b d t kishilik hoquq ishxanisining sherqiy turkistan heqqidiki muhim doklati elan qilinghanliqigha tot yil bolghanda, «uyghurlarni qutquzush» herikiti xitayning jinayetliri dawamlishiwatqanliqini bildurdi. heriketning bayanatida, xitay kommunistik partiyesining jinayetlerni toxtitish ornigha ularni yoshurush usulini teximu mukemmelleshturgenliki otturigha qoyuldi.
menbe: «uyghurlarni qutquzush» herikiti — bayanat
2026-yili 29-awghust
2026-yili 31-awghust, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining (OHCHR) xitay ishghaliyitidiki sherqiy turkistanning kishilik hoquq weziyiti heqqidiki muhim bahalash doklati elan qilinghanliqining tot yilliqidur. b d t beyjingning qilmishliri «xelqara jinayetlerni, bolupmu insaniyetke qarshi jinayetlerni shekillendurushi mumkin» dep resmiy yekun chiqarghandin tot yil otken bolsimu, «uyghurlarni qutquzush» herikiti xitay ishghaliyitide yashawatqan milyonlighan uyghur we asasen musulman bolghan bashqa milliy guruppilarning ehwalida emeliyette hechqandaq ozgirish bolmighanliqini agahlandurdi.
bayanatta deyilishiche, xitay kommunistik partiyesi (x k p) peqet taktikisini teximu inchikileshturgen. u dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliq, edliye sistemisining sirtidiki qamaq we sistemiliq yoqitishni xelqara jemiyetning neziridin yoshurushta teximu mahirlashqan.
b d t ning 2022-yilliq doklati atalmish «kespiy telim-terbiye merkezliri»de (VETC) keng kolemlik xalighanche tutup turushning sistemiliq endizisini tepsiliy xatiriligen we buni erkinliktin eghir derijide mehrum qilish dep yekunligen. hayat qalghuchilar «yolwas orunduqi»gha baghlanghan halette tokluq kaltek bilen urush, uyqusiritidighan dora we okullarni mejburiy ishlitish, shundaqla basqunchiliq we shexsiy chegragha eghir dexli qilidighan ayallar kesellikliri tekshurushini oz ichige alghan sistemiliq jinsiy we jinsqa baghliq zorawanliq qatarliq dehshetlik sharaitlarni bayan qilghan.
«uyghurlarni qutquzush» herikitining korsitishiche, beyjing bu «lagerlar»ning taqalghanliqi we barliq «terbiyelenguchiler»ning «oqush putturgenliki»ni qayta-qayta dawa qilghan bolsimu, putkul tutup turush sistemisigha asas bolghan qattiq basturush xarakteridiki qanun we siyaset ramkisi helihem toluq mewjut. u xalighan waqitta qayta ishqa selinishi mumkin. emeliyette, x k p istrategiyesini edliye sistemisining sirtidiki lagerlardin resmiy we uzun muddetlik qamaq jazalirigha yotkigen.
basturush eng yuqiri pellige chiqqan mezgilde, besh yil yaki uningdin uzun bolghan jinayi jaza hokumliri 10 hesse kopeygen; sotlar peqet 2017-yilila 86 ming 655 kishige jaza hokumi chiqarghan. bugunki kundimu yuzminglighan uyghur alim, senetkar, ziyaliy we addiy puqra kengeytilgen yuqiri bixeterlik derijilik turmiler torida bu uzun we adaletsiz jazalarni otewatidu.
«uyghurlarni qutquzush» guruppisining rehbiri erslan hidayet mundaq dedi: «tot yil ilgiri b d t jamaitimiz yillardin buyan towlap kelgen bir heqiqetni, yeni xitay hakimiyitining sherqiy turkistanda insaniyetke qarshi jinayet derijisige yetken wehshiyliklerni sadir qiliwatqanliqini delillidi. bugun, 2026-yili, biz bu yerde turup yaxshilinish terepke qetiy hechqandaq ozgirish bolmighanliqini jakarlaymiz. lagerlar heqiqiy yoqap ketmidi; ular peqet tuzumleshturuldi. beyjing xelqimizni sukut ichide qamap qoyush uchun edliye sistemisining sirtidiki qayta terbiyeleshtin resmiy, uzun muddetlik qamaq jazalirigha otti».
bayanatta xitay hakimiyitining jinayetlirini yoshurushta intayin mahirliship ketkenliki tekitlendi. dairiler qoyup berilgen hayat qalghuchilarni aile-tawabiatlirigha eghir och elish tehditi selip, mutleq sukut qilish wedisige imza qoyushqa mejburlaydu; dolet xadimlirigha «qattiq mexpiyetlik» tuzumini yolgha qoyidu we guwahliq berishke juret qilghan herqandaq kishining inawitini sistemiliq yoqitidu.
