shi jinping textke chiqqandin kiyn qilghan eng kop ishi xitay hakimiyet sistimiside chong kolemlik we sistemliq tazlash elip berish boldi. bu arqiliq shi xitay xelq jumhuriyti tarixidiki hoquqni eng kuchluk derijide bir shexisning qoligha merkezleshturgen lidir bolup qaldi. nurghun kishiler uni bu jehette mawzidungdin qalsa 2-orunda turidu, dep qaraydu. emeliyette u alliburun mawdin otup ketti. mesilen mawni hakimiyette kuchluk we tegkili bolmas qilghini uning diktaturliqidin sirit kominist partiydiki nechche yilliq rehberlik qabliyti, chungqur tartqan yiltizi, xitay xelqi arsidiki qollishi we shan-shohiriti idi. melum menidin qarighanda maw tegkili bolmaydighanmu emes idi. undaq bolmighan bolsa «tot kishilik goroh» otturigha chiqmighan, lin biyaw mawni «zamanimizdiki chin shixuang» diyelmigen bolatti. yene kelip «tot kishilik goroh» ning ichidin uning xutuni chiqmayti. yene misalgha alidighan bolsaq mawzidung shangyang, xen fey, saw saw we chin shixuangni xitay tarixidiki ulugh shexsler dep teshwiqat qilip yurgende gomor chiqip «undaq emes» dep kitab yazalmighan bolatti. maw mutleq diktaturdek korungini bilen uning kuchi xitay xelq azadliq armiysidiki chong qumandanlar, shundaqla lin biyaw we liyu shawchidek chong emeldarlar teripidin melum derijide tengpunglashturulup turatti.

 

emma hazir xitay hakimiyet sistemisda shi jinpinggha hich bir sahede uning kuchini tengpunglashturush uyaqta tursun, uning siyasitige qarita «neme uchun» diyeleydighan emeldar qalmidi. undaqlarning hemmisi « parxorluq we chiriklishish» jinayetliri bilen bir terep qilindi. bolupmu herbiy jehettiki tazlashliri bilen shi jinping hazir xitaydiki putun hoquqni qolgha misli korulmigen derijide ozining qoligha merkezleshturdi.

 

2022-yili merkiziy herbiy ishlar komiteti oz wezipe mudditini bashlighanda, uning yette ezasi bar idi. shi ning toxtimay «bir terep qilishi» bilen bugunki kunde peqet ikkila kishi oz wezipiside qaldi. bu organ xitay herbiy kuchining mutleq yuqiri pellisi bolup, chong herbiy istrategiyedin tartip qoral-yaraq setish we setiwelish qararlirighiche bolghan barliq ishlarni belgileydu we nazaret qilidu.

 

bu tazilash bir nechche yuqiri derijilik herbiy emeldarlar bilenla cheklinip qalmighan. doklatlargha qarighanda, 2022-yilidin bashlap 100 din artuq yuqiri derijilik ofitser wezipisidin elip tashlanghan yaki tekshurulgen. bu kishiler xitay herbiy kuchining eng muhim shexsliri idi. mesilen raketa qisimliri qomandanliri, sabiq mudapie ministirliri wey fengxe we li shangfu, merkiziy herbiy ishlar komitetining muawin reisi jang yowshya, shundaqla sabiq xelq azadliq armiyesi generali lyu jenli qatarliq kishiler tazlanghan kishilerning tizimlikidin orun alghan. shi jinping hazir herbiy komitetta peqet birla emeldar, yeni intizam tekshurush bashliqi jang shengmin bilen qaldi.

 

xitay merkiziy herbiy ishlar komitetining mushundaq qisqa waqit ichide quruqdilip qelishi dunyadiki ikkinchi chong armiyening oz qoralliq kuchlirini qandaq bashqurushidiki ghayet zor bir burulushqa isharet qilidu. armiyede adette talanti we herbiy tejribisi bolghan kishiler hoquq tutishi kerek. xitay uchun bolupmu hazirqidek ottura sherq we sherqiy yawrupada keskin urush boliwatqan, xitay teywen, yapuniye, hindistan we amerika bilen eskiri jehettin jiddi put tepishiwatqan peytte tejriblik genirallarning qimmiti her qandaq waqittikidin yuqiri bolishi kerek idi. emma hazir shi jinpingning istewatqan nersisi tejiribe, jenggiwarliq we talant emes belki siyasiy sadaqet ikenliki ashkara bolmaqta.

