beyjing uyghur balilirining baliliq dewrini qandaq qilip dolet turige aylandurdi

hokumet hojjetliri mektepke kirishtin burunqi til terbiyesi we yataqliq mekteplerdin xitay ichkiri olkiliridiki siniplar, kespiy maarip we emgek kuchi yotkeshkiche bolghan siyaset zenjirini korsitip beridu.

aptor: asiye uyghur

2026-yili 3-sentebir

yette yashliq guliashar jume (Guliashar Juma) dadisi bilen tagh kentidin aqtu nahiyesige berish uchun on saettin artuq yol yurgende, bazar ichidiki derexler uni heyran qaldurghan. uyghur rayonidiki maarip organliri 2019-yili elan qilghan bir doklatta, uning bu sepiri shexsiy ozgirishning bashlinishi supitide teswirlengen: u yiraqtiki «atliq mektep»tin ayrilip, nahiye baziridiki zamaniwi mektepke kirgen.

shu hokumet doklatida bu ozgirish uchun nemilerning qilinghanliqimu xatirilengen. aqtu nahiyesi 2014-yildin bashlap, yiraq taghliq rayonlardiki tot yeza-bazargha tarqalghan 63 oqutush nuqtisini birleshturgen yaki taqighan. doklat elan qilinghan chaghda, dehqanchiliq we charwichiliq bilen shughullinidighan aililerdin kelgen 3 ming 181 bala merkezleshturulgen mektepte yataqliq oquwatatti.

beyjing bu xil siyasetlerni maaripta barawerlik, namratliqni azaytish we zamaniwilashturush dep teswirleydu. emma uning oz hojjetlirini birlikte oqughanda, teximu keng kolemlik bir tur namayan bolidu. mektepke kirishtin burunqi til terbiyesidin yataqliq mekteplergiche, xitay ichkiri olkiliridiki siniplardin kespiy maarip we emgek kuchi yotkeshkiche bolghan maarip sistemisi balilargha bilim berish uchunla emes, belki ularning aile, til, jemiyet we kelgusidiki emgek hayati bilen bolghan munasiwitini qayta teshkillesh uchunmu layihelengen.

bu qurulma 2017-yildin keyin kucheygen keng kolemlik