xitay xelq jumhuriyiti sherqiy turkistandiki uyghur mesilisini turkiyediki terrorluq mesilisi bilen selishturup, turkiyege diplomatik besim ishletmekte. pirofessor doktor waris chaqan bu ikki mesilining tarixiy we jemiyetshunasliq jehettin putunley perqliq ikenlikini tekitlep, xitayning bu soz-ibarisini besim wasitisi qiliwatqanliqini otturigha qoydi.
aptor: pirofessor doktor waris chaqan
turkiye jumhuriyiti xelqara sehnilerde xitay ishghali astidiki sherqiy turkistanliqlarning insaniy heq-hoquqlirini qoghdashqa urunghan her qetimda, xitay xelq jumhuriyiti turkiyeni parchilashni kozligen PKK gha oxshash bolgunchi teshkilatlar bilen xitayning zulumigha qarshi musteqilliq kurishi qiliwatqan uyghurlarni bir qatargha qoyup, uyghurlarnimu xitayni parchilashni kozligen «terrorluq teshkilatliri» dep supetlep kelmekte. beyjing «eger turkiye xitay zeminini parchilashni kozligen (atalmish) uyghur terrorchilirini qollisa, xitaymu turkiyeni parchilashni kozligen PKK ezalirini qollaydu» degen sozler arqiliq xitaydiki uyghur mesilisi bilen turkiyediki kurd mesilisini bir qatargha qoyup, turkiyege besim qilmaqta.
undaqta, heqiqet zadi neme? turkiyede suniy shekilde peyda qilinghan atalmish «kurd mesilisi» bilen 1949-yili ishghal qilinghandin buyan xitaygha qarshi milliy qarshiliq korsitip keliwatqan uyghurlar mesilisi mahiyet jehettin oxshashmu? kelinglar, buninggha tarix nuqtisidin qarap baqayli.
melumki, turkiye jumhuriyiti osmanli doliti parchilanghandin keyin, azadliq urushi arqiliq qurulghan dolettur. tarixiy menbeler turklerning ottura sherqte 10 esirdin artuq mewjutluqini dawamlashturup kelgen millet ikenlikini eniq korsitidu. anadoluning turklerning wetinige aylinishi 1071-yildiki malazgirt urushi bilen muqimlashqan. uning ustige, turkler birinchi dunya urushidin keyin osmanli zeminining %70 tin koprekini yoqitip qoyghan.
turkler anadolugha hokumranliq qilishqa bashlighan mezgilde, bugun uyghurlar yashawatqan sherqiy turkistan we gherbiy turkistanda qudretlik qaraxaniylar doliti hokum suruwatatti. sherqiy turkistan tarixta hon, kokturk, uyghur we qaraxaniylar doletlirining hakimiyet dairiside bolghan. bugun turkiye jumhur reislik gerbida tilgha elinghan bu tot chong turk dolitining bayraqlirimu bar.
musteqil menbelerge qarighanda, uyghurlar yuqirida tilgha elinghan tot chong turk dolitini qurghuchi asasliq kuchlerning biri bolghan. buningdin bashqa, turklerning tarixtiki tunji ensiklopedik lughiti bolghan «diwanu lughatit turk»ning muellipi mehmud qeshqeri we «qutadghu bilik»ning muellipi bugunki sherqiy turkistanning qedimiy shehiri qeshqerde yashighan we eserlirini mushu yerde yaratqan.
qaraxaniylar doliti yimirilgendin keyin, sherqiy turkistan qitan, nayman we mongghullarning tajawuzi astida qalghan bolsimu, uyghurlar bu kochmen toplarni ozige singdurup, turkleshturgen.
netijide, sherqiy we gherbiy turkistanda chaghatay xanliqi we timur doliti qatarliq turk-mongghul doletliri qurulghan. sherqiy chaghatay xanliqidin — yeni moghulistan xanliqi depmu atilidighan dolettin — keyin, 1514-yili sherqiy turkistanda yeken seidiye xanliqi qurulghan (1514–1678). bu dolet 1678-yili xelq arisida apaq xoja dep tonulghan hidayetullah ishan isimlik ishqiye suluki rehbirining xiyaniti sewebidin mongghul jungghar qebilisi teripidin yoqitilghan.
uningdin keyin, sherqiy turkistanda mongghul junggharlirining himayisi astidiki qorchaq xojilar hakimiyiti qurulghan (1678–1755). xojilar dewride sherqiy turkistan eghir apetke duch kelgen. bu dewr sherqiy turkistanning jahalet we qarangghuluq dewri dep qarilidu. dolet we millet engi eghir zerbige uchrighan; shuningdin etibaren sherqiy turkistan tarixi qan we koz yeshi bilen yezilishqa bashlighan.
