaydu; bu bayan rayonni «[xitay] weteni»ning «terkibiy» we «ayrilmas qismi» qilip tebiiyleshturidu (Bovingdon, 2001: 114). gardner bowingdon dolet kuchi bilen baghlanghan bu daimiy az sanliq millet qilip ramkilashni, xitayning sherqiy turkistandiki hokumranliqini tarixtin buyan uzulmey dawamlashqandek qanunlashturush uchun layihelengen «ideologiyelik qoshuwelish» dep teswirleydu (2001: 123, 96).

uyghur tarixchi turghun almas xitay dolet bayanigha qarshi tarixni otturigha qoyup, sherqiy turkistanni uyghurlarning milliy wetini supitide etno-jughrapiyelik tesewwur qilidu (Bovingdon, 2001: 123). bu zemin chegra halqighan islamiy eqimlargha yiltiz tartqan dehqanchiliq bostanliq sheherliridin tuzulgen we gherbtiki turk, pars we ereb dunyaliri bilen baghlanghan (Thum, 2014: 4). almas «uyghurlar» namliq esiride ottura asiyada bir qatar musteqil uyghur siyasiy gewdilirining mewjutluqini korsitidu (Bovingdon, 2001: 124). buning ichide 1933-yilidin 1934-yilighiche xotende qurulghan birinchi sherqiy turkistan jumhuriyiti we 1944-yilidin 1946-yilighiche ghuljida qurulghan ikkinchi jumhuriyet bar (Kamalov, 2021). bu musteqilliq dewrliri xitay hokumranliqining uzuk-uzuk we daim otkuzguch bolghanliqini tekitleydighan yengi ching tarix mektipining tetqiqatigha mas kelip (Fuller and Lipman, 2004: 332), chegra rayonlarda uzaq muddetlik tarixiy hokumranliq bar, degen dewalarni ajizlitidu (Qian, 2024).

doletni merkez qilghan we imperiyege munasiwetlik siyasiy tarixlar, tenqidiy yaki bashqa xil bolushidin qetiynezer, basturush qurulmilirini chushinishte zorur, biraq ichki heriketchanliqni uqumlashturushta cheklik. riyan tum uyghur tetqiqatini qayta yonilendurush uchun muqeddes tekistning yetkuzulushi we diniy kimlikning shekillinishige merkezleshken yengi tarixiy-antropologiyelik usulni otturigha qoyidu (2014). uning bayaniche, islam 10-esirde rayongha tarqilishqa bashlap, ilgiriki budda we maniy emeliyetliri bilen birikken. «uyghur islami» dep ataydighan sistema yerlik ewliyalar tezkirisining ammibab toplimi qollaydighan keng rayonluq mazar tawapchiliq yolliridin tuzulgen ozgiche diniy sistemigha aylanghan (Thum, 2014: 14). bu emeliyetler «zemin we ibadet emeliyitige yiltiz tartqan tesewwurdiki jamaet»ni shekillendurup (Thum, 2014: 15), dolet qurulmiliridin qismen musteqil, diniy rengge ige turk-musulman kimlikini berpa qilghan. zemingha baghlanghan bu diniy sistema uyghur tetqiqatidiki yerliklik ramkisini kucheytidu we uyghurlarni ya yoldin chiqqan xitay puqrasi (Thum, 2014: 13), yaki kimliki xitayni merkez qilghan doletler bilen alaqe jeryanidila shekillengen «chegra xelqi» (Byler, 2022: 38) dep qarashqa jeng elan qilidu. tum esiri uyghur tetqiqatini xitay siyasiy tarixining cheklimisidin chiqirip qayta merkezleshturushning mumkinlikini korsitidu.

bu tarixiy-antropologiyelik usul boysundurulghan qatlamlarning koz qarishi uchun metodologiyelik yol achti. biraq yeqinqi tereqqiyatlar 21-esirdiki kuchiyiwatqan basturushni chushinish uchun tetqiqatchilarni yene doletni merkez qilghan tehlilge qayturdi. hazirqi tetqiqatlar uyghur jemiyitini kopinche dawamlishiwatqan «olturaqlashturush we bayliq sumurush mustemlike sistemisi» ichide tehlil qilidu (Millward, 2021: 106). rayon iqtisadi «etno-irqiy siziqlar» boyiche teshkillengen; u iqtisadiy mal-muluktin mehrum qilish, uyghur emgikini ekspilatatsiye qilish we kochmen jamaette buninggha mas bayliq toplashqa tayinidu, dep teswirlengen (Byler, 2022: x; ilham toxti, Millward, 2021: 105 da). tetqiqatchilar 1980-yillardiki islahat we echiwetish dewrige, uyghur rayonining «dunyawi kapitalizm aylinishi»gha qoshulushigha diqqet qilidu (Harris, 2022: 15). beziler 21-esirde «uyghur wetini»ning «tipik chegra mustemlikisi»ge oxshaydighan rayongha aylanghanliqini otturigha qoyghan (Byler, 2022: 106).

2014-yili xitay xelq jumhuriyiti «terrorluqqa qarshi turush» namida (Roberts, 2020), hazirqi uyghur islamini shekillenduruwatqan keng basturush qurulmisining bir qismi supitide uyghur rayonida dingha qarshi bixeterleshturush herikitini bashlidi (Byler, 2022: xi). heriket jeryanida bir milyondin artuq uyghur we bashqa turkiy musulmanlar «qayta terbiyelesh» lagerlirida xalighanche tutup turuldi (Tobin, 2021: 16). nurghun uyghur ayallar dolet teripidin xitay erler bilen mejburiy toylashturuldi we mejburiy tughmas qilishqa duch keldi (Worden et al., 2022). 2015-yilidin 2018-yilighiche uyghurlar eng kop ikki wilayette tughulush nisbiti %85 towenlidi (Zenz, Hayes and Sims, 2022: 436 da). kopligen mutexessis bu siyasetler «bir guruppining medeniy asasini qayta ishlepchiqirish iqtidari»ni yoqitish niyiti arqiliq irqiy qirghinchiliqni korsitidu, dep xulase chiqardi (Tobin, 2021: 97; london uyghur soti, 2021; engliye parlamenti, 2022). «az sanliq milletlerni boysundurush» uchun layihelengen 2026-yilliq «milletler ittipaqliqi qanuni» (McDonell, 2026), «[uyghur] medeniy we diniy mirasini sistemiliq we tekrar-tekrar chuwush»ning eng yengi basquchi bolushi mumkin (Criner and Szadziewski, 2026).

bu heriketni mustemlike logikisigha yiltiz tartqan, dep chushinish uyghurlargha qaritilghan zulumni talash-tartishliq rayonlardiki musulman az sanliqlargha qarshi bixeterleshturush herikitining dunya miqyasida kengiyishi ichige qoyidu (Hussin, 2018; Harris and Woodman, 2020). «xitay ishghalidiki sherqiy turkistan», «israiliye ishghalidiki pelestin» we «hindistan ishghalidiki keshmir»diki tutup turush we kozitish ul esliheliri, bu doletlerning «mustemlike qilinghan xelqlerni sistemiliq kontrol qilish» herikitide bir-birini «eks etturidu», deyishke bolidu (Byler, 2022: xvi). bu selishturma nuqta xitayni bashqa ishghalchi doletler bilen bir qatargha qoyup, «mustemlikichilikni xitay yolgha qoyghan nerse emes, belki [xorluq esiridikige oxshash] xitay ziyankeshlikke uchrighan nerse» dep qaraydighan muqim bayangha jeng elan qilishqa yardem beridu (Anand, 2019: 133). zorawan ozgertish we az sanliq milletlerni mal-muluktin mehrum qilish qurulushining kolimi tupeyli, ilmiy edebiyat uyghur islamini kopinche bu siyasetlerning tesiri arqiliq nezeriyeleshturgen.

bu basturush qurulmilirigha merkezlishish, bolupmu kishilik hoquq nuqtisidin qarighanda, nurghun jehettin zorur (Clarke, 2010). diasporadiki nurghun yash uyghurlarning oz azabini we qirghinchiliqning «seweb»lirini chushendurush uchun ozlirining «azab-oqubet telimati»ni otturigha qoyghanda xitay dolitini merkez qilishimu buni korsitidu (Mahmut et al., 2021). lekin doletni merkez qilghan ramka putkul uyghur tetqiqatining hemmisi bolup qalmasliqi kerek; siyasetshunasliqta xitay dolitining sirtigha qarash tirishchanliqi intayin cheklik. joan simis-finley 20-esir axiridiki uyghur islamiy gullinishini tepsiliy bayan qilsimu (2013), uning siyasiy tehlili xitay hokumranliqining qurulmiliq sharaiti bilen cheklinidu. yeqinqi etnografiyelik eserler uyghur diniy jamaetlirining bu basturush ichide qandaq yashap qeliwatqanliqi we qayta maslishiwatqanliqini xatirilep, unumluk yonilish achti (Waite, 2006; Byler, 2022). bu eserler dolet derijisidiki siyasiy tehlilde kem bolghan uyghur islamining ichki heriketchanliqi, talash-tartishi we jinsiy qatlamlirini korsitidu (Harris, 2020).

men uyghur islam heriketlirini xitay dolitining tesiride shekillengen, emma u teripidin belgilenmigen, oz-ozini qurghan heriketler dep uqumlashturup, doletni merkez qilghan usul yoshurup qoyghan inchike perq, bayan chongqurluqi we paaliyetchanliqni qayta namayan qilish arqiliq munazirige tohpe qoshimen. keyinki bolek bu heriketlerning barliqqa kelishi we sheklini chushendurush uchun qoshna tetqiqat saheliridin elinghan nezeriyelik ramkini tonushturidu.

nezeriyelik ramkilar

bu maqale ottura sherqtiki islam heriketliri heqqidiki tetqiqattin nezeriyelik ramka tereqqiy qilduridu. uyghur tetqiqatini xitayshunasliqning sirtigha qoyush, uyghurlar ortaqlishidighan sunniy islam enenisini we ottura sherqni «toghra [islamiy] emeliyetning merkizi we menbesi» dep qarash yonilishini eks etturushni meqset qilidu (Harris, 2020: 6). men 19-esirning axiridin bashlap ottura sherqtiki islam heriketlirining barliqqa kelishi we sheklige dair fonksiyechilik we mahiyetchan uqumlashturushni perqlendurimen. «fonksiyechilik» islam heriketlirini naraziliqning ipadisi dep qaraydu (Lapidus, 1997: 444); din «qurulmiliq besim» astida siyasiy qarshiliqning degudek mexanikiliq qoraligha ozgergen meniwi abstraktliq dep qarilidu (Euben, 1999: 48).

