xitayning gherbiy shimalidiki sherqiy turkistanning qeshqer shehiride, heytgah meschitining sirtida turghan bir uyghur kishi, 2023-yili 7-ayning 13-kuni. © 2023 Pedro Pardo/AFP via Getty Images

zulumni tosush uchun mejburiy emgek mehsulatlirini cheklesh we b d t ning iz qoghlishi zorur

menbe: kishilik hoquqni kozitish teshkilati

elan qilinghan waqit: 2026-yili 8-ayning 27-kuni, amerika sherqiy rayon waqti seher saet 3:00 | axbarat bayanati

kishilik hoquqni kozitish teshkilati xitay hokumitining uyghurlar we bashqa turkiy musulmanlargha qarita on yildin buyan dawamlashturuwatqan, insaniyetke qarshi jinayet shekillendurgen eghir basturush siyasitige xelqara jemiyetning teximu kuchluk inkas qayturushi kereklikini bildurdi. teshkilat mejburiy emgekke chetishliq mehsulatlarni import qilishni cheklesh we b d t ning 2022-yilliq doklatidiki tewsiyelerni qetiy iz qoghlashqa chaqirdi.

(niyuyork) — kishilik hoquqni kozitish teshkilati bugun elan qilghan bayanatida, xitay hokumitining uyghurlar we bashqa turkiy musulmanlargha qarita on yildin buyan dawamlashturuwatqan, insaniyetke qarshi jinayet shekillendurgen eghir basturush siyasitige xelqara jemiyetning teximu kuchluk inkas qayturushi kereklikini bildurdi.

xitay kommunistik partiyesining xitayning eng gherbidiki sherqiy turkistanda uyghurlargha qaritilghan depsendichilikni keskin kucheytkinige on yil bolghan bolsimu, kishilik hoquqni basturush yenila eghir halette dawamlashmaqta. hazirqi deliller keng kolemlik xalighanche tutqun qilish, naheq qamaq jazasi, keng kolemlik nazaret, medeniyetni we diniy kimlikni yoqitish, seper we alaqige qoyulghan cheklimiler, shundaqla chet eldiki uyghurlargha qiliniwatqan besimning dawamlishiwatqanliqini korsitidu. shuning bilen bir waqitta, xitay dairiliri sherqiy turkistanda hemme ish normallashqandek bir ammiwi tesiratni teshwiq qilmaqta. sherqiy turkistandiki dolet mejburlighan emgek aptomobil, quyash energiye taxtisi, kiyim-kechek, dengiz mehsulatliri, yeza igilik mehsulatliri we halqiliq mineral maddilar qatarliq sahelerde dunyawi teminlesh zenjirige tesir korsetmekte.

kishilik hoquqni kozitish teshkilatining xitay ishliri tetqiqatchisi yalqun uluyol: «xitay hokumiti sherqiy turkistandiki insaniyetke qarshi jinayetlirini toxtitish we hayati weyran qilinghan nechche yuz ming uyghurgha adalet yetkuzushning ornigha, wehshiyliklirini dawamlashturuwatidu we tenqidiy sadalarni hetta chet ellerdimu jimiqturuwatidu» dedi. u yene: «xelqara jemiyetning ilgiriki kuchluk inkasi suslap ketti. bu xitay hokumitining rayonda saxta normalliq tesiratini nomus qilmastin teshwiq qilishigha yol achti» dedi.

shi jinpingning «zorawan terrorluqqa qattiq zerbe berish herikiti» (严厉打击暴力恐怖活动专项行动) 2014-yili sherqiy turkistanda bashlanghan. kommunistik partiyening sabiq mesuli chen chuengoning 2016-yili 8-ayning 29-kuni sherqiy turkistangha teyinlinishi bilen basturush keskin kucheygen. bu heriket texminen bir milyon uyghurning «siyasiy terbiye lagerlirida» xalighanche tutup turulushi bilen eng yuqiri pellige yetken. chen chuengo buningdin ilgiri tibet aptonom rayonluq partiye komitetining sekretari bolghan.