b d t bahalash doklati nopus we medeniyet qirghinchiliqining dehshetlik bir layihesini ashkarilighan bolup, uning barliq terkibliri sherqiy turkistanda uzulmey dawamlashmaqta.
nopusni basturush
mejburlash xarakteridiki tughut pilanlash we tughut cheklesh siyasetliri mejburiy tughmas qilish we baliyatqu ichi hamilidarliqtin saqlinish uskunisi (IUD) qoyushnimu oz ichige alidu. bu siyasetler netijiside 2017-yildin 2019-yilghiche sherqiy turkistanning tughulush nisbiti misli korulmigen derijide, texminen 48.7 pirsent towenligen. uyghurlar kop sanliqni igileydighan xoten we qeshqerge oxshash wilayetlerde tughulush nisbiti qisqighina ikki yilda 50 pirsenttin koprek chushup ketken.
medeniyet we dinni yoqitish
tarixiy imam asim mazirigha oxshash islamiy diniy sorunlar sistemiliq buzghunchiliqqa uchrighan we cheqiwetilgen.
til hoquqi qattiq basturulghan. jumlidin, xoten nahiyeside mektepler, kollektip paaliyetler we memuriy xizmette uyghur tilini ishlitishni chekleydighan korsetmiler chiqirilghan.
dolet qollighan mejburiy emgek
mejburlash xarakteridiki «eshincha emgek kuchi» we «emgek kuchini yotkesh» pilanliri kengeytilgen. bu pilanlar yeza emgekchilirini qattiq nazaret astida bashqa jaylargha yotkeydu; eger ular «hokumet bashqurushi»ni ret qilsa, daim tutup turulush tehditige duch kelidu.
omumyuzluk nazaret we aililerni parchilash
bir gewdileshken birleshme meshghulat supisi (IJOP) sanliq melumat ambiri, yuz tonush kamerasi we biometirik iz qoghlash texnikisigha tayanghan yuqiri texnikiliq nazaret tori qurulghan.
shexsiy turmushqa eghir dexli qilidighan «tughqanlishish» ailide yetip-qonush pirogrammisi arqiliq bir milyondin artuq xenzu kadir uyghurlarning oyide turushqa ewetilgen. bu aililerni, bolupmu ayallarni uzluksiz nazaret, siyasiy menge yuyush we jinsiy parakendichilikke duchar qilghan.
x k p ning chegra halqighan besimi aililerni parchilap tashlimaqta. muhajirettiki uyghurlar och elinish xewpi intayin yuqiri bolghanliqi sewebidin sherqiy turkistandiki yeqinliri bilen alaqe qilalmay, ulardin putunley uzulup qalghan. muhajirettikiler daim tehdit telefonliri, qorqutush we sahibxan doletlerning xelqara qanungha xilap halda mejburiy qayturuwetish (refoulement) tehditige duch kelidu.
xelqara jemiyetke chaqiriq
«uyghurlarni qutquzush» herikiti bu eghir xatire kunide b d t ning jiddiy tewsiyelirini qayta tekitlep, xelqara jemiyet we dunya hokumetlirige tot turluk chaqiriq qildi.
birinchi, sherqiy turkistandiki turmiler, kespiy telim-terbiye merkezliri yaki bashqa tutup turush esliheliride xalighanche erkinlikidin mehrum qilinghan barliq kishilerning derhal qoyup berilishini telep qilish kerek.
ikkinchi, rayondiki dolet qollighan mejburiy emgek pilanliri arqiliq ishlepchiqirilghan barliq mehsulatlargha qattiq import cheklimisi yolgha qoyulushi kerek.
uchinchi, mejburiy qayturmasliq pirinsipigha qattiq emel qilip, uyghur musapirliri we muhajiret ezalirini jiddiy qoghdash; shundaqla xitay dolet organlirining chegra halqighan qorqutushi we och elish qilmishlirini tekshurush kerek.
totinchi, qiynash, jinsiy zorawanliq, mejburiy emgek we qamaqtiki gumanliq olumge dair eyibleshlerni tekshuridighan musteqil nazaret mexanizmliri qurulushi kerek.
bayanat axirida mundaq deyildi: «quruq bayanat beridighan waqit otup ketti. b d t doklati heriketke otush chaqiriqi idi; tot yilliq heriketsizlik beyjingning yoqitish mashinisini teximu mukemmelleshturushige yol achti».
esli maqale: Turkistan Times