 

partiyege bolupmu bekrek shi jinpinggha shertsiz sadaqet korsetken ofitserlar osturulmekte, musteqil pikir yurguzidighan yaki azraq bolsimu pikir perqi bolghanlar tazilanmaqta yaki chetke qeqilmaqta. uningdin bashqa, ilgiri jenggiwar rehberlerge berilidighan wezipiler hazir siyasiy we intizam tekshurush emeldarlirigha berilmekte. bu arqiliq partiyening nazaret qilish apparatliri biwasite armiyening qomandanliq qurulmisigha singdurulmekte. buning netijiside xitay xelq azadliq armiyesi jiddi ozgirish basquchida turmaqta. armiye ehtimal oz rehbirige ilgiriki her qandaq waqittikidin bekrek sadiq, emma jenggiwarliq kuch towenligen bolushi mumkin. xitayni yeqindin kozitip keliwatqan mutexesisler buninggha ‍oxshapraq ketidighan bir ehwal medeniyet inqilabining axirqi mezgilide yuz berginini hisabqa almighanda,uningdin kiyn xitay herbiy sistimisda bundaq chong ozgirish bolmighanliqini ilgiri surmekte. bu nuqitidin qarighanda shi jinpingning siyasitini adettiki tazilash dep emes, belki xitay herbiy tuzulmisining tuptin qayta qurulushi dep chushinish teximu bekrek toghra bolishi mumkin.

 

 

tazilash heqqidiki resmiy chushendurush chiriklikke merkezleshken. chiriklik elwette mewjut. xitay hakimiyet sistmesida chirikleshmey emeldar bolghili bolmaydu. pak emeldarni hokumdar yaxshi kormeydu. chunki pak emeldar xelqning konglini utiwalidu we hokumdar buni ozining nopuzigha qilinghan tehdid dep qaraydu. ishlar choqum hakimiyetning rehberlikide bolushi kerek; xelqning rehmet eytidighinimu, qorqidighinimu, yilindighan we yolinidighinimu hakimiyet bolushi kerek. buni yeghiliq beglikler dewridiki xitay siyasion guenjung «menpetlerning bir qanaldin chiqishi» (利出一孔) dep atighan. bu xil sistimida emeldarlar peqet hokumdarning siyasiti uchun bir wastidin ibaret xalas.

 

chiriklishish we bashqa turluk jinayetler herxil izahlashqa ochuq bolup nemining qanunluq, nemining qanunsiz ikenlikini sharait belgileydu. mesilen hazirqi «qizil bolaq» berish xitay medeniytining bir terkiwi qisimi. emma buni herxil shekilde suyistimal qilghili bolidu. «qizil bolaq» bermise adimigerchilikni bilmigen we yuz bermigen bolidu; berse waqti kelgende para bergen bolup jazalinidu. shundaqla xitay medeniytide emeldarliq bayliq we kuch toplashning yoli bolup buninggha hokumdar oz ishigha kelgen derijide yol qoyidu. yeni hokumdar yaqtursa qanchilik chirikleshsimu soriqi bolmaydu; eger yaqturmisa yolning beshidila bir terep qilinidu. chunki xitay hakimiyet sistimisda qanunning orni hokumdardin towen bolidu. qanundin hokumdarning gipi, xahishi we qarari kuchluk bolidu.

 

xitay xelq azadliq armiyesimu buningdin mustesna emes we para elish, setiwelish aldamchiliqi we toxtam kontrol qilish mesililiri ezeldin mewjut. emma,hazirqi tazlash chirikliktin zor derijide halqip ketken bolup, adettin tashqiri kolimini chushendurush uchun «chiriklik» tin ibaret bir jinayet yiterlik bolalmaydu. tazilanghan nurghun ofitserlar parixorluqtin halqighan, mesilen «partiye kontrolluqini ajizlashturush» we «siyasiy muhitqa ziyan yetkuzush» degen eyibleshlerge duch kelgen. emeliyette bular birla nersini, yeni shi jinpinggha sadiq bolmasliq yaki sadiq dep qaralmasliqni chushenduridu. xitaydiki «chiriklikleshmenglar, xelq uchun xizmet qilinglar» degen gepning terjimisi « manga sadiq bolungla» degendin ibarettur.