biraq dinni siyasiy muhitning yuzidiki perde dep qarimasliq kerek. dinning oz ichki jelp qilish kuchige we etiqadning «oxshimighan shexslik, bilim we tejribe shekillirini emeliyette qandaq quridighanliqi»gha orun berish zorur (Mahmood, 2001: 16). bu chongqurluqni korsitish uchun, islamni asasiy muqeddes tekistke yiltiz tartqan, dawamliq mulahize, munazire we telim-terbiye bilen saqlinidighan, yashalghan we emeliyleshturulgen «bayan enenisi» dep chushinidighan talal esedning antropologiyelik usulini qollinimen (1986: 20). «zamaniwi» islam musulman ziyaliyliri bilen gheyriy musulman imperiyesining uchrishishidin barliqqa kelgen, tarixiy sharaitqa baghliq «birikme qurulma»dur (Said, 1997: 144). din «nersileshturulgen ideologiyelik tip» bolmighachqa, etiqad bilen heriket otturisida «aptomatik seweb munasiwiti» bar dep qarashqa bolmaydu (Gunning and Jackson, 2011: 383). mahiyetchan uqumlashturush bu din chushenchisini qobul qilip, siyasiy-qurulmiliq tehlilni tarix tetqiqati, etnografiyelik delil we islam ilahiyitige bolghan diqqet bilen toluqlap, dinni qorallashturushqa qarshi turidu.

bu xil perqliq usullardin paydilanghan ottura sherq islam heriketliri tetqiqati, musulman heriketchilerning zamaniwiliq uqumi bilen keng dairide munasiwet ornatqanliqini korsetti (Lapidus, 1997; Khalid, 1998; Euben, 1999). zamaniwiliq eqliylikni xurapatliq yaki meniwilikning qarshisigha qoyidighan, kelip chiqishi 18-esirning axiridiki yawropa kengeymichiliki, basma texnikisi we sheherlishishke tutishidighan aqartish bilimi, qimmiti we ikki qutupluqining qatlamliq tertipidur. mustemlikidin xaliylashturush chushenchisi boyiche, zamaniwiliq «mulukchilik kontrolluqi, mal-muluktin mehrum qilish we kuch perqi»ge tayinidighan mustemlike hokumranliqining idiyelik ustqurulmisi bolghan mustemlikichilikke singip ketken uqumdur (Quijano, 2007: 7; Anand, 2019: 130). yawropa imperiyeliri kengeygenseri, zamaniwiliq mustemlike qilinghanlarni turge ayrish we tertiplesh ramkisigha, hokumranliq munasiwitini tebiiyleshturidighan we qanunlashturidighan bayangha aylandi (Said, 1978). shuning bilen zamaniwiliq we mustemlikichilik keng tarqalghan bir bilim qurulmisida zich baghlinip, mustemlikichilik hazirqi dunya tertipidiki «zamaniwiliqning qarangghu yuzi»ge aylandi (Mignolo, 2011).

bu qurulma 19-esirning axiridiki islam modernizmining peyda bolushini chushenduridu. musulman ziyaliylar «zamaniwiliq peyda qilghan xiris we purset» aldida «musulman organliri, qaidiliri we bayanini qayta oylash yaki maslashturush»qa tirishqan (muhemmed qasim zaman, Gunasti, 2024 da). zamaniwiliq hazirqi islamdimu muhim. mesilen, islam asaschiliqi zamaniwi dunyagha qismen inkas, emma teximu chongqur menide uning «ipadisi» bolghan dialektik munasiwet dep nezeriyeleshturulgen (ira lapidus, Euben, 1999: 19 da). asaschilarning tesewwupqa oxshash «zamaniwi emes» islam enenilirige dushmenliki bu munasiwetni korsitidu (Euben, 1999: 17). islamning keng bayan enenisi ichidiki bu talash-tartishlar islamiy zamaniwiliqning kop xil we munazirilik shekilliri bolushi mumkinlikini namayan qilidu.

shundaqtimu mustemlike dewridin keyinki ottura sherqte 20-esirning axirida korulgen islam heriketliri bilen, mustemlikichilik dawam qiliwatqan we 21-esirde kuchiyiwatqan ishghal astidiki sherqiy turkistan heriketliri otturisida zor perq bar. uyghur jemiyitide zamaniwiliq ikki yonilishtin tengilghan murekkep we ozgirishchan hadise boldi: gorizontal yonilishte yawropaliqlarning yawro-asiyagha kirishi we musulmanlarning «qalaqliqi»gha dair oriyentalist paradigmilar arqiliq (Said, 1978), wertikal yonilishte bolsa xitay hokumranliqi we zamaniwiliqning xitaychilashturulghan medeniyet bayanigha terjime qilinishi arqiliq (Tobin, 2021: 94). shunga uyghur islam modernizm heriketliri qatlamliq bilim mejburlashliri, idiye eqimliri we ozgirip turghan siyasiy qurulmilar shekillendurgen ozgiche sharaitta peyda bolghan.

muhit perqliq bolsimu, ottura sherq tetqiqatidin elinghan mustemlikichilik we zamaniwiliq qurulmilirigha bolghan chushenche uyghur islam heriketlirige nezeriyelik shekil berishke yardem beridu. shunga men zamaniwiliqni musulmanlar mustemlike sharaitida birdek yaki mexanikiliq qollanghan paradigma emes, belki konkret heriketler qobul qilghan we musulman jemiyetlirining perqliq jamaet muhitida «ayrim we oxshimaydighan» «ichki tekist kureshliri»de muhim bolghan bayan dep korsitimen (Pick, Euben, 1999: 72 da).

ikkinchi pesil

islam heriketlirining fonksiyechilik tebirliri

bu bolek dinni rayondiki mustemlike hokumranliqi, mal-muluktin mehrum qilish we basturush jeryanigha qarshi «inkaschan hadise» dep qaraydighan hokumran fonksiyechilik uyghur islami qarishini tenqidiy muhakime qilidu (Smith-Finley, 2013: 263). islamni siyasiy ipadige qisqartishqa bolmighachqa, bolek diniy etiqadning dolet teripidin qurulmighan we dolet chegrisi bilen cheklenmigen qatlamlirini korsitish bilen ayaghlishidu.

fonksiyechilik tebiride uyghur islam heriketliri basturghuchi siyasiy qurulmilar bilen bolghan munasiwitige asasen chushinilip, qarshiliq wasitisi supitide korsitilidu. uyghur musulmanliri bilen xitay doliti otturisidiki shekil ozgertip turghan talashliq munasiwet 18-esirning axirighiche tutishidu. islam shuningdin buyan asasliq toqunush meydanigha, 20-esirde assimilyatsiyechi we bayliq sumurguchi mustemlike hokumranliqi mustehkemlengen sharaitta uyghurlarning siyasiylashturulghan perq belgisige aylandi (Gladney, 1990; Millward, 2021). bu zulum melum derijide xitaydiki putkul musulmanlarni nishanlashning bir qismidur; xuyzularmu, uyghurlarmu ilahiy kuchke aldinqi sadaqiti tupeyli gumanliq dep qarilidu (Qian, 2024: 104). bu xil sadaqet imperiye xitayning «asmanning hoquqi» heqqidiki mutleq dewasi we xitay kommunist partiyesining dolet ateizmigha tebiiy halda zit (Harris and Isa, 2019: 79). emma xuyzular ortaq til we medeniy zapas tupeyli xitay kopchilikige yeqin. uyghurlarning etno-milliy kimliki bolsa bu diniy perqqe yene bir qatlam qoshidu. uyghurlarning xitay medeniyitidiki «girwek orni» ularning dinini dolet teripidin «azghun dep qarilishqa mayil» qildi (Harris, 2020: 8).

20-esirde bir qeder kop xilliqqa ige ching imperiyesining ornini xitay etno-milletchilikining tesiri kucheygen milliy dolet alghanda, bu «gumanliq» kimlik teximu siyasiylashti. shi jinping rehberlikidiki xitay xelq jumhuriyiti 2012-yildin buyan xitay xarakterlik doletning tengritaghghiche sozulushi toghrisidiki «xerite arzusi»ni barghanseri roshen ipadilidi; bu tesewwur rayondiki uyghur kopchiliki bilen zit idi (Anand, 2019: 132). xitay hokumitining din ishliri emeldari mexsumjan memerning 2017-yilliq sozi bu tesewwurning aqiwitini korsitidu:

«[uyghurlarning] nesebini uzunglar, yiltizini kesinglar, alaqisini uzunglar, menbesini yoqitinglar. “ikki yuzlimichiler”ning yiltizini putunley qezip tashlanglar, ularni sughurup chiqiringlar we axirighiche ular bilen kuresh qilishqa qesem qilinglar» (Human Rights Watch, 2021).

mexsumjanning uyghurlarni «ikki yuzlimichi» dep teswirlishi bu ayrilishni korsitidu: uyghurlar «puqra» supitide siyasiy jehettin xitay, biraq ularning turk-musulman «yiltizi» xitay emes. din, til we medeniyet perqidin ibaret bu «tarixiy-medeniy realliq» uyghurlarni ichki we tashqi bolush kesishken gumanliq jughrapiyege qoyghan (Anand, 2019: 132).

bu assimilyatsiyechi bayan 1966-yilidin 1976-yilighiche medeniyet zor inqilabidiki keng diniy zulumdin, 1990-yillardiki «dolet bixeterlikige qarshi jinayet» bilen 200 din artuq kishi olum jazasigha hokum qilinghan «terrorluqqa qarshi turush» herikitigiche sozulghan rayonluq dolet zorawanliqi qurulmisigha singip ketken (Waite, 2006: 167; Clarke, 2010: 52). bu zorawanliq qismen xitay xelq jumhuriyitining dinni partiye siyasitige boysundurush niyitining netijisi. partiye 1990-yillarda «qattiq zerbe berish» herikitini yolgha qoyup (Dillon, 2011), «qanunsiz diniy paaliyet» we «bolgunchilik»ni «dolet siyasiy bedinining muqimliqi»gha qaritilghan mewjutluq tehditi qilip bixeterleshturushni meqset qilghan 7-nomurluq hojjetni chiqardi (Anand, 2019: 132). mesilen, uyghur balilirining meschitke kirishini cheklesh jamaetning qayta ishlepchiqirilishini nishanlap, «uyghurlarning ozgiche (we qarshilashquchi) kimlikini ajizlitish» niyitini korsitidu (4-resimge qarang) (Bovingdon, 2001: 34). bu siyasetler 1990-yillardila islam emeliyitini jinayetleshturush, bixeterleshturush usuli we dolet zorawanliqining rayon boyiche zich baghlanghanliqini korsitidu.

bu heriket rayondiki dinni qismen siyasiylashturdi; diniy zulum we islamiy bayan barghanseri qarshiliqning sewebi we ipadisige, yuqirida tilgha elinghan «hokumet imamliri»ning olturulushidiki keng zorawanliq muhiti we idiyelik arqa korunushke aylandi. mesilen, 1988-yili shinjang uniwersiteti oqughuchiliri «medeniyiti we dinigha hormet qilinmighanliqi» sewebi bilen seperwer boldi (Bovingdon, 2001: 8). 1997-yili uyghurlar islamiy exlaq qaidiliri yoshurun ijra qilinidighan erlerning eneniwi jamaet yighilishi — meshrepning jazalinishigha qarshi ghuljida namayish qildi. namayishchilar allahning birlikini elan qilidighan iman kelimisi — shahadet yezilghan lozunkining arqisidin mangdi; az sandiki kishiler sherqiy turkistanda islam xelipiliki qurushni towlidi (Bovingdon, 2001: 8). kopchiliki yash bolghan namayishchilar saqchining zorawan basturushigha duch keldi; qirghinchiliq uyghur jemiyitining dolet organliridin teximu yiraqlishishigha seweb boldi (Smith-Finley, 2013: 260).