1755-yiligha kelgende, ishqiye mezhipidiki xojilarning himayichiliri bolghan jungghar aqsongekliri arisida text talishish yuz bergen. eyni chaghda xitaygha hokumranliq qiliwatqan manju imperiyesi — ching sulalisi (清朝, 1644–1911) — bu pursettin paydilinip, sherqiy turkistangha tunji qetim tajawuz qilghan.
1755–1762-yillar ariliqida sherqiy turkistan xelqi bilen ishghalchi manjular otturisida bashlanghan urush bir esirge yeqin dawamlashqan. netijide, 1860-yillargha kelgende manju ishghalchiliri sherqiy turkistandin qoghlap chiqirilip, rayon besh jayda qurulghan yerlik hokumetler teripidin bashqurulushqa bashlighan.
xoqentlik yaqup beg sherqiy turkistanda qurulghan bu besh yerlik hokumetni birleshturup, 1865-yili qeshqeriye dolitini qurghan we «ataliq ghazi» unwanini alghan. deslepte engliye, char rusiyesi we osmanli doliti bu doletni etirap qilip, uning bilen diplomatik munasiwet ornatqan. qeshqeriye doliti osmanli dolitige beyet qilghandin keyin, osmanli padishahi sultan abdulezizxan yaqupxangha «emir» unwanini bergen.
keyin yaqupxan zeherlinip olturulgendin keyin, engliye we char rusiye imperiyeliri qeshqeriye dolitige bolghan yardimini toxtitip, xitaydiki manju imperiyesi bilen kelishim hasil qilghan. netijide, qeshqeriye doliti 1878-yili manju imperiyesi teripidin yene bir qetim ishghal qilinghan.
char rusiyesi bilen manju imperiyesi otturisida 1881-yili tuzulgen ili shertnamisidin keyin, sherqiy turkistan shertname boyiche manju imperiyesining bashqurushigha qaldurulghan. manju imperiyesi sherqiy turkistanni ikkinchi qetim ishghal qilghandin keyin, 1884-yili rayongha «yengi chegra» menisidiki atalmish namni qoyghan.
1911-yili manju imperiyesi yimirilgendin keyin, sherqiy turkistan 1912-yili xitayda qurulghan jungxua mingo — xitay jumhuriyiti — ge emeliyette boysunmighan halda, yang zengshin (楊增新, 1911–1928), jin shuren (金樹仁, 1928–1933) we sheng shisey (盛世才, 1933–1944) isimlik uch qoralliq hokumran teripidin bashqurulghan. sherqiy turkistan xelqi 1930-yillarning beshida bashlanghan milliy kuresh netijiside sherqiy turkistan islam jumhuriyitini qurup (1933-yili 12-noyabirdin 1934-yili fewralghiche), musteqilliqqa erishken.
lekin stalin rehberlikidiki sowet ittipaqi eyni chaghda hakimiyet dairisi peqet urumchi rayoni bilenla cheklengen qoralliq hokumran sheng shiseyge herbiy yardem berip, sherqiy turkistan islam jumhuriyitini yoqitiwetken.
stalinning qollishi bilen 1933–1944-yilliri sherqiy turkistangha hokumranliq qilghan sheng shisey gitler germaniyesi sowet ittipaqigha hujum qilghandin keyin, stalindin yuz orugen. u sherqiy turkistandin turluk wasitiler arqiliq toplighan tonnilarche altun bedilige milletchi xitay hokumitining rehbiri chyang keyshek (蔣介石) ning panahigha kirgen.
