«China Daily Online» ning sherqiy turkistan rayonidiki paxta ishlepchiqirishning aptomatlishishini tonushturghan widiyosidin elinghan ekran korunushi; bu widiyo Facebook diki «We are China» hesabati arqiliq tarqitilghan. adil ishlitish.
yazghuchi: asiye uyghur | menbe: Global Voices | elan qilinghan waqit: 2026-yili 28-awghust
xitayning paxtachiliq kespi aptomatlishiwatqan bir peytte, yengi nizam paxta teminlesh zenjirini toluq iz qoghlash sistemisigha kirguzdi. maqalide bu sistemining uyghur dehqanlirining yer-zemin we emgiki ustidiki dolet kontrolluqini yenimu kucheytidighanliqi otturigha qoyuldi.
bu maqale Global Voices ning 2026-yili 8-aydiki «yerlik xelqlerning hoquqi» namliq mexsus yurushlukining bir qismi. bu yurushluk oxshimighan rayonlardiki yerlik xelqlerning turmushi we kechurmishlirini tonushturush, rayonlar ara baghlinish ornitish, yerlik xelqlerning tejribilirini merkezge qoyush hemde rehberler, paaliyetchiler, jamaet ezaliri we bashqilarning hekayilirini anglitishni meqset qilidu.
2026-yili 7-ayning 1-kuni xitaydiki sherqiy turkistanda yengi bir nizam kuchke kirdi: «sherqiy turkistan uyghur aptonom rayoni paxta supitini osturush nizami» (新疆维吾尔自治区棉花质量促进条例). yengi nizam paxta teminlesh zenjirini iz qoghlash imkaniyitige ige qilghan bolsimu, uzundin buyan mewjut bolup kelgen mejburiy paxta terish emgikige dair delil we doklatlarni tilgha almidi.
aptomatlashqan paxtachiliq we dehqanchiliq kespining asasini teshkil qilidighan mejburlash xarakteridiki yer we emgek kuchini yotkesh sistemisi, b d t kishilik hoquq mutexessisliri agahlandurghandek, uyghurlar we bashqa yerlik xelqlerge eslige kelturgili bolmaydighan ziyan yetkuzushi mumkin.
xitay hokumiti bu nizamni tonushturghanda «ela supetlik tereqqiyat», paxta supitini osturush, ishlepchiqarghuchilarning menpeetini qoghdash we teminlesh zenjirining muqimliqi qatarliq tonush ibarilerni qollinidu. biraq nizamning emeliy dairisi paxta talasigha qoyulidighan texnikiliq olchemdin kop halqip ketken. u dehqan we yer teriqchiliqidin tartip pishshiqlash zawuti, ambar we axirqi setish nuqtisighiche bolghan putkul ishlepchiqirish zenjirini nazaret qilishning qanuniy ramkisini berpa qilidu.
nizam terish, yighiwelish, setiwelish, pishshiqlash, setish we saqlash basquchlirining hemmisini oz ichige alidu. u ishlepchiqarghuchilar we karxanilardin terighuchi, yer parchisi, paxta sorti, setiwelish we pishshiqlash miqdari bilen waqtini eniq korsitidighan iz qoghlash xatirisi turghuzushni telep qilidu. bu xatiriler kem degende besh yil saqlinishi kerek. her bir baghlam paxtigha uning turi, derijisi, miqdari we pishshiqlash tarixigha mas kelidighan tayaqche kod uchuri chaplinidu.
nizam dairilerge yene keng nazaret qilish hoquqi beridu. paxta karxaniliri tekshurush, inawet bahalash we mumkin bolghan «chekinish mexanizmi»gha boysunidu. bahalash netijisi karxanilarning siyaset jehettiki qollashqa we mebleghke erishishige tesir korsitishi mumkin.
bu sistemida her bir baghlam paxta peqet tawarla emes; u yene bir dehqan, bir parche yer, bir pishshiqlighuchi we dolet kontrolluqidiki nazaret qurulmisigha baghlanghan sanliq melumat birlikidur.
bu ehwal uyghur dehqanliri uchun alahide muhim. dolet igilikidiki taratqu guruhi shinxua agentliqining 2020-yilliq doklatida, hokumetning oz sanliq melumatigha asasen, sherqiy turkistanda texminen 7 milyon kishining paxta ishlepchiqirish bilen shughullinidighanliqi, ularning texminen 70 pirsentini uyghurlar we bashqa yerlik xelqlerning ezaliri teshkil qilidighanliqi bildurulgen. doklatta paxtining, bolupmu uyghurlar kop sanliqni igileydighan jenubiy rayonlarda, asasliq kirim menbesi ikenliki etirap qilinghan.
yengi nizam bu tirikchilik menbesini teximu ashkara we kontrol qilishqa qolayliq halgha kelturidu. u paxtining derijisi heqqidiki uchurnila bermeydu; belki dolet we sistemigha qatnashqan karxanilarning paxtini melum bir dehqan we melum bir etizdin bashlap teminlesh zenjirining keyinki barliq basquchlirighiche iz qoghlishigha yol achidu.
paxta qanunining arqisidiki «uch hoquqni ayrish» yer tuzumi
2026-yilliq nizam yeza yerlirini ilgiri bashlanghan qayta teshkillesh asasida tuzulgen.