shuningdin keyin, bu lagerlarning beziliri taqalghandek korunsimu, hazirghiche elan qilinghan resmiy sanliq melumatlargha qarighanda, nechche yuz ming uyghur we bashqa turkiy musulman turmide turmaqta. ularning ichide ilham toxti, rahile dawut, gulshen abbas, yalqun rozi we ekber eset qatarliq tonulghan jamaet erbablirimu bar. «Financial Times» gezitining 2026-yili mayda elan qilghan tehlilige qarighanda, sherqiy turkistan nopusigha selishturghanda dunyadiki eng yuqiri turme sighimigha ige rayon bolup korunmekte.

xelqaraliq bir guruppa bolghan «sherqiy turkistan ziyankeshlikke uchrighuchilar sanliq melumat ambiri» (Xinjiang Victims Database) ning 2026-yili 7-ayda elan qilghan tehlil we molcherige qarighanda, 2017-yilidin 2018-yilighiche sherqiy turkistanning jenubida 140 mingdin artuq bala, asasliqi xalighanche tutqun qilish sewebidin ata-anisidin ayriwetilgen. bezi balilar dolet bashqurushidiki yetimxanilarda tutup turulghan. bu balilarning hazirqi ehwali yenila eniq emes.

chet elde yashawatqan nurghun uyghur xitaydiki aile tawabiatliri, jumlidin perzentliri bilen alaqe qilalmaydu. dairiler chet elge chiqmaqchi bolghan uyghurlargha qoyulghan eghir cheklime we kontrolni dawamlashturuwatqan bir peytte, diasporadiki tallanghan bir qisim uyghurlarning sherqiy turkistangha cheklik shekilde berishigha yol qoymaqta. qaytip kelgen bezi kishiler dairilerning ozlirini chet eldiki paaliyetchiler heqqide uchur berishke qistighanliqini bildurdi. xitay dairiliri chet elde yashawatqan uyghurlarni jimiqturush uchun chegra halqighan basturush herikiti elip barmaqta.

beyjing sherqiy turkistandiki eghir basturushni toxtitish heqqidiki barliq chaqiriqlarni ret qilip, yuqiri derijilik rehberlerning rayongha qilghan resmiy ziyaretliride «ijtimaiy muqimliqni qoghdash» tedbirlirining aldinqi orunda turidighanliqini tekitlimekte.

bezi hokumetler otken on yilda bu depsendichiliklerge inkas qayturush uchun muhim qedemlerni tashlidi. amerika hokumiti 2021-yili «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni»ni maqullidi. bu qanun sherqiy turkistanda putunley yaki qismen ishlepchiqirilghan mallarni mejburiy emgekke chetishliq, dep perez qilish pirinsipini bekitip, ularning amerikagha kirguzulushini chekleydu. yawropa ittipaqimu mejburiy emgek bilen ishlepchiqirilghan mehsulatlarni import qilishni chekleshni yolgha qoydi.

2021-yili amerika, yawropa ittipaqi, engliye we kanada sherqiy turkistandiki depsendichilikke mesul xitay emeldarlirigha nishanliq jaza tedbirlirini qollandi. halbuki, hindoneziye, ereb birleshme xelipiliki we pakistangha oxshash musulmanlar kop sanliqni igileydighan doletler qatarliq bashqa bir qisim hokumetler beyjingni b d t diki tekshurushtin qoghdap qaldi. tayland qatarliq doletler bolsa, uyghurlar qayturulghandin keyin duch kelidighan eghir qiyin-qistaq we bashqa depsendichilik xewpige qarimay, ularni xitaygha mejburiy qayturdi. kanada bu xil mejburiy qayturushlargha inkas supitide, 2023-yili 10 ming uyghur musapirni qayta orunlashturushqa wede berdi.

b d t kishilik hoquq ishxanisi 2022-yili 8-ayning 31-kuni keng kolemlik tetqiqat we tehlilge asaslanghan tarixiy ehmiyetke ige doklatni elan qilip, sherqiy turkistandiki eghir depsendichiliklerning «insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkin» degen xulasige keldi. beyjing b d t doklatini ret qildi.