2009-yili iyuldiki urumchi weqesi bu kuchiyish endizisini dawamlashturdi; milletler ara toqunushqa keng saqchi zorawanliqi we sheherdiki uyghur mehellilirini nishan qilghan keng kolemlik tutqun bilen jawab berildi (Clarke, 2010). weqedin burunqi on yilda tetqiqatchilar sheherde «kozge korunerlik islamlishish»ni bayqighan: teximu kop ayal erebche hijab chumken, erler saqal qoyghan, uyghur dukanliri haraq we tamaka setishni toxtatqan, teximu kop erler meschit sirtida namaz oqughan (Harris and Isa, 2019: 69). bu «islamlishish» uzaq dawamlashqan bolsimu, xitay doliti islamni 2009-yilliq weqening «sewebi» dep bekitti. bu arqiliq guangdungda xitay topining uyghur ishchilargha qilghan irqiy hujumini hokumetning bir terep qilishigha bolghan ghezep we teximu kop oz teqdirini ozi belgilesh telipidiki keng seperwerlik yoshuruldi (Uyghur Transnational Justice Database, 2024). xitay xelq jumhuriyiti 2014-yili «milliy bolgunchilik, diniy esebiylik we zorawan terrorluq»tin teshkil tapqan «uyghur» bixeterlik tehditige qarshi «terrorluqqa qarshi xelq urushi»ni bashlidi (5-resimge qarang) (Human Rights Watch, 2021). andin diniy materiyallar cheklendi, jamaet sorunida saqal we chumbel meni qilindi, keng kolemlik reqemlik kozitish sistemisi quruldi (Xinjiang Documentation Project, 2014).

bu tedbirler arqiliq xitay doliti uyghurlarning turmushigha tajawuz qilidighan «bir putun gewde» supitide teximu chongqur singdi (Harris, 2020: 4). bu, meqsetning eksiche, islamning «tebiiy qarshi ideologiye» bolup uyushushigha tohpe qoshti (Ayubi, Smith-Finley, 2013: 38 da). kopchilik uyghur uchun diniy gullinish «tinch» we «rohiy tazilash» xarakterige ige idi (Smith-Finley, 2013: 236). biraq bezilerning qarshiliqi zorawan bolup, korunushte diniy atalghular bilen ramkilanghan. 2014-yili besh uyghur kunming poyiz istansisidiki kishilerge hujum qilip 31 ademni olturdi (Kaiman and Branigan, 2014). sherqiy turkistan islam herikiti we turkistan islam partiyesige oxshash chet elde teshkillengen teximu tertiplik guruppilarning mewjutluqi 2000-yillarning beshidin tartip xatirilengen; biraq ularning xitay dolitige qarshi «jihad» bashlash meqsiti emelge ashmighan (Greitens, Lee, and Yazici, 2020: 28). bu zorawanliqni mustemlike qurulmisigha qoyghanda, uyghur islamini basturush, qurulmiliq mal-muluktin mehrum qilish we tosqunluqqa uchrighan etno-siyasiy arzugha qarshi turush «wasitisi» dep qismen chushendurgili bolidu (Smith-Finley, 2013: 260). shuning bilen erebche hijab chumkesh yaki saqal qoyushqa oxshash qarshiliq dep qaralmasliqi mumkin bolghan heriketler dolet we dolet sirtidiki kuchler teripidin siyasiy belge dep qarilip, zorawan seperwerlikke oxshash bashqa qarshiliq shekilliri bilen bir kategoriyege qoyulidu.

qurulmini chushinish bu talashliq heriketchanliqni yorutush uchun zorur bolsimu, islamni qarshiliq bilen tengleshturidighan uqumlashturush uyghur musulmanlirining paaliyetchanliqigha yeterlik orun bermeydu we ularning dunya qarishi bilen ilahiyet chushenchisini siyasetke qisqartidu. uyghur dindarliqini «simwolluq» dep teswirlesh, din peqet teximu kop oz teqdirini ozi belgilesh arzusigha oxshash u wekillik qilidighan nerse jehettila muhim, degenni bilduridu (Smith-Finley, 2013: 263). 2000-yillarning beshida ziyaret qilinghan bir uyghur ziyaliysi bu qarashni mundaq ipadiligen:

«hazir meschitke baridighan nurghun kishi uchun bu yuzeki ipadidur… chongqur sadaqet yaki chushenche emes. emma hokumet siyasiti we xitaylargha bolghan naraziliqni ipadiligen dairide, bu bir xil qarshiliqtur» (Smith-Finley, 2013: 259).

bu ziyaliy nurghun uyghurning etiqadini «yuzeki» dep, fonksiyechilik tebirini otturigha qoyidu. uning qarishining arqisida sinipiy heriketchanliq bar: dindarliq oqumushluqlar (yoshurun menide dunyawi kishiler) chushineleydighan, emma dindarlar (yoshurun menide telimi towenler) chushinelmeydighan chongqur siyasiy sharaitning qoshumche netijisi supitide korsitilidu. buninggha asasen, islam ijtimaiy-siyasiy we iqtisadiy qurulma dep belgilengen «mesilining heqiqiy menbesi»ni «ipadileydu», shuning bilen birge «yoshuridu» (Euben, 1999: 21). bu ziyaliy uyghur bolsimu, gherb ilmiy edebiyatidiki dinni siziqliq siyasiy seweb zenjirige «maslashturush» xahishini eks etturidu; bu xahish musulmanlarning teshkillinish, medeniyet we bilim shekillirini gherbche bilim ramkisigha selip, daim musulman xelqlerge dair addiylashturulghan qelip qarash peyda qilidu (Said, 1978).

bu tekshiliwetishtin saqlinish uchun, qarshiliq nezeriyesi qurulmiliq sharait tehlilini paaliyetchanliq we niyet bilen tengpunglashturushi kerek (Johnson, 2003). saba mehmud «subyektning siyasiy we exlaqiy musteqilliqini peqet hoquqning aldigha orunlashturidighan» paaliyetchanliq chushenchisini mesile qilidu (2001: 203). u 1990-yillardiki qahire ayallar meschit herikiti ustide qilghan tetqiqatida, ayallar herikiti «emeliyette» gherb ayalpereslikige munasiwetlik, degen teswirni tenqid qilidu. uning ornigha «hemmidin burun» teqwadar turmushning bedenge singgen emeliyetliridin tuzulgen bir islamni bayqaydu (2001: 204). atiliq dolet kuchi bu ayallar turmushining arqa korunushi, biraq ularning dini qaritilghan yaki wasitileshturulgen qurulma emes. shunga uyghur islami «emeliyette» oz teqdirini ozi belgilesh yaki mustemlikichilikke qarshi siyasettin ibaret, degen teswirni tenqid qilishim bu siyasetning muhimliqini ret qilish emes; belki qurulmiliq tehlildiki islam emeliyitining perqliq shekillirini heddidin ziyade addiylashturush xahishigha qarshi turushtur.

etnografiyelik usulgha yuzlinish islamning shexsiy we meniwi qatlimini teximu «qelin» chushinishke imkan berip (Euben, 1999: 154), dinni inkaschan qachidinmu kop nerse supitide korsitidu. deslepki menbe bayanliri az bolghachqa, yeqinda istanbulgha kelip olturaqlashqan yash uyghur ayallar bilen otkuzulgen bir qatar sohbetlerdin paydilinimen [3]. bezi uyghurlar, bolupmu teshkillik qoralliq guruppilar uchun islam roshen qarshiliq we doletke qarshi seperwerlik belgisidur. biraq bu ayallar jinayetleshturulgen diniy ishlarni siyasiy pozitsiye bildurush uchun emes, belki ilahiy jehettin buyrulghan we ozliri qilishi kerek bolghan ish, dep ishengenliki uchun qilghanliqini bayan qilidu. subinur isimlik bir ayal sherqiy turkistanning jenubida mexpiy quran dersige qatnashqanliqini esligen (Yasin, 2026: 51). u saqchi tekshurush ponkitidin otkende quranni kiyimining astigha yoshurup, kitabning «bedinining yan teripige sanjilip, qanashqa seweb bolghanliqi»ni eytqan. subinur bu yoshurun telim arqiliq quranni yadlighan. nefise isimlik yene bir yash uyghur ayal hammisining quran we bashqa muqeddes tekistlerni pilastikqa orap ili deryasigha tashlighanliqini esligen. u xitay dolet saqchilirining tekistlerni musadire qilishidin saqlinip, derya eqimining towen teripidiki qazaqistan chegrasining sirtida bashqa uyghurlarning tepiwelishini umid qilghan (Yasin, 2026: 52). quran yaki ejdadlarning tezkirisige oxshash diniy tekistlerni qoghdash bu ayallar xitay dolitidin ustun dep qarighan nopuzluq exlaqiy tertip testiqlighan, axiretke qaritilghan heriket idi. ularning tili boyiche, ozlukidin telim elish, diniy bilim yetildurush we muqeddes tekistni qoghdash eng muhim diniy mejburiyet idi.

bu diniy mejburiyetlerning diasporadiki ayallar uchun muhimliqini korsetkendek, islamiy muqeddes tekist ular surgun tejribisini bayan qilghan tiransendent ramka idi. nefise hezriti muhemmed we uning sahabilirining mekkidin medinege qilghan ozgertkuchi kochushini kozde tutup, ozini «hijret halitide» dep teswirligen (Yasin, 2026: 74). uyghur shair abdushukur muhemmetmu oxshash selishturushni qilip, xitaydin qechishini «peyghemberdek [wetinidin] qoghlanghan» dep bayan qilghan (munawwer abdullaning terjimisi, Elkun, 2023). shuning bilen hijret surgunni quraniy mejburiyet dep chushinishtiki «asasliq izahlash logikisi» bolup xizmet qilidu (Yasin, 2026: 61) we muqeddes tekistke qilinghan isharilerning xitay dolitining biwasite qoli yetmeydighan jaydiki uyghur musapirlirining turmushini qandaq shekillendurgenlikini korsitidu. shunga islam naraziliq yaki qarshiliq wasitisidin halqighan, etrapliq we chidamchan dunya qarishini oz ichige alidu.