shuning bilen sherqiy turkistan 1944-yildin bashlap resmiy halda jungxua mingogha — milletchi xitay dolitige — baghlanghan. sheng shisey sowet ittipaqidin yuz orugendin keyin, «kommunizmgha qarshi turush» namida turk yaki xitay dep ayrimastin minglighan kishini olturgenliki uchun kuchluk naraziliqqa uchrighan. chyang keyshek 1944-yili uni sherqiy turkistandiki wezipisidin elip tashlap, ornigha wu jungshinni (吴忠信) atalmish «yengi chegra» olkisining reisi qilip ewetken.
sheng shiseyning xiyanitini qobul qilalmighan stalin sherqiy turkistanning shimalida partlighan milliy kureshni siyasiy we herbiy jehettin qollighan. bu kuresh netijiside 1944-yili 12-noyabir ghuljida sherqiy turkistan jumhuriyiti qurulghan.
lekin gherbiy turkistanni parchilap, ozbekistan, qirghizistan, tajikistan, qazaqistan we turkmenistandin ibaret besh atalmish sowet sotsiyalistik jumhuriyitini qurghan sowet ittipaqi, gherbiy turkistanning yenida qurulghan musteqil sherqiy turkistan jumhuriyitini ozige xeter dep qarap, milletchi xitay dolitini yene qollighan. netijide, sherqiy turkistan jumhuriyiti 1946-yili sowet ittipaqining besimi bilen milletchi xitay hokumiti bilen tinchliq kelishimi tuzushke mejburlanghan.
axirida, sherqiy turkistan jumhuriyiti hokumitide wezipe otigen sowet ittipaqi terepdarliriningmu yardimi bilen, 1946-yili oktebirde 11 maddiliq kelishim imzalinip, urumchide waqitliq hokumet qurulghan. sherqiy turkistan jumhuriyitining hoquq dairisi peqet sherqiy turkistanning shimalidiki ili, altay we chochek wilayetliri bilen cheklengen. zor ghelibe bilen paytext urumchige qarap ilgirilewatqan sherqiy turkistan milliy armiyesi stalinning biwasite arilishishi bilen manas deryasi boyida toxtitilghan.
yaponiyening teslim bolushi bilen asiya-tinch okyan rayonidiki ikkinchi dunya urushi axirlashqan; xitayda bolsa texminen uch yil dawamlashqan ichki urush bashlanghan. ichki urushta xitay kommunistik partiyesi ghelibe qilip, 1949-yili 1-oktebir bugunki xitay xelq jumhuriyitini qurghan. stalin rehberlikidiki sowet ittipaqi maw zedung (毛泽东) rehberlikidiki xitay xelq jumhuriyiti qizil armiyesining sherqiy turkistanni ishghal qilishigha sharait hazirlap bergen. shuningdin etibaren, qedimiy turk yurti sherqiy turkistan xitay ishghali astida qalghan.
sherqiy turkistanning esli igiliri bolghan uyghurlar we bashqa turkiy xelqler 1949-yili oktebirdin buyan ishghal qilinghan zeminini azad qilish uchun xitaygha qarshi kuresh qilip kelmekte. sherqiy turkistandiki uyghurlar we bashqa qerindash turkiy xelqler tarixtin buyan xitaygha tewe bolup kelgen bir rayonni xitaydin bolup elishqa urunuwatqan emes; eksiche, ular ishghal qilinghan wetinini azad qilish uchun kuresh qilmaqta.
uyghurlar we ular bilen teqdirdash bashqa turkiy xelqler ezeldin bu zeminda yashap kelgen bolup, sherqiy turkistanning esli yerlik ahalisidur. xitay atalmish «uyghur aptonom rayoni» dep nam bergen sherqiy turkistan, 1949-yili oktebirde nahayiti az sandiki hemkarlashquchi we teslimiyetchilerning wetenge xiyanet qilishi sewebidin ishghal qilinghan tarixiy turk yurtidur.
xulasiligende, ishghal qilinghan wetinini azad qilish uchun kuresh qiliwatqan uyghurlarni ming yildin artuq waqittin buyan turk yurti bolghan anadolu zeminini parchilashni kozligen PKK gha oxshash bolgunchi teshkilatlar bilen bir qatargha qoyush tarixiy heqiqetlerge mas kelmeydu. tarix imperiyalist doletlerning kengeymichilik siyasitige qoral qilinmasliqi kerek.
menbe: Haber Nida | 2026-yili 29-awghust
esli maqale: turkistan taymz