2018-yili rayonluq hokumet yeza yerliridiki «uch hoquqni ayrish» (三权分置), yeni kollektip mulukchilik hoquqi, ailiwi hoddigerlik hoquqi we bashqurush hoquqi toghrisida bir ijra pikri elan qildi.
bu tuzumde yer kollektipning mulki bolup qalidu, aililer bolsa resmiy jehettin hoddigerlik hoquqini saqlap qalidu. emma bashqurush hoquqi kopiratiplar, shirketler we dolet testiqlighan bashqa «yengi tiptiki yeza igilik tijaret subyektliri»gha otkuzup berilse bolidu.
bu siyaset eyni waqitta sherqiy turkistanning jenubidiki uyghur rayonlirida terilghu yerning yotkilish nisbitining 15 pirsenttin towen bolushini ochuq-ashkara mesile dep korsetken. u yer pay kopiratipliri, hawalilik bashqurush, bashqurulidighan teriqchiliq we bashqa kolemleshken dehqanchiliq shekillirini yolgha qoyushqa chaqirghan. siyasette yene yengidin kirgen tijaretchilerning yerlik tereqqiyat we namratliqtin qutquzush pilanigha mas kelidighan-kelmeydighanliqi, shundaqla yerlik emgek kuchini qobul qilalaydighan-qilalmaydighanliqini dairilerning tekshurushi telep qilinghan.
bu orunlashturush dehqanlarning yer bilen bolghan resmiy baghlinishini saqlap qalghandek korunsimu, teriqchiliq, mashina-uskune, ishlepchiqirish wasitiliri, pishshiqlash we bazargha selish ustidiki emeliy kontrolluqni kopiratiplar we shirketlerge yotkeydu. shu siyasette yene otkuzup berilgen yerni qobul qilidighan we bashquridighan yeza igilik subyektliri ichide kompartiye teshkilatlirini qurush telep qilinidu.
hokumet hojjetliride bu «islahat» dep teswirlinidu. emeliyette bolsa u uyghur dehqanlirini musteqil teriqchiliqtin yiraqlashturup, shirket bashqurushi we partiye nazaritige boysunidighan teshkilatlargha kirguzush arqiliq yeza turmushini qayta qurup chiqidu.
paxta, yer otkuzush we «fangxuyju»
paxta, yer otkuzush we siyasiy kontrolluq otturisidiki baghlinish hokumet taratqulirining xewerliride eniq ipadilengen.
dolet igilikidiki taratqu guruhi «xitay pen-texnika geziti»ning 2018-yilliq doklatida sherqiy turkistan ishlepchiqirish-qurulush bingtueni 3-shisi 51-tueni 4-lyenidiki bir paxta turi tepsiliy tonushturulghan. doklatta u yerdiki ahalining 95 pirsenttin koprekining uyghurlar we bashqa yerlik xelqlerdin ikenliki bildurulgen. bu tur «xelqning ehwalini igilesh, xelqqe menpeet yetkuzush we xelqning konglini utush» (访民情、惠民生、聚民心) programmisi bilen maslashturulghan bolup, xitayche qisqartilip «fangxuyju» (访惠聚) dep atilidu.
bu tur tetqiqat orunliri, texnologiye shirketliri, kopiratiplar we dehqanlarni bir ishlepchiqirish qurulmisigha baghlighan. doklatqa qarighanda, turge otkuzup berilgen yer uchun her mogha 650 xitay yueni, yeni her 666.67 kiwadrat metirgha texminen 96.7 amerika dolliri heq tolengen. dehqanlargha yerni otkuzup bergendin keyin, shu yerde ishlesh arqiliq qoshumche kirim tapalaydighanliqi eytilghan.
bu turde olchemleshken uruq, mashinilashqan meshghulat, sughirish bashqurushi, hawadin ziraet asrash we sanliq melumat mulazimiti tetqiqat orunliri, shirketler we kopiratiplarning yetekchilikige otkuzulgen. emeldarlarning eytishiche, mashinilashqan bashqurush bir adem bashquridighan yer kolimini 30–50 modin 100–200 moghiche ashuralaydiken.
bu dehqanlarning oz yeri ustidiki musteqil kontrolluqini saqlap qalidighan model emes. dehqan yerini shirket merkez qilghan zenjirge otkuzup beridu, kundilik teriqchiliq ustidiki kontrolluqidin ayrilidu, andin shu etizgha maashliq ishchi bolup qaytishi mumkin.
hokumet bu ozgirishni muweppeqiyet dep teshwiq qilidu. emma hokumetning oz bayani dehqanning ornida yuz bergen tup ozgirishni xatiriligen: dehqan teriqchidin yer otkuzup berish heqqini alghuchigha, andin dolet yetekchilikidiki sanaet sistemisining yoshurun ishchisigha aylinidu.