bu bolek uyghur islamini sherqiy turkistanda uyghur we bashqa turkiy xelqlerge qaritilghan uzun mezgillik diniy basturush, mal-muluktin mehrum qilish we ziyankeshlik tarixigha orunlashturdi. uyghur islami asasen bu qurulmilargha qarshi turush qorali bolup kelgen, degen qarashni bahalidim. biraq fonksiyechilik tebirining musulmanlarning paaliyetchanliqini yuzeki bayan qilishini we nurghun uyghur musulmanliri islamni qandaq uqum bilen chushinip, qandaq yashaydighanliqigha diqqet qilmasliqini tenqid qildim. towendiki usulmu etnografiyelik we tarixiy materiyallargha yuzlinishni dawamlashturup, otken bir yerim esirdiki uyghur islam heriketliri heqqide mahiyetchan chushendurush berish we bu tekshiliwetish xahishigha qarshi turushni meqset qilidu.

uchinchi pesil

islam heriketlirining mahiyetchan tebirliri

uyghur islam modernizm heriketliri otken bir yerim esirde muhim orun tutup, uyghur diniy jemiyiti we islam emeliyitini «zamaniwiliqning tesewwur qilinghan teleplirige mas» qayta belgilesh tirishchanliqini oz ichige alghan (Waite, 2007: 167). 19-esir axiridiki jedidchilik herikiti bilen 20-esir axiridiki sunnetchilik herikiti alahide muhim [4]. jedidchilik herikitige ziyaliylar yetekchilik qilghan; u ottura we gherbiy asiyadin kelgen pan-turkchilik, pan-islamchiliq we islam islahatchiliqi idiyelirining dolqunigha mas bir «islam» berpa qilish uchun, uyghur diniy emeliyitini ozgertishke qaritilghan serxillar herikiti idi. jedidchiler biwasite menide zamaniwilashturghuchilar bolup, gherb bayani, milletchilik tepekkuri we texnikini oz menpeeti uchun qobul qilip ozgertishke tirishqan.

sunnetchilik herikitimu 1970-yillarning axiri we 1980-yillarda ottura sherqte barliqqa kelgen dunyawi islamiy gullinishke qoshulghan (Harris, 2020: 3). «sunnet egeshkuchiliri» degen menidiki sunnetchiler — bu yerde sunnet peyghemberning hayati we telimatliridin terkib tapqan putunlukni korsitidu — islamning asasigha qaytishqa chaqirghan bashqa yerlik selefiy heriketler bilen birge mewjut bolghan. jedidchiliktin perqliq halda, sunnetchi islam xilmuxil we parche-parche tarqilip, daim eneniwi tesewwup tesiridiki emeliyetler bilen birikken.

sunnetchiler gherb yaki xitay menbelik we islamgha yat dep qarighan tesirlerge nurghun jehettin dushmen bolsimu, ular uzunraq islahat herikiti tarixi ichidiki islam modernistliri idi. ular jedidchilerge oxshash uyghur diniy jemiyitini islah qilish uchun zamaniwiliq olchimini qobul qilghan. her ikki heriket uyghur islamini belgilesh we chegrilash tirishchanliqida muqeddes tekistke tayanghan toghra eqide we eqliyleshturulgen emeliyet idiyelirini ishlitip, zamaniwiliqni islamiy tilgha terjime qildi. basturush kuchiyiwatqan jamaetler uchun zamaniwiliq bilen bolghan bu kop tereplik munasiwet bu heriketlerning peqet mustemlike qurulmisi arqiliq chushendurgili bolmaydighan qatlamlirini korsitidu. uyghur islam heriketliri xitay mustemlikichiliki qurulmisida peyda bolghan bolsimu, ular peqet inkaschan hadise emes; toghra eqide, emeliyet we islamiy zamaniwiliq ustidiki ichki kureshler idi.

jedidchiler: islam modernizmi we diniy toghra eqide kurishi

19-esir axiridiki jedidchilik herikitini uyghur islahatchilirining uyghur islamini «zamaniwilashturush»tiki tunji tirishchanliqi dep chushinishke bolidu. jedidchiler «musulman imperiyelirining parchilinishi» we yawropaning «mustemlike tajawuzi» turtke bolghan dunyawi «islam modernizmi» herikitining bir qismi idi (Lapidus, 1997: 444). islam islahatchiliqi ottura sherqte tunji qetim «eqil we tereqqiyat olchimi»ge mas islamni ipadileshke tirishqan muhemmed abduh we jamalidin efghani arqiliq korulgen (Aydin, 2017: 7). sherqiy turkistandiki zamaniwilashturush besimi qatlamliq idi: sherqtin ching, gherbtin ottura asiya ustidiki jughrapiyelik-siyasiy «buyuk oyun»gha qatnashqan yawropaliqlar, ruslar we engliyelikler teripidin tengilghan (Brophy, 2016: 70). keyinkiler kopinche musulman jemiyetlirini oriyentalist paradigma bilen chushengen bolsa (Said, 1978), uyghur jedidchilirini ottura sherqtiki oxshashliridin perqlendurgen nerse chingning turk-musulman chegra rayonliridiki medeniy «qalaqliq» heqqidiki wertikal besimi idi (Brophy, 2016: 72). gheyriy musulman imperiyeler bilen bolghan bu qatlamliq uchrishish netijiside sherqiy turkistandiki musulman serxillar her xil imperiye bilim qurulmilirigha duch kelgen; zamaniwiliq «mustemlike kengiyishi yoli bilen» mushu heriketchanliqta dunyalashqan (Falk, Euben, 1999: 22 da).

jedidchiler bu islamiy zamaniwilashturush herikitining bashlamchisi boldi. ular uyghur jemiyitini dunyawi «zamaniwi emeliyet» olchimi bilen tekshurup (Waite, 2006: 251), uyghur islamini «sistemiliq we oz ichige yeterlik etiqadlar toplimi»gha «eqliyleshturush»ke tirishti (Eickelman, Khalid, 1998: 11 da). toghra eqide eqliyleshturushning ilahiyet atalghusigha aylandi. bu chushenche islamni quran, hedis we sunnetke; yeni allahning wehiylirige, peyghember we tunji musulman ewladning hayati bilen sozlirige baghlap, keyinki ewladlarning fiqhiy tebiri we yerlik tesewwuptin «tazilash»qa tirishti. yeziqche muqeddes tekistke berilgen bu ehmiyet islamni jamaet qurulmisigha singip ketken ornidin yotkep, «dunyawi we bir xil diniy enene» (Aydin, 2017: 3) we musulmanlarning «zemindin ayrilghan dunyawi tesewwurdiki jamaiti»ni dawamlashturalaydighan din supitide qayta qurghan bilim ozgirishi idi (Casanova, 2012).

bu zamaniwilashturush tirishchanliqi «mengguluk menidiki tekrargha xas yetkuzush»ke tayanghan ibadet, dep chushendurulgen diniy «eneniwilik»ke selishturup olchendi (Feuchtwang, Waite, 2007: 256 da). jedidchi zamaniwilashturushtin burun uyghur islami «zamaniwiliq dep ataydighan texnika, medeniyet we idiye hadisiliri topi»din «perqliq» idi (Thum, 2014: 152). uyghur islami zemingha baghlanghan ibadet, tesewwup mazar tori, tezkire medeniyiti (Thum, 2014: 152) we kalendarliq hayatliq dewri murasimi (6-resimge qarang) saqlighan diniy-medeniy kimlik we «musteqil muqeddes enene» dep teswirlengen (Brophy, 2016: 27; ildiko beller-han, Harris, 2020: 6 da). jedidchiler bu enenilerni yerlik we toghra eqidige mas kelmeydu, dep qarighan. mesilen, tatar islahatchi nushirwan yashew (1885–1918) hormetlik bir uyghur maziri we uning «xurapatchi» tawapchilirini «qattiq» tenqid qilghan (Brophy, 2016: 87). osmanli islahatchisi ehmed kamal apaq xoja maziridiki yerlik kishilerni «yuzini qoy mungguzi we kala quyruqigha surtush»tek «eqliy emes» emeliyet sewebidin tenqid qilghan (Thum, 2014: 223 da). mazar tawapchiliqini «enenichilik» dep kemsitish uyghur islamining tebiitini ozgertishni meqset qilghan keng islahat herikitining bir qismi bolup (Brophy, 2016: 87), islamni hazirqi imperiyeler ara musulman tepekkurigha mas eqliyleshturush pirogrammisi uchun zorur dep qaralghan.

«zamaniwi» yengiliqlar eneniwi emeliyetni kemsitishte asasliq rol oynidi. basma Jurnallar «medeniy ishlepchiqirishning tebiitini qayta belgilesh»ke imkan yaritip, «murasimlashqan yuzturane alaqe arqiliq diniy bilim yetkuzushning ustunluki»ge jeng elan qildi (Waite, 2006: 251). munazirilik tekistlerni tarqitish jedidchilerning islahatchi diniy bilimni yeyish we muqeddes tekistni basma halitige kelturush wasitisi idi (Waite, 2006: 116). bu texnikilar yeziqche diniy bilimning demokratiyelishishini bashlap, islam islahatchilirining aghzaki quran tilawiti, yerlik molla we sheyxlerning nopuzigha tayanghan eneniwi yetkuzush sheklige jeng elan qilishining ayrilmas qismi boldi (Thum, 2014: 113).

mekteplermu kuresh meydani bolup, toghra eqididin chetnigen jemiyetning «keselliklirini dawalash» wasitisi dep qaraldi (Khalid, 1998: 4). usul-i jedid («yengi usul mektepliri») uyghur jemiyitide quran tilawiti, eqide we tesewwup sheiri ogetken, muqim «islam toshughuchi» bolghan mektepning «zamaniwi» tallishigha aylandi (Thum, 2014: 172). usul-i jedid mektepliri islahatchi derslik qollinip, «dunyawi» dersler bilen «din»ni ayridi (Thum, 2014: 5); bu «kundilik ijtimaiy emeliyetke singip ketken» din chushenchisining «muqeddesliktin ayrilishi»gha tohpe qoshti (Eickelman, Khalid, 1998: 11 da). bu mektepler yerlik islamiy ozgichiliklerni «tazilash»qa tiriship (Brophy, 2016: 96), teximu keng islam dunyasigha qayta yuzlendi. qeshqerdiki bir mektep osmanli sultanining nami bilen atilip, osmanli herbiy marshlirini ogetken (Brophy, 2016: 128). yeqin til we medeniyet dairisi tupeyli gherbtiki osmanli imperiyesi nurghun jedidchini jelp qilghan. shuning bilen zamaniwiliq waqit we jughrapiye jehettin yezildi: istanbul osmanli xelipisining diniy nopuzi we gulliniwatqan osmanli jamaet meydanining idiyelik nopuzigha ige tereqqiyperwer musulman jemiyitining ulgisi idi (Brophy, 2016: 97).