b d t kishilik hoquq aliy komissari wolker turk 2024-yili 8-ayda sherqiy turkistanda «mesililik nurghun qanun we siyasetning yenila kuchke ige ikenliki»ni etirap qildi. u 2026-yili 2-ayda xitayning «ilgiriki tewsiyeler we jawabkarliqni surushturush mesilisini iz qoghlimighanliqi»gha «epsuslanghanliqi»ni bildurdi. u 2026-yili 6-aydimu xitayning az sanliq milletlerning hoquqini yoqitishqa qaritilghan hazirqi siyasetlirini qanunlashturghan yengi «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatni ilgiri surush qanuni» heqqidiki endishisini ipadilidi.

lekin, uning ishxanisi 2022-yilidin buyan rayonni dawamliq kozitish xizmiti heqqide mahiyetlik ammiwi yengi uchur bilen teminlimidi. hoquq teshkilatliri uning ishxanisi chiqarghan xulasilerning eghirliqi we ilgirilesh bolmighanliqining etirap qilinghanliqini kozde tutup, turkni beyjinggha qarita teximu qetiy meydan tutushqa we ishxanisining tewsiyelirini kuchluk hem ashkara shekilde iz qoghlashqa dewet qilip kelmekte.

turk aliy komissarliq wezipisining ikkinchi nowetlik mudditige qedem qoyghan bir peytte, uning ishxanisi sherqiy turkistan heqqidiki tarixiy ehmiyetke ige doklatni elan qilghinigha tot yil bolghan bolsimu, korunerlik ilgirilesh bolmidi. shunga u uyghur ziyankeshlikke uchrighuchilar we ularning aile-tawabiatlirining teximu kuchluk yol tutush heqqidiki chaqiriqlirigha qulaq selishi kerek.

hokumetler yene xitay hokumitini sherqiy turkistandiki dawamlishiwatqan basturushi uchun jawabkarliqqa tartish yolida teximu kop ish qilishi kerek. barliq rayonluq we siyasiy guruppilardiki doletler b d t kishilik hoquq kengishining aldimizdiki yighinida xitay hokumitining insaniyetke qarshi jinayetlirini eyibleydighan kuchluk birleshme bayanat elan qilish uchun birlikte heriket qilishi kerek. ular yene 2022-yilliq doklatning tewsiyelirini iz qoghlash uchun sherqiy turkistanning weziyiti heqqide mexsus muzakire elip berishi kerek.

kanada, awstraliye, engliye we yaponiye qatarliq teximu kop hokumetler mejburiy emgekke chetishliq mallarni import qilishni chekleydighan qanunlarni maqullishi, buning ichide sherqiy turkistandin kelgen mallarni mexsus nishan qilghan tedbirlernimu qollinishi kerek. yawropa ittipaqi teyyarlawatqan mejburiy emgek sanliq melumat ambirida sherqiy turkistanning yuqiri xeterlik rayon qatarigha kirguzulushige kapaletlik qilishi kerek. kishilik hoquqni kozitish teshkilati hokumetlerning puqraliri we ahalilirini beyjingning chegra halqighan basturush qilmishliridin qoghdash tedbirlirinimu qollinishi kereklikini bildurdi.

uluyol: «sherqiy turkistandiki on yildin artuq basturush jeryanida, hokumetler xitay hokumitini depsendichilikliri uchun jawabkarliqqa tartish yolida intayin az ish qildi» dedi. u yene: «hokumetler beyjingni jinayetlirini toxtitishqa qistash uchun qolidiki barliq wasitilerdin paydilinishi kerek. bu, uyghur mejburiy emgikige taqabil turush uchun mejburiy emgekke chetishliq mallarni import qilish cheklimisini qanunlashturush we ijra qilish, shundaqla sherqiy turkistandiki depsendichilikke mesul emeldarlargha nishanliq jaza tedbirlirini qollinishnimu oz ichige alidu» dedi.