turkistan waqit tori, 2026-yili 29-awghust — tonulghan uyghur neshriyatchi, edebiy obzorchi we yazghuchi, nowette xitay turmisidiki uyghur ziyaliysi yalqun rozi nupuzluq kishilik hoquq mukapatliridin biri bolghan 2026-yilliq «grasiyela fernandez meyxide kishilik hoquq qoghdighuchilar mukapati»gha (Graciela Fernández Meijide Award for the Defense of Human Rights) erishti. mukapatlash murasimi 2026-yili 23-awghust argentinaning buenos ayres shehiride, «toplanma hokumranliq qurbanlirini yad etish kuni» munasiwiti bilen «latin amerikisini echish we tereqqiy qildurush merkizi» (CADAL) teripidin otkuzuldi.
yalqun rozi 2016-yili oktebirde urumchide xitay dairiliri teripidin tutqun qilinishtin ilgiri, oz omrini resmiy maarip sistemisi ichide uyghur tili, tarixi we medeniyet kimlikini qoghdash hem omumlashturushqa beghishlighanidi. u 2001-yilidin 2011-yilighiche bolghan ariliqta bashlanghuch we ottura mekteplerning 90 din artuq derslik we qoshumche oqushluqlirini tuzush we tehrirleshte muhim rol oynighan. naheq elip berilghan basturush herikiti jeryanida, uning bu tinch medeniyet we ziyaliyliq paaliyetliri «jinayet»ke aylanduruldi. u 2018-yili ochuq-ashkara «bolgunchi» dep eyiblinip, xitay soti teripidin «dolet hakimiyitini aghdurushqa qutratquluq qilish jinayiti» bilen 15 yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghan.
igilinishiche, bir kop kishilik uyghur heyiti mukapatlash murasimigha qatniship, yalqun rozining ailisige wakaliten mukapatni tapshuruwaldi. heyet terkibide uyghur akademiyesining reisi doktor rishat abbas, «uyghur herikiti»ning ijraiye direktori roshen abbas, uyghur tetqiqat merkizining ijraiye direktori abdulhekim idris, dunya uyghur qurultiyining reisi turghunjan alawudun we uyghur demokratiye we insan heqliri merkizining reisi dolqun eysa qatarliqlar bar idi. doktor rishat abbas mukapatni qobul qilish nutqida, yalqun rozining naheq turmige elinishi we ozining hemshirisi doktor gulshen abbasning tutqunda bolushi xitay kompartiyesining irqiy qirghinchiliq, mejburiy assimilyatsiye we tirans-milliy basturush siyasitining eniq ispati ikenlikini tekitlidi.
kadal teshkilatining bahalash heyiti yalqun rozining delosini «zorawanliqsiz medeniyet teshebbusining basturulushi we uyghur ziyaliylirining oz xelqining medeniyet hem insaniy heqlirini qoghdighanliqi uchun sistemiliq parakendichilikke uchrishi»ning tipik misali dep korsetti. kadal teshkilati 2026-yili tunji qetim bu mukapatning tallash dairisini latin amerikisidin putun dunyagha kengeytip, kishilerning diqqitidin chette qalghan siyasiy mehbuslarni qoghdashqa atighan bolup, bu yil yene ekwator giwineyesi we shimaliy koreyedin bolghan kishilik hoquq qoghdighuchilirimu mukapatlandi.
xitay terepning kuchluk diplomatik besimi sewebidin yighin zali axirqi minutta ozgertilgen bolsimu, dolqun eysa ependi jtimaiy taratquda uyghur heyitining buenos ayrestiki sepiri jeryanida xelqaraliq diplomatlar, alimlar, taratqular we puqralar jemiyiti wekilliri bilen utuqluq uchrishishlarni elip barghanliqini bildurdi. 2023-yili tesis qilinghan bu mukapat, 1976-yili argentinadiki herbiy diktator mezgilide oghli ghayib qiliwetilgen meshhur argentinaliq insan heqliri paaliyetchisi grasiyela fernandez meyxidening nami bilen atalghan.