jedidchilerning bashqa «islamiy zamaniwiliqlar»gha yuzlinishini mustemlike bilim qurulmisidin putunley musteqil yaki ayrim dep qarighili bolmaydu (Khalid, 1998; Aydin, 2017). korsitilgendek, zamaniwiliq kategoriyesining ozi mustemlikichilik bilen tolghan. mesilen, jedidchi «sirat-i musteqim» Jurnili uyghur jemiyitining «qalaqliqi»ni «islah qilish» we «zamaniwi turmushning telipi»ge maslishishni teshebbus qilghan (Brophy, 2016: 109). jedidchiler bu olchemlik ikki qutupluqni ishletkende, yeza uyghur jemiyitining tar qarashliqini tuzitish zorur, degen ching medeniyet bayanini qayta ishlep chiqarghan (Thum, 2014: 113). uyghur ziyaliyliri bilen ching emeldarliri qismen ortaq mustemlike bilim qurulmisida heriket qilghan; bu qurulma yawro-asiyagha imperiye tajawuzi we «xorluq esiri»de yerim mustemlike qilinghan chinggha bolghan yawropa tesiri arqiliq wasitilik yetkuzulgen (Brophy, 2016: 7).

biraq jedidchilerning imperiye bilim qurulmisidin keng paydilinishi ching yaki yawropa hokumranliq sheklini addiyla kochurush emes idi. musulman ziyaliy tepekkurini imperiyege tashqi inkas yaki uninggha putunley boysunush dep turge ayrish addiylashturushtur. mustemlike bilim qurulmisi keng tarqalghan, hetta dunyani qurghan sharaitta, mustemlike bilimi ramkisining sirtidiki heriketlerni izdesh «bihude» bolidu (Khalid, 1998: 9). islahatchi musulmanlar kop jehettin mustemlike uchrishishigha yerlik jawab idi; ular mustemlike bilim qurulmisini oz meqsetliri uchun ishlitip tarqatqan. jedidchiler dunyadiki islam islahatchilirigha oxshash dushmen gheyriy musulman imperiyelerdin zamaniwiliq bayanini qobul qilip, «oz zamaniwiliq sheklini yasash» (Aydin, 2017: 43) we qatmallashqan «sherq» uqumigha jeng elan qilish uchun ozgertken (Asad, 1993). islahatchilar musulmanlarni boysundurup turghan qatlamliq qurulmini tenqid qilghan (Said, 1997: 9; Aydin, 2017: 40). mesilen, ottura sherq islam islahatchiliri qarighularche «yawropalashmighan» (Khalid, 1998: 43), belki islamni aqarghan we eqliy (Casanova, 2012), xelqara siyasette musteqil «kuch» quralaydighan din qilip korsetken (Aydin, 2017: 3).

shunga ching hokumranliqi astidiki uyghur jedidchilirining imperiye bilim qurulmisini qobul qilishi, mustemlike bilimini «yerlik medeniy ishlepchiqirish»qa qoshush arqiliq oz jemiyitini «ilgiri surush» meqsitidin kelgen (Khalid, 1998: 14). jedidchiler zamaniwiliq kategoriyesini qobul qilip uyghur diniy jemiyitini islah qilishqa tirishqan. jedidchilik mustemlike qurulmisigha qaritilghan heriket emes, belki uyghur islamini qobul qilinghan toghra eqide uqumigha maslashturush uchun elip berilghan ichki kuresh idi.

islamiy gullinish: sunnetchilerning tekistchiliki we tesewwupchiliq birikmisi

21-esirde sherqiy turkistanning basturushi kuchiyiwatqan sharaitidimu, sunnetchilik herikiti ichki yonilishlik bolup, peqet dolet qurulmisi bilen bolghan munasiwiti arqiliq chushendurgili bolmaydu, dep qaraymen. uyghur islamini qurulma-inkas hesabi bilen chushendurushning cheklimisini korsitidighini shuki, hazirqi uyghur islamiy gullinishi deslep medeniyet zor inqilabidin keyinki on yillarda, diniy kengchillik kopeygen we dolet testiqlighan meschitler qayta echilghan dewrde peyda bolghan (Harris, 2020: 8). islamiy materiyallarning kirishi, dolet ruxset qilghan hejge barghan uyghurlarning kopiyishi we nurghun uyghur oqughuchilarning ottura sherqte islam ilahiyiti we ereb tili oginishi bu gullinishni ilgiri surgen (Smith-Finley, 2013: 240). bu toghra eqide yonilishidin bashqa, heriket yengi exlaqiy oz-terbiye shekli we aile qurulmisini janlandurush bilen xarakterlengen (Lapidus, 1997; Harris, 2020).

keng oxshashliqigha qarimay, uyghur jedidchiliri bilen sunnetchiliri zamaniwiliqning perqliq olchimi bilen munasiwet ornatqan. 20-esir axirigha kelgende xitay doliti teximu tajawuzchan xitaychilashturulghan medeniyet paradigmilirini elip keldi: «zamaniwi» bolush xitay tili we medeniyitige singishni bildurdi. bu xitaydiki az sanliq milletler otturisidiki tesewwurdiki zamaniwiliq qatlimi, yeni melum jehettin «ichki oriyentalizm»ni shekillendurdi (Schein, Anand, 2019: 133 da). dolet bayani uyghurlarni ustun «medeniyet» teripidin zamaniwilashturushqa muhtaj, heddidin ziyade dindar xelq qilip teswirlep, bu qatlamni keng qayta ishlep chiqardi. mesilen, az sanliq millet ayallirining «qalaq» kiyinish aditini tuzitish teshebbus qilindi (7-resimge qarang) (Tobin, 2021: 94). sunnetchiler jedidchilerge oxshash bu bilim qurulmilirigha choqum qarshi turmidi; belki uyghur diniy jemiyitidiki «toghra eqidige mas emes» dep qarighan boleklerni islah qilish uchun bezi amillarni tallap qobul qildi.

ablimet damolla 1970-yillarda ottura sherqte telim alghandin keyin, uyghur sunnetchilik herikitining bashlamchisi boldi (Waite, 2007: 169). u uyghur islamini ozi «toghra eqide»din chiqqan dep qarighan seudi-hembeli emeliyitige maslashturushqa tirishti (Waite, 2007: 170). ablimetning islahat pirogrammisi islamni qebristanliqta oluk uchun qilinidighan nezir duasi (Harris, 2020: 8) yaki quran oqughanliqi uchun molligha pul berishtek (Waite, 2006: 169) yerlik diniy adetlerning qoshulmisidin «tazilash»ni telep qildi. u yene uyghur jemiyitining yashqa tayanghan qatlamliq tertipini islamiy barawerlikke zit dep tenqid qilip, musulmanlarning teximu «abstrakt jamaet we exlaqiy nopuz uqumi»gha baghlinishi kereklikini teshebbus qildi (Lapidus, 1997: 448).

sunnetchi gullinishchilerning islamni eneniwiliktin tazilash arzusi jedidchilerge oxshash bolsimu, ularning bayani teximu az tereqqiyperwer idi. tekistni merkez qilghan sunnetchiler uyghur jemiyitini «asasiy pirinsiplargha sadaqet»ke «qayturush»qa tirishti (Lapidus, 1997: 444). ular musulmanlarning turmushi quran we sunnet korsetmisi boyiche tertiplinishi kerek, degen asaschiliq pirinsipini qobul qildi (Harris, 2020: 11). sherqiy turkistanning jenubidiki yezilarda hezriti muhemmedning hayatini yeqindin ulge qilghan turmushni teshwiq qilghan dewetchiler buni korsitidu (Harris, 2020: 9). bu qattiq tekistchilik burJua yawropa aqartishigha yiltiz tartqan zamaniwiliqqa qarshi turghan, emma «ozlukidin tenqidchi» bolmighan seyyid qutupqa oxshash islamiy «asaschi» siyasiy nezeriyechiler bilen ortaq bayan we chekliguchi pirogrammini korsitidu (Euben, 1999: 154–155). shuning bilen sunnetchiler muhemmed ibni abdulwahhabning 18-esirdiki butpereslikke qarshi herikitige tutishidighan selefiy asaschiliq enenisi ichige orunlashti (Robinson, 2010: 17).

muqeddes tekistke «qaytish» xahishi sunnetchilik pirogrammisining keng menide zamaniwilashturghuchi bolghanliqini yoqatmaydu. quran we sunnet yerlik we birikme diniy adetlerning qoshulmisi tenqid qilinghan, islahat pirogrammisi ipadilengen tiransendent ramka idi. ablimet damolla shexsiy sadaqet, barawer ijtimaiy teshkillinish we «dunyani tesewwur qilishning yengi yoli»gha tayanghan roshen zamaniwi pirogrammisini muqeddes tekist arqiliq otturigha qoyghan (Waite, 2006: 251; Khalid, 1998: 4). asasliq meqsetlerning biri diniy bilimni demokratiyelishturush idi. ablimetning 1988-yili yash uyghurlargha ereb tili ogitip, muqeddes tekist bilen biwasite munasiwet ornitish imkani berish uchun achqan mektipi buni korsitidu (Waite, 2006: 259). sunnetchiler 1990-yilighiche 938 din artuq quran mektipining qurulushigha yardem qilip, on minglighan uyghur oqughuchigha telim bergen (Irwin, 2021). qeshqerning shimalida yashaydighan bir dada — abdurahim bu heriketning oz yezisida muweppeqiyet qazanghanliqini mundaq deydu:

«siz deslepte bu yerge kelgende, men din toghrisida kop nerse bilmeyttim; qurandin peqet bir qanche ayet oquyttim. hazir bu kitablarni oqushqa bashlidim we teximu kop nerse bilimen. mollilar we bashqa diniy rehberler quranni oquyalaytti, emma uni heqiqiy chushinelmeytti. hazir qeshqerde bilimlik kishiler kopeydi» (Waite, 2007: 261).