 

xitayni kuzetkuchilerning qarishiche, shi jinping oz herbiy apparatlirigha toluq ishenmeydu, u xelq azadliq armiyesining musteqil siyasiy kuch supitide heriket qilalmaydighan haletke chushurmekchi. chunki mustebit sistemilarda, armiye hemishe rehberning dawmliq textte olturushigha eng chong tehdit elip kelidu. shu sewebtin, shi jinping partiyening we shu arqiliq ozining quruqluq, dengiz we hawa armiyesini putunley kontrol qilishigha kapaletlik qilishni muhim wezipe qilip bekitidu.

 

dunyagha dangliq gio-politika mutexesisi jorj freydmenning qarishiche geopolitikiliq amillar we xitayning astilawatqan iqtisadi ( eshish nisbiti aranla 4 pirsenttin sel ashidu) mu bu tazilashqa turtke bolghan. bundaq ehwal xitayning eng chong xeridari bolghan amerika bilen teximu yaxshi munasiwet ornitishni telep qilidu. on nechche yildin beri amerikini dushmen dep qarashqa konup qalghan armiye bundaq ozgirishke qarshi turushi mumkin. shunglashqa, shi jinping ofitserlar qoshunini yengi geopolitikiliq realliqqa maslashturush uchun uni qaytidin shekillendurushi kerek.

 

 

xitay yeqinqi 10 yilda bir qanche sahege ghayet zor meblegh saldi we bu sahelerde hazir dunyada lidir doletke aylandi. bu saheler qoyash enirgiyesidin paydilinish, tokluq mashina, suniy eqil, eqilliq mashina adem, nadir tupraq ilmintlirini ishlesh qatarliqlar bolup, bular bir-biri bilen munasiwetlik bolup, maslashturulghanda doletke ghayet zor kuch elip kelidu. shi jinping rehberlikidiki xitaymu del moshu iqtidarlarni birleshturup dunyagha ozining eghirliqini his qildurmaqchi boliwatidu.

 

‍ilon maskning qarishiche, aldimizdiki bir-ikki yilda dunyada suniy eqilning iqtidari, buninggha bolghan telep shundaqla eqilliq mashina ademlerge bolghan ihtiyaj qatarliq jehetlerde zor yuksilish bolidu. bu ehwal oz nowitide enirgiye, nadir tupraq ilmintliri we asasi ul-muessesselerge bolghan telepning jiddi eshishini kelturup chiqiridu. bu jehette, hazirche xitaydin bashqa bir doletning teyyarliqi yoq yaki yiterlik emes we yaki yiterlik bolush qabiliyti yoq. bu mundaq ikki haletni kelturup chiqiridu: biri, xitayning bu jehette dunyaning aldigha otup ketishi, yene biri, bu sahelerde bashka doletlerning xitay bilen hemkarlishishqa mejbur bolushi.

 

shi jinping xitaydiki bu mewjut alahidilikini chiqish qilip xelq azadliq armiyesini «eqliy iqtidarlashturush» uchun jiddi herket qilmaqta. bu eshya oborotidin tartip jeng qilish qararlirighiche bolghan kundilik herbiy heriketlerge suniy eqil singdurushni kozde tutidu. bu texnikiliq ozgirish armiyening meshghulat usulidiki bir ewlad ozgirishige wekillik qilidu. uningdin bashqa, bu bashqiche tiptiki ofitserlarni telep qilidu: suniy eqil sistemisidin gumanlinalaydighan, ularning netijilirini delilliyeleydighan we tez ozgiriwatqan jeng meydanlirida musteqil qarar chiqirish iqtidarigha ige kishiler.

 

emma mutexesislerning qarishiche, bu yerde roshen bir ziddiyet mewjut. shi jinpingning siyasiy sistemisi birlikke kelish, boysunush we mutleq sadaqetni isteydu. halbuki, eqliy iqtidarliq urush teshebbuskarliq, ijadchanliq we mashina yeni suniy eqil chiqarghan istratigiye we tewsiyelerni bahalash,yolgha qoyush, shundaqla uni inkar qilish we jeng elan qilish iqtidari we hoquqini telep qilidu. tazilash arqiliq qarshi turush tejribisi we ishenchisi bar nurghun ofitserlar chiqiriwetildi, ularning ornigha oz sadaqitini ispatlashqa aldiraydighan «maquljanlar» kelturuldi. netijide, istrategiyelik ehtiyatchanliq towenlep, taktikiliq tewekkulchilik eship ketishi we bu xeterlik birikme krizis peytide xata hokum chiqirishqa elip kelishi mumkin.