«muqimliq» herikiti astidiki yer otkuzush
bu yer otkuzush herikiti yuz bergen siyasiy muhit intayin muhim.
rayonluq ashliq we maddiy eshyalar zapisi idarisining 2019-yilliq korsetmiside «fangxuyju» kent xizmet etretliridin «jemiyet muqimliqini qoghdash»ni yadroluq wezipe dep bilish telep qilinghan.
korsetme ularni qerellik aile ziyariti elip berish, muqimliq tedbirlirini ijra qilish, yeza emgek kuchini yotkeshni kengeytish we yer otkuzushni nishanliq namratliqtin qutquzush tedbiri supitide kucheytishke buyrughan.
shu korsetmide kadirlardin ahalini «partiyege minnetdar bolush, partiyening sozini anglash we partiyege egishish»ke yeteklesh telep qilinghan. uningda yene kent derijilik partiye teshkilatlirini kucheytish chaqiriqi otturigha qoyulghan.
bu resmiy hojjet yer otkuzushni siyasiy terbiye, aililerge biwasite singip kirish, emgek kuchini seperwer qilish we muqimliq kontrolluqi bilen biwasite baghlaydu. u yer otkuzushning dehqanlar bilen karxanilar otturisidiki adettiki soda kelishimi supitide yolgha qoyulmighanliqini korsitidu. eksiche, bu uyghur yeza jemiyitini qayta shekillendurushke qaritilghan teximu keng heriketning bir wasitisi bolghan.
bu hojjetlerning ozila her bir yer otkuzush toxtamining biwasite jismaniy mejburlash astida imzalanghanliqini ispatlimaydu. emma ular bir muhim pakitni ispatlaydu: dehqanlar yer, ishqa orunlishish, namratliq siyasiti, nazaret, siyasiy terbiye we jemiyet muqimliqini bir-birige baghlighan sistema ichide atalmish «ixtiyariy» qarar chiqirishqa buyrulghan.
bundaq sharaitta, hokumetning «ixtiyariy boldi» degen dawasi oz nowitidila ishenchlik emes.
jawabkarliqsiz iz qoghlash
xitayning paxtachiliq kespi mashinilishish musapisini tez surette kengeytti. shinxua agentliqining 2025-yilliq doklatida rayondiki paxta terish, perwish qilish we yighiwelish sistemisining uniwersal mashinilishish nisbiti 97 pirsentke yetkenliki ilgiri surulgen. biraq bu dehqanlarning iqtisadiy erkinlikining delili emes; belki yuqiri derijide merkezleshken we olchemleshken ishlepchiqirish sistemisining qanchilik kolemde qurulghanliqini korsitidu.
mashinilishish etizlardiki emgek kuchi ehtiyajini azaytidu, yer otkuzush siyasiti bolsa bashqurush hoquqini kopiratiplar we shirketlerge yotkeydu. «fangxuyju» etretliri shuning bilen bir waqitta emgek kuchini yotkesh, siyasiy boysunush we kent derijilik kontrolluqni ilgiri suridu.
2026-yili 1-ayda elan qilinghan b d t doklatida korsitilgendek, kishilik hoquq mutexessisliri xitayning «emgek kuchini yotkesh arqiliq namratliqtin qutquzush» programmisini tenqid qilghan. ular bu programmining uyghurlar, tibetler we bashqa yerlik xelqlerni sherqiy turkistan we bashqa jaylardiki xizmetlerge mejburlaydighanliqini bildurgen.
yengi paxta supiti nizami paxta teminlesh zenjirini sanliq melumat arqiliq iz qoghlighili, tekshurgili we bashqurghili bolidighan halgha kelturup, bu qurulmini toluqlaydu.
bu xelqarada muhim ehmiyetke ige. paxta amerikaning «uyghur mejburiy emgikining aldini elish qanuni» boyiche alahide aldinqi orungha qoyulghan sahelerning biri. bu qanun sherqiy turkistanda putunley yaki qismen ishlepchiqirilghan mehsulatlarni, import qilghuchilar yuqiri derijilik delil-ispat telipini qanduralmighuche, amerikagha kirguzush meni qilinghan dep perez qilidu.
xitayning yengi tayaqche kod we iz qoghlash sistemisini jawabkarliq bilen arilashturuwetishke bolmaydu. tayaqche kod bir baghlam paxtining qeyerdin kelgenlikini korsitishi mumkin, emma u paxtini ishlepchiqarghan dehqanning yerini saqlap qelish, yer otkuzushni ret qilish, oz ishini tallash yaki kentni bashquridighan siyasiy tuzumge qarshi turushta heqiqiy erkinlikke ige bolghan-bolmighanliqini ispatliyalmaydu.
uyghur dehqanlirigha nisbeten, merkiziy mesile bir baghlam paxtining supet derijisi emes. heqiqiy soal — yerni kim kontrol qilidu, emgekke kim yonilish beridu, sanliq melumat kimge tewe we uyghurlar hosul yighishning her bir basquchini iz qoghlaydighan bu sistemida ehmiyetlik iqtisadiy musteqilliqni saqlap qalalamdu-yoq?
esli maqale: Turkistan Times