shunga sunnetchilerning asaschiliq tesiridiki muqeddes tekistni tekitlishi emeliyette yerlik adetlerni tenqid qilish wasitisi idi. sunnetchilik jedidchilikke oxshash diniy bilimni merkezsizleshturup, qismen eneniwi olimalar we uyghur jemiyitidiki aghzaki yetkuzulgen islam ilahiyitining hokumranliqini ajizlitishqa tirishti. qeshqerdiki bir uyghur lektor sohbette oxshash selishturushni qilghan:

«[sunnetchiler] jedidchilerge oxshaydu. ablimet damolligha oxshashlarni wahhabiy deydu, emma ular peqet islahat we tereqqiyatqa ishinidighan yaxshi musulmanlar» (Waite, 2007: 172).

bu lektor jedidchiler bilen ablimetning «islamning telim-terbiye we omumiy zamaniwi tereqqiyatqa masliqi»ni tekitlishi otturisidiki roshen oxshashliqni korsitidu (Waite, 2007: 259). bu oxshashliq ablimetning 1997-yilliq wez-nesihitidimu eks etken:

«ilgiri zalim hokumranlar uyghur xelqini maarip we ilim-pen, iqtisadiy we texnikiliq tereqqiyattin mehrum qilip, xelqni nadanliq we xurapatliq ichide tutti. uyghurlarning hazirqi eghir weziyettin chiqishining birdinbir yoli maariptur; her bir kishi maaripni tereqqiy qildurush uchun qolidin kelishiche tirishishi kerek» (Waite, 2007: 170).

ablimet bu yerde xitay hokumranliqining qurulmisigha peqet «eghir weziyet» dep ishare qilidu. u maaripni «ilim-pen» we «texnika» tili bilen ilgiri surup, ozini roshen modernist supitide korsitidu; bu uyghur diniy jemiyitini eqliyleshturulgen, muqeddes tekistke tayanghan maarip arqiliq zamaniwilashturush niyitini ipadileydu.

ablimettek diniy rehberlerning tirishchanliqigha qarimay, sunnetchi islam modernizmi siziqliq shekilde tarqalmidi. chetke qeqilghan yerlik uyghur jamaetliri arisidiki etnografiyelik tetqiqat bu «teqwadar emeliyetler»ning orlishi «uyghur jemiyitidiki birdek yonilish» yaki «teshkillik heriket» emeslikini korsitidu (Harris, 2020: 10). urumchi sirtidiki resmiy bolmighan namratlar mehelliside yashaydighan teqwadar yeza-sheher kochmenlirining yer asti diniy jamaitini gullinishchan islam emeliyetliri teshkilligen. bu erler tez zamaniwilishiwatqan sheherde chetke qeqilghan; oyliri tez selinghan egiz binalarning sayisida bolup, mehelle 2009-yilliq namayishtin keyin «sheher tazilash» pilanigha kirguzulgechke, hemishe cheqilish xewpi astida idi (8-resimge qarang) (Byler, 2022: 191). yeqinlishiwatqan mal-muluktin mehrum qilish we «dingha dair eniqsiz, daim jazalighuchi dolet siyasiti» astida, bu erlerning kopinchisi tordiki islamiy gullinish mezmunining «yoshurun tarqilishi»gha qatnashqan (Harris, 2020: 20; Byler, 2022: 115). ular bezide resmiy bolmighan «yawayi imam»lar bashqurghan yerim yer asti meschitlerde daim yighilip, «teqwadar islamning ruxset qilinmighan diniy telimatliri»ni muzakire qilghan (Byler, 2022: 192, 210). 2010-yillar axirida bu jamaet «islahatchi islam emeliyetliri bilen birikken»; haraq we tamakidin keng waz kechishkiche sozulghan islamiy roh ularning turmushini shekillendurgen (Byler, 2022: 193).

ijtimaiy turaqsizliq jamaetni merkez qilghan etiqadning gullinishige muhit yaritidu, biraq qurulmiliq qarash gullinish emeliyitining eneniwi, tesewwup tesiridiki islam paradigmiliri bilen birikishidiki murekkeplikni korsitelmeydu. bu jamaettiki nurghun kishi ozini hem sunnetchi musulman, hem «musapir» dep tonughan. keyinki atalghu kochush, rohiy we maddiy jehettin ornidin yotkilishni chushinishte «medeniyetleshken» tesewwup enenisige yiltiz tartqan seyyare islam mutesewwupini korsitidu (Byler, 2022: 192). musapir oz rohining menzilige qarap waqitsiz seperde dep tesewwur qilinidu; bu uyghur musulmanlirining tewelikni tughulghan jaygha oxshash «olgen jay»dimu koridighan ozgiche chushenchisige tayinidu (Thum, 2014: 16). asasiy diniy telimni hemishe «eniq bolmighan derijide chushinidighan» jamaetlerde bu munaziriler «qizghin» we «muhittin ayrilghan» bolalaytti (Waite, 2006: 63); tesewwup isharilirining muhimliqi ularning gullinish yonilishini ajizlashturmighan. mesilen, bir uyghur er ikki kimlikni birleshturup, «islahatchi [sunnetchi] musulman supitidiki diniy shexsiyitini kuchlendurush uchun musapir kimlikini aktip ishletken» (Byler, 2022: 193). musapir kimliki mal-muluktin mehrum qilish tejribisini chushinish we tertiplesh wasitisi supitide sunnetchi dindarliq bilen birge turghan (Byler, 2022: 199); bular zit emes, bir-birini toluqlaydighan ramkilar idi. shunga telimi towen nurghun dindar jamaet islahatchi paradigmini qobul qilghan bolsimu, emeliyette zamaniwi we zamaniwi emes bilim qurulmiliri arisida heriket qilishni dawamlashturghan.

2010-yillarda sherqiy turkistanning jenubidiki yezilarda yashaydighan intayin teqwadar ayallar guruppisining islamidimu oxshash ikki xilliq bar idi. ular diniy emeliyitini sunnetchi tesiridiki teqwadarliq etrapida teshkilligen bolsimu, bedenge singgen tesewwup tesiridiki emeliyetni qayta ishlepchiqirishni dawamlashturghan (Harris, 2020). bu ayallar eneniwi shekilde tesewwuptiki «ishq» (ilahiy muhebbet) uqumi uyushturghan zikir — duani oqush we tekrarlash arqiliq ibadet qilghan. peqet ayallarghila xas yighilishliri ayallarning islamiy bilim qatlimigha tayanghan musteqil «ayallar ijtimaiyliqi»ni shekillendurgen (Harris, 2020: 27). bu bezi jehettin qahire ayallar meschit herikitining «organlashqan islam telim olchimi»diki «tarixtin buyanqi er merkezlik tebiet»ke yoshurun jeng elan qilishini eks etturgen (Mahmood, 2001: 203, 209). bu ayallar shexsni eqliyleshturulgen muqeddes tekist bilen terbiyeleshning ornigha, rohni yetildurup, baghlinishtin xalas bolghan janning allahqa qarap hes qilish arqiliq yol tepishini meqset qilghan islamni emeliyleshturgen (Harris, 2020: 32). melum menide ular «qarshi medeniyet» oz-tebir paradigmiliri arqiliq zamaniwiliqtin «halqish»qa tirishqan (Euben, 1999: 55, 167).

islamiy gullinishning yuqiri pellisidiki keng sunnetchi wez-nesihetning tesiride, bu ayallar gullinish dindarliqini jamaetni merkez qilghan, tesewwup tesiridiki islam sheklige qoshushqa bashlidi. ular mesilen, seudi qarilirining quran oqush uslubini oginip, dunyawi islamiy gullinish tepekkurining tarqilishi bilen alaqe ornatti (Harris, 2020: 2). «zamaniwi» islam emeliyitige bu yuzlinishni doletning ularning adetlirini «xurapatliq» we «qalaq» dep teswirligen bayanigha berilgen jawab, dep qismen chushendurgili bolidu. bu mexanikiliq diniy «qayturma zerbe» emes, belki ayallarning «korunerlik ijtimaiy we siyasiy paaliyetchanliqi»ni korsitidighan ijtimaiy ozgirishke berilgen jawab idi (Harris, 2020: 28). shundaqtimu ular ablimet damolligha oxshash sunnetchilerning qattiq tekist toghra eqidisige emel qilmidi; gullinishni zikirge oxshash eneniwi emeliyetlerge qoshup, islam modernizmining qattiq tebirlirini suslashturdi (Harris, 2020: 32). islamiy gullinish bu ayallar tilawet jamaitige tertip we shekil berish uchun parche-parche paydilanghan nurghun paradigmining peqet biri idi.

xulasilighanda, sunnetchi gullinishning uyghur jemiyitining keng qatlimida qobul qilinish sheklidiki inchike perq dolet derijisidiki tehlil korsitip berelmeydighan chongqurluqni bilduridu. bu mahiyetchan tehlil yatlashturghuchi dunyawi we mustemlike qurulmisi ichide islahatchi we gullinish heriketlirining doletke qaritilmighanliqini; belki roshen islamiy til arqiliq zamaniwiliq bilen heriketchan ichki munasiwet ornatqanliqini korsetti. mustemlike sharaitida zamaniwiliq musulmanlar kuresh qilghan we etiqadini qayta tebirligen nurghun zeminning biri idi. uyghur jemiyitining zamaniwiliq bilen ornatqan xilmuxil we birikme munasiwiti dinning muqimsiz turmushqa shekil bergen nurghun yengi yolini korsitidu.

xulase

uyghur islam heriketliri xitay doliti teripidin shekillendurulgen bolsimu, asasen oz-ozini qurghan heriketlerdur. ular uyghur diniy jamaiti ichide we meniwi subyekt ustide elip berilghan, toghra emeliyet we diniy nopuz heqqidiki yerlik kureshler bilen belgilinidu. men aldi bilen fonksiyechilik uqumlashturushni otturigha qoyup, uyghurlar arisidiki dindarliqni basturghuchi qurulmilargha berilgen inkas, shundaqla uyghur islamining uzundin buyan «azghun» etno-milliy perq belgisi qilip siyasiylashturulushigha baghliq halda chushendurdum. andin uyghur islam heriketlirining qurulmiliq tehlilge qisqartishqa bolmaydighan chongqurluq bilen bir qeder musteqil heriket qilghanliqini korsitidighan mahiyetchan tebirni berdim. islahatchilar mustemlike besimi astida dunyawi islam modernizmi bayanini uyghur islamigha yotkeshke tirishti. daim chidamchan tesewwup tesiridiki eneniwi emeliyetler bilen birikken sunnetchi dindarliq 21-esir beshidiki zulum ichide chetke qeqilghan diniy jamaetlerni bir tutash saqlidi.