 

adette dunyaning hemme yeridiki armiyeler yengi texnikiliq ozgirishni bashta bek qollap ketmeydu. 30 nechche yilliq tejribisi bar xitay yuqiri derijilik ofitserlar yengi sistemilargha ishenmeslikke mayil kelidu. kona kadirlarni tazilash arqiliq, shi jinping ozining zamaniwilashturush pilanidiki chong bir tosalghuni elip tashlighan bolushi mumkin.

xitay, amerika we rusiye ottursidiki munasiwette ozgirish bolushi mumkinmu?

 

1. teywenge hojum qilish pilani yoq

 

bu tazilashning waqti xitay istrategiyesi heqqide kop nersilerni chushendurup berishi mumkin. dunya urush qaynimigha kirip qeliwatqan bir peytte, xitayda toxtimay tazlash boliwatidu. yene bir tereptin kishler xitayning teywenge hojum qilish arqiliq bu urushlarning bir parchisigha aylinishi hetta 3-dunya urushining chiqishidin ensirewatidu. emma bu ikki ehwal bir-birge zittur. xitay armiysidiki tazlash shi jinpingning yeqin kelguside urushqa kirmeydighanliqini korsitidu. eger urush teyyarliqi bolghan bolsa, yuqiri derijilik qomandanliq qatlimini yoqitish sarangliq bolidu. shunga xitay armiysidiki bu ozgirishler xitayning nispiy tinchliq isteydighanliqini korsitidu.

 

xelq azadliq armiyesining putkul logikisi amerikini merkez qilip kelgen bolup bir qanche ewlad ofitserlar amerikining hawa we dengiz kuchige taqabil turush uchun terbiyelengen. teywen bu logikining merkizi qismi bolup xelq azadliq armiyesining eneniwi wezipisi teywen sinariyesi we amerika tehditini merkez qilghan. gerche xitay bu aralgha hujum qilip baqmighan bolsimu, emma uning herbiy manewirliri we teshwiqatliri teywen we amerikini uzundin beri ensiritip kelmekte. shundaqtimu, tazilash shi jinpingning oz armiyesining heqiqiy hojumgha bolghan teyyarliqigha ishenchi yoqluqidin derek beridu. bezi mutexessislermu xitay hechqandaq jehettin heqiqiy herbiy heriketke teyyar emes, dep qaraydu. chunki yoshurun teywen toqunushi uchun ehtiyajliq bolghan ofitserlar, amerika telimatlirini chongqur bilidighan tejribilik istrategiyechiler del shi jinping tazilighan ofitserlarning ozidur. netijide, xelq azadliq armiyesi teywen mesilisidiki her qandaq yoshurun toqunushqa quruqdilip qalghan qomandanliq qurulmisi, sinaqtin otmigen rehberler we qorqunch arlashqan sadaqet bilen kiridu. shunglashqa, shi jinping kontrolluqqa erishken bolsimu, del eng ehtiyajliq bolghan peytte unumdarliqni qurban qiliwetishi mumkin. bu halet mentiqe bilen oylighanda shuni chushenduridu—shi jinping rehberlikidiki xitay amerika bilen toqunushqa kirmeydu.

emma, teywen amerika-xitay otturisidiki her qandaq kelishimning merkiziy nuqtisi bolup keliwatidu. shi jinping oz generallirigha we xitay jemiyitige washington bilen kelishishning teslim bolush emeslikini korsitish uchun teywen mesiliside bir qisim muwapiqiyetlerni qolgha kelturushi kerek. bu belkim amerikining teywenni xitayning bir qismi dep etirap qilishi we teywenining hazirqi halitini saqlap qalghan halette simwolluq shekilde xitayning bir parchisi bolushini qobul qilishi bolushi mumkin.

 

2. xitay-amerika munasiwiti bek yamanliship ketmeydu

 

xitay-amerika munasiwitige nezer salghandimu, ikki dolet weziyti kishler perez qilip keliwatqan urush qilish ihtimalliqining eksiche tereqqiy qilmaqta. emeliyette seweb bekla addi, ikkisi ottursidiki urushta payda alidighan terep bu ikki doletning reqibliri, yeni rusiye, yapuniye we hindistandur. eng kop ziyan tartidighini bolsa xitay bilen amerikining ozliridur. yene kelip amerikining unwirsal kuchining towenlishi we iran urushidiki rialliq

amerikining teywen boghuzida ghelbe qilish ihtimalliqini zor derijide towenlitiwetti. hichkim ghelbe qilalmaydighan yaki qilghan teqdirdimu weyran bolidighan urushqa kirmeydu.