bu mahiyetchan usul uyghur tetqiqatining sirtida, dunyadiki musulman jamaetlerge qaritilghan talashliq dolet siyasiti we terrorluqqa qarshi turush herikitining tenqidiy tehlilige tohpe qoshalaydu (Hussin, 2018). pelestin musulmanliri arisidiki basturush, din we qarshiliq otturisidiki murekkep munasiwet buning bir misali (Khalidi, 1997). mahiyetchan tehlil dinni teximu roshen «siyasiy» milletchilik yaki mustemlikichilikke qarshi seperwerlik mesilisidin tehlil jehette ayriwetmey, uning «zamaniwi dunyaning exlaqiy-siyasiy tesewwuri» supitidiki «ichki kuchi»ni nezerde tutushi kerek (Euben, 1999: 154). zamaniwi dolet qurulmisi ichide diniy jamaetning paaliyetchanliqini merkezge qoyush alahide muhim. chunki xitay xelq jumhuriyiti «shinjang»ni bashqa «mesililik» musulman az sanliqlar bar doletlerge «tonushturushqa bolidighan» «muweppeqiyetlik tejribe» dep korsitip, zorawan bixeterleshturush we keng kolemlik tutup turush endizisini eksport qilishqa tirishmaqta (xitay diplomati jyang duen, Criner and Szadziewski, 2026 da).

bu mahiyetchan tebir sherqiy turkistanda dawamlishiwatqan zulumni qandaq uqumlashturush heqqidiki munazirinimu ilgiri sureleydu. din fonksiyechilik boyiche basturush-dindarliq dewri ichide chushinilse, doletning dingha qaratqan siyasiti kop jehettin netijisiz korunushi mumkin; chunki basturush meqsetning eksiche inkaschan diniy gullinishni qozghishi mumkin. biraq mening mahiyetchan tebirim uyghur islamini modernizmliq bilim qurulmisi bilen bolghan kop tereplik munasiwet shekillendurgen, yiltizlashqan mena sistemisi dep qaraydu. ortaq zemin we tarixqa tayanghan, chegrisi belgilik etno-milliy guruppa supitidiki hazirqi uyghur kimlikini islam islahatchiliri rayonluq diniy kimlikni saqlashning «xam materiyal» yaki «enene»liridin yasap chiqqan, deyishke bolidu (Thum, 2014: 12).

ortaq diniy jamaet hazirqi uyghur kimliki uchun muhim bolghachqa, diniy bilimni yetkuzushning nishanlinishi uyghur jemiyitining qayta ishlepchiqirilishi uchun mewjutluq mesilisige aylandi. bu belkim xitay xelq jumhuriyitining eniq meqsitidur: meschitlerni taqash, diniy telimni cheklesh we uyghur balilirini «dindar» ata-anisidin ayrish (UN News, 2023) uyghur ortaq kimliki we milliy dewasining asasigha qaritilghan sistemiliq hujumdur. shunga dawamlishiwatqan heriketni siyasettin ayrilidighan, cheklik «diniy» zulum dep korsitidighan gherb tetqiqati we taratquliri bu mewjutluq qatlimini xata ipadileydu (Human Rights Watch, 2005). diniy basturushning assimilyatsiyechi, hetta irqiy qirghinchiliq niyitini chushinish uchun uyghur islamining chongqurluqi we kop xil qatlimigha diqqet qilidighan mahiyetchan tebir zorur. kelgusi tetqiqat 2026-yilliq «milletler ittipaqliqi qanuni»ni, shundaqla az sanliq millet we til hoquqini teximu yoqitidighan bu siyasetlerning uyghur rayonidin dolet miqyasigha qanuniy organlishishini muhakime qilalaydu (Criner and Szadziewski, 2026).

metodologiye jehettin, mening mahiyetchan tehlilim doletning «sirti»gha qarash uchun etnografiye we ikkilemchi tarixiy materiyallarni oz ichige alghan her xil menbelerdin paydilandi. biraq 2017-yildin buyan rayonluq bixeterleshturush, tetqiqatchilarning cheklinishi we chet eldiki akademiklarning parakende qilinishi (Wang and Ahmed, 2025), sherqiy turkistandiki hazirqi uyghur jemiyiti heqqidiki bilimni doletning teshwiqat teswiri we chet eldiki uyghur musapirlirining guwahliqi bilen cheklidi (Steenberg and Seher, 2023). ishghal astida yashawatqan xelqning siyasiy tepekkuri, diniy etiqadi we tejribisini ipadilesh mesilisi teximu korunerlik metodologiyelik qiyinchiliqqa aylinidu. xitay xelq jumhuriyiti texnika tereqqiyati arqiliq az sanliq jamaetlerni bixeterlik mesilisige aylandurush we kozitish kuchi kucheygen nurghun doletning biridur. «shinjang yiraqtin etnografiye turi» neq meydan tetqiqatining cheklimisi ustide oylinidighan bir boshluq bilen teminlep, reqemlik bayan yaki diaspora tori arqiliq «metodologiyelik birikme»ni teshebbus qilidu (Remote XUAR, 2023). shunga bu maqalining uyghur musulmanlirining subyektipliqini teximu toghra korsitish tirishchanliqini dawamlashturidighan tetqiqatlar diaspora jamaetliri we kop xil usullargha yuzlinishi mumkin (Yasin, 2026 gha qarang).

bu maqale ozgiche tawap emeliyiti we tesewwup ibaditi eneniliri bilen bezide birge mewjut bolghan, bezide ular bilen talashqan uyghur islam zamaniwilashturush heriketlirining heriketchanliqini we qurulmiliq usul korsitip berelmeydighan chongqurliqini korsetti. yoshurun meqsetlirimning biri mustemlike astidiki uyghur turmushini teximu toghra ipadilesh we bu diniy jamaetlerge «oz hekayisining aptorluqidin bir qismini qayturush» idi (Byler, 2022: 219). buning tebiiy cheklimisi bar: men merkezge qoyghan hazirqi islam heriketliri zorawanliq bilen nishanlanghan, kozitilgen we qorshawgha elinghan; rehberliri xalighanche tutup turulghan (Byler, 2022: 218). xitay xelq jumhuriyitining bayliq sumurguchi qolining sirtigha qarash tirishchanliqida, arxip xatirilesh we insan xatirisi bunche keng zulum astidiki uyghur islami heqqide kelgusi tetqiqatqa imkan berishi mumkin. uyghur jemiyiti uchun bolsa, ozgiche diniy enene we uyghur islamining kop tereplik zamaniwi qatlamlirini bu basturush we mumkin bolghan yoqitish qurulushidin qayta eslige kelturgili bolamdu, degen soal eghirliqini saqlap qalmaqta.

izahatlar

[1] nurghun uyghurning qollinidighan sozlirini eks etturush uchun, «uyghur rayoni» bilen «sherqiy turkistan»ni almiship ishlitimen. «shinjang» «yengi chegra» degen menidiki xitayche jay nami bolup, uyghurlarning «kopchiliki» uni mustemlike zorawanliqining toshughuchisi dep qaraydu (Bellér-Hann et al., 2009: 1). «shinjang»din — tibet uchun ishlitilidighan «shizang»dinmu — saqlinish mustemlikidin xaliylashturush metodologiyesige emel qilishtur.

[2] «sunnet» uyghurchida sunnening teleppuzi bolup, hezriti muhemmedning telimatliri we quran tebirige asasen musulmanlargha belgilengen turmush yolini korsitidu. «sunnetchi» «sunnetke egeshkuchiler» degen menide.

[3] bu sohbetler xarward uniwersitetidiki baklawurluq dissertatsiyesidin elinghan; aptor buning uchun uyghur tilida 50 ke yeqin eghiz tarix sohbiti otkuzgen (Yasin, 2026: 5). biwasite guwahliq az bolghachqa, bular qimmetlik.

[4] 20-esir beshida etno-nam keng ishlitilishtin burunla diniy rengge ige, perqlendurgili bolidighan «tesewwurdiki jamaet»ning mewjutluqini etirap qilish uchun, 19-esir axirini muhakime qilghanda «uyghur» atalghusini ishlitimen (Thum, 2014: 15). bu medeniy we diniy kimliklerni korsitidu; otmushke hazirqi birdek yaki tarix boyiche uzulmigen milliy guruppining namini yepishturush emes (Anderson, 2006).

Anand, Dibyesh (2019) 'Colonization with Chinese characteristics: politics of (in)security in Xinjiang and Tibet.' Central Asian Survey, 38(1), pp. 129–147.

Anderson, Benedict (2006) Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of Nationalism. London: Verso.

Asad, Talal (1986) The Idea of an Anthropology of Islam. Washington DC: Georgetown University Press.

Asad, Talal (1993) Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. 1st ed. Baltimore, Md: Johns Hopkins University Press.

Aydin, Cemil (2017) The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Bellér-Hann, Ildikó, Cristina Cesáro, Rachel Harris, and Joanne Smith Finley (2009) Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. Aldershot: Ashgate.

Bovingdon, Gardner (2001) 'The history of the history of Xinjiang.' Twentieth-Century China, 26(2), pp. 95–139.

Brophy, David (2016) Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia–China Frontier. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Byler, Darren (2022) Terror Capitalism: Uyghur Dispossession and Masculinity in a Chinese City. Durham: Duke University Press.

Casanova, José (2012) ‘Rethinking public religions.’ In Timothy Samuel Shah, Alfred Stepan, and Monica Duffy Toft (eds.) Rethinking Religion and World Affairs. Oxford: Oxford University Press.

Clarke, Michael (2010) 'Widening the net: China's anti-terror laws and human rights in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region.' The International Journal of Human Rights, 14(4), pp. 542–558.

Criner, Adaire and Henryk Szadziewski (2026) ‘The Global Implications of China’s Ethnic Unity Law.’ Uyghur Human Rights Project. Available at: https://uhrp.org/insights/the-global-implications-of-chinas-ethnic-unity-law/ (Accessed: 18 April 2026).

Dillon, Michael (2011) ‘Death on the Silk Route: Violence in Xinjiang.’ BBC World News, 3 August. Available at: https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-pacific-14384605 (Accessed: 24 April 2026).

Elkun, Aziz (2023) Uyghur Poetry. Everyman’s Library Pocket Poetry. London: Everyman.

Embassy of the People's Republic of China in the United Kingdom (2024) 'China's ethnic groups stick together like pomegranate seeds.' Available at: https://gb.china-embassy.gov.cn/eng/zgyw/202402/t20240226_11250279.htm (Accessed: 28 March 2026).

Euben, Roxanne (1999) Enemy in the Mirror: Islamic Fundamentalism and the Limits of Modern Rationalism. Princeton, NJ: Princeton University Press.

Finley, Joanne Smith (2013) The Art of Symbolic Resistance: Uyghur Identities and Uyghur–Han Relations in Contemporary Xinjiang. Leiden: Brill.