 

toqunush yaki urush qilishtin bekrek hemkarlishish amerikighmu bekrek jelipkar kelishi mumkin. hemmidin halqiliq mesile, suniy eqil we eqilliq mashina ademlerning tolimu yeqin kelguside dunyagha elip kelidighan ghayet zor ozgirish bolup, bular bilen bir gewdileshken dunya putunley yengi istratigiye we xelqara munasiwetke ihtiyajliq bolidu. ilon maskning xitay heqqidiki ijabi qarashliri, shi jinipingghiche bolghan xitay rehberliri bilen bolghan alaqisi we amerikining ilon maskqa koplep xelqaraliq sehnilerni hazirlap berishi xitay we amerika ottursidiki munasiwetning yumshaydighanliqi we hemkarliqqa qarap tereqqiy qildighanliqining bishariti bolushi mumkin. nechche kun burun elon masik « g 20 » bashliqlar yighinida liksiyege teklip qilinghan bolup, u suniy eqil we kelgusi tereqqiyat jehetlerde dunya doletlirini hemkarliqqa dewet qildi, bolupmu bu jehette xitayning muhimliqini tekitlidi.

shi jinpingmu hazir washington bilen kelishim izdewatidu. tramp may eyida beyjingni ziyaret qildi, shi jinping pat yeqinda washingtonni ziyaret qilidu. her ikki rehber muweppeqiyetlik netijige mohtaj. shi jinping bolsa xitayning iqtisadining burunqidek eshishini saqlap qelish uchun amerika bazarlirigha shundaqla xelqaraliq sehnidiki yaxshi muamilisige ehtiyajliq.

 

3. kiynki reqib — rusiye

 

axirida eger amerika-xitay munasiwiti yaxshilansa, xelq azadliq armiyesi yonilishini tuptin ozgertishi mumkin. yeni reqib amerikdin rusiyege ‍ozgiridu. xitay-rusiye munasiwitini yeqinlashturuwatqan amil amerikining bu ikki doletke tutqan siyasitidur. esli mentqiliq oylaydighan bolsaq, rusiye we xitay bir-birining eng chong reqibi bolushi kerek. chunki xitay rusiyening arqa hoylisi bolghan mungghuliye we ottura asiya yeni gherbiy turkistanda rusiyening kuchini ikkinchi orungha chushurup qoymaqta. buningdin bashqa xitayning sherqiy shimalidiki nopus rusiyening yiraq sherq rayunlirigha, wiladiwostok etraplirigha ghayet zor kochush we nopus ishghali besimi shekillendurmekte.

 

xitay bolsa mesilige tarixiy nuqtidin qaraydu. xitayda elan qilinghan tarixiy xeritiler rusiyening yiraq sherq rayonini xitay zemini qilip korsitidu. xitay tarix kitablirida bolsa charrusiye xitayni bozek qilip eng kop ziminni yutiwalghan dolet dep qeyt qilinidu. wiladiwostokni esli xitayning zimini dep qaraydu. nawada xitay atalmish charrusiye besiwalghan ziminlarni qolgha kelturse shimaliy qutup dingiz yolghimu ege bolidu we bu xitayning kelgusi uchun ghayet zor muwapiqiyetning ulini hazirlaydu. yene kelip xitayning gherbiy turksitangha kengiyishi uchun rusiye her zaman bir yoshurun tehdid. shunga xitayning yawru-asiya quruqliqida ‍erkin at chapturushi uchun rusiye ajizlishishi we parchilinishi kerek. oxshash mentiqe bilen qarighanda rusiye uchunmu kelgusidiki eng zor tehdid xitay we rusiyening kelgusi menpeti uchun yenida ajiz we parchilanghan xitay bolushi kerek. bu mesilide amerikining siyasiti hel qilghuch rol oynaydu. shuni unutmasliq kerekki, idologiyelik toqunush ewjige chiqqan 1970- yillarda amerika xitayni sowit ittipaqigha qarshi kominizim lagiridin kapitalizim lagirigha tartip chiqqan idi. yene bir yiraqni korer amerika lidirining bu ikki doletning birini yenigha tartip yene birini yoq qilish istratigiysini yolgha qoyalishi tamamen mumkin.