Finley, Joanne Smith (2021) 'Why scholars and activists increasingly fear a Uyghur genocide in Xinjiang.' Journal of Genocide Research, 23(3), pp. 348–370.

Fuller, Graham and Jonathan Lipman (2004) 'Islam in Xinjiang.' In Frederick Starr(ed.) China's Muslim Borderland. Armonk, NY: M.E. Sharpe, pp. 321–345.

Gladney, Dru (1990) 'The ethnogenesis of the Uighur.' Central Asian Survey, 9(1), pp. 1–28.

Greitens, Sheena, Myunghee Lee, and Emir Yazici (2020) 'Counterterrorism and preventive repression: China's changing strategy in Xinjiang.' International Security, 44(3), pp. 9–47.

Gunasti, Susan (2024) 'Modern Islam and reform in the late Ottoman Empire.' In Caroline Tee, Fabio Vicini and Philip Dorroll (eds.) The Oxford Handbook of Religion in Turkey. Oxford: Oxford University Press.

Gunning, Jeroen and Richard Jackson (2011) ‘What's so ‘religious’ about ‘religious terrorism’?’ Critical Studies on Terrorism, 4(3), pp. 369–388.

Harris, Rachel (2020) Soundscapes of Uyghur Islam. Bloomington: Indiana University Press.

Harris, Rachel (2022) ‘Uyghur Heritage under China’s “Antireligious Extremism” Campaigns.’ In James Cuno and Thomas G. Weiss (eds.) Cultural Heritage and Mass Atrocities. Los Angeles: Getty Publications.

Harris, Rachel and Aziz Isa (2019) 'Islam by smartphone: reading the Uyghur Islamic revival on WeChat.' Central Asian Survey, 38(1), pp. 61–80.

Harris, Rachel and Sophia Woodman (2020) ‘Surveillance and repression of Muslim minorities: Xinjiang and Beyond’, Society and Space, 7 December. Available at: https://www.societyandspace.org/forums/surveillance-and-repression-of-muslim-minorities (Accessed: 26 April 2026).

Hayes, Anna and Kearrin Sims (2022) 'Violent development in Xinjiang Uyghur Autonomous Region.' In Kearrin Sims, Nicola Banks, Susan Engel, and Paul Hodge (eds.) The Routledge Handbook of Global Development. London: Routledge.

Human Rights Watch (2005) ‘Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang’. Available at: https://www.hrw.org/report/2005/04/11/devastating-blows/religious-repression-uighurs-xinjiang (Accessed: 19 April 2026).

Human Rights Watch (2021) ‘"Break Their Lineage, Break Their Roots": China's Crimes Against Humanity Targeting Uyghurs and Other Turkic Muslims.’ Available at: https://www.hrw.org/report/2021/04/19/break-their-lineage-break-their-roots/chinas-crimes-against-humanity-targeting (Accessed: 28 March 2026).

Hussin, Iza (2018) ‘The new global politics of religion: Religious harmony, public order, and securitisation in the post-colony.’ Journal of Religious and Political Practice, 4. Available at: https://www.repository.cam.ac.uk/items/fcf1162a-f52f-4bf1-9d8d-f36e8d1e3206 (Accessed: 20 February 2026).

Irwin, Peter (2021) ‘Islam Dispossessed: China’s Persecution of Uyghur Imams and Religious Figures’, Uyghur Human Rights Project. Available at: https://uhrp.org/report/islam-dispossessed-chinas-persecution-of-uyghur-imams-and-religious-figures/s (Accessed: 19 April 2026).

Johnson, Walter (2003) 'On agency.' Journal of Social History, 37(1), pp. 113–124.

Kaiman, Jonathan and Tania Branigan (2014) 'Kunming knife attack: Xinjiang separatists blamed for "Chinese 9/11".' The Guardian, 2 March. Available at: https://www.theguardian.com/world/2014/mar/02/kunming-knife-attack-muslim-separatists-xinjiang-china (Accessed: 28 March 2026).

Kamalov, Ablet (2021) 'Uyghur historiography.' In Oxford Research Encyclopedia of Asian History. Oxford: Oxford University Press. Available at: https://doi.org/10.1093/acrefore/9780190277727.013.637 (Accessed: 28 March 2026).

Khalidi, Rashid (1997) Palestinian Identity: The Construction of Modern Consciousness. New York: Columbia University Press.

Killing, Alison (2026) ‘How China is breaking apart a people and its culture’. Financial Times, 29 May. Available at: https://www.ft.com/content/119d8c3a-e10f-4bf7-a198-90507293054b?syn-25a6b1a6=1/

Khalid, Adeeb (1998) The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia. Berkeley: University of California Press.

Lapidus, Ira (1997) 'Islamic revival and modernity: the contemporary movements and the historical paradigms.' Journal of the Economic and Social History of the Orient, 40(4), pp. 444–460.

London Uyghur Tribunal (2021) ‘Judgment’. Available at: https://uyghurtribunal.com/ (Accessed: 28 March 2026).

McDonell, Stephen (2026) ‘Why is China set to approve a new law promoting 'ethnic unity'?’ BBC World News, 10 March. Available at: https://www.bbc.co.uk/news/articles/c6271gxpdkzo (Accessed: 18 June 2026).

Mahmood, Saba (2001) 'Feminist theory, embodiment, and the docile agent: some reflections on the Egyptian Islamic revival.' Cultural Anthropology, 16(2), pp. 202–236.

Mahmut, Dilmurat, Abdulmuqtedir Udun, Seam Remz, and Susan Palmer (2021) 'Making sense of the Uyghur genocide through religious theodicy: voices of Uyghurs in Canada and Türkiye.' Journal of the Council for Research on Religion, 3(1), pp. 45–74.

Mignolo, Walter (2011) The Darker Side of Western Modernity: Global Futures, Decolonial Options. Durham: Duke University Press.

Millward, James (2021) Eurasian Crossroads: A History of Xinjiang. New York, NY: Columbia University Press.

Qian, Juan (2024) 'Securitising history: reimagining and reshaping the "imagined community" in China's new era.' Made in China Journal. Available at: https://madeinchinajournal.com/2024/07/11/securitising-history-reimagining-and-reshaping-the-imagined-community-in-chinas-new-era/ (Accessed: 28 March 2026).

Quijano, Aníbal (2007) 'Coloniality and modernity/rationality.' Cultural Studies, 21(2–3), pp. 168–178.

Qutb, Sayyid (1951) 'The America I have seen: in the scale of human values.' Available at: http://www.pdx.edu/sociologyofislam (Accessed: 28 March 2026).

Roberts, Sean (2020) The War on the Uyghurs: China's Campaign Against Xinjiang's Muslims. Manchester: Manchester University Press.

Robinson, Francis (2010) ‘Introduction’, in Francis Robinson (ed.), The New Cambridge History of Islam: Volume 5: The Islamic World in the Age of Western Dominance. Cambridge: Cambridge University Press, pp. 1–31.

Rudelson, Justin and William Jankowiak (2004) 'Acculturation and resistance: Xinjiang identities in flux.' In Frederick Starr (ed.) China's Muslim Borderland. Armonk, NY: M.E. Sharpe, pp. 299–317.

Said, Edward (1978) Orientalism. New York: Vintage Books.

Said, Edward (1997) Covering Islam: How the Media and the Experts Determine How We See the Rest of the World. London: Vintage Books.

Steenberg, Rune and Tenha Seher (2023) ‘Personalised Propaganda: The Politics and Economy of Young, Pro-government Minority Vloggers from the XUAR’ in Halina Zawiszovà and Martin Lavička (eds.) Voiced and Voiceless in Asia. Olomouc: Univerzita Palackého v Olomouci.

Szadzewski, Henryk (2018) Inside Xinjiang: Space, Place and Power in China's Muslim Far North-west. Chicago: University of Chicago Press.

Thum, Rian (2014) The Sacred Routes of Uyghur History. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Thum, Rian (2019) 'What is Islamic history?' History and Theory, 57, pp. 7–19.

Tobin, David (2021) 'Genocidal processes: social death in Xinjiang.' Ethnic and Racial Studies, 45(16), pp. 93–121.

UK Parliament (2022) ‘Uyghur Tribunal Judgment’. House of Commons Debate, 20 January. Available at: https://hansard.parliament.uk/Commons/2022-01-20/debates/22242466-901D-4CCA-995F-552292371002/UyghurTribunalJudgment (Accessed: 28 March 2026).

UN News (2023) ‘Rights experts warn against forced separation of Uyghur children in China.’ Global perspective Human stories, 26 September. Available at: https://news.un.org/en/story/2023/09/1141502 (Accessed: 23 April 2026).

Uyghur Transnational Justice Database (2024) ’15 years since the Ürümchi massacre’, 5 July. Available at: https://www.utjd.org/news/15-years-since-the-urumchi-massacre/ (Accessed: 24 April 2026).

Waite, Edmund (2006) 'The impact of the state on Islam amongst the Uyghurs: religious knowledge and authority in the Kashgar oasis.' Central Asian Survey, 25(3), pp. 251–261.

Waite, Edmund (2007) 'The emergence of Muslim reformism in contemporary Xinjiang: implications for the Uyghurs' positioning between a Central Asian and Chinese context.' In Ildikó Bellér-Hann, Cristina Cesáro, Joanne Smith Finley (eds.) Situating the Uyghurs Between China and Central Asia. London: Routledge, pp. 165–178.

Wang, Maya and Yasmine Ahmed (2025) ‘Chinese Government Threatens Academic Freedom in the UK.’ Human Rights Watch. Available at: https://www.hrw.org/news/2025/11/04/chinese-government-threatens-academic-freedom-in-the-uk (Accessed: 23 April 2026).

Worden, Andréa J., Nuzigum Setiwaldi, Elise Anderson, Henryk Szadziewski, Louisa Greve, and Ben Carrdus (2022) ‘Forced Marriage of Uyghur Women: State Policies for Inter-ethnic Marriage in East Turkistan’. Uyghur Human Rights Project. Available at: https://uhrp.org/report/forced-marriage-of-uyghur-women/ (Accessed: 28 March 2026).

Xinjiang Documentation Project (2014) ‘Identifying Religious Extremism’. Available at: https://xinjiang.sppga.ubc.ca/chinese-sources/online-sources/identifying-religious-extremism/ (Accessed: 28 March 2026).

Xinjiang Uyghur Autonomous Region Remote Ethnography Project (2023) ‘Methodology’. Available at: https://www.remote-xuar.com/methodology (Accessed: 8 April 2026).

Yasin, Kawsar (2026) Shelving East Turkistan: Gendered Archives of Resistance, Exile, and Possibility in Uyghur Istanbul. Unpublished undergraduate thesis, Harvard University, Cambridge, MA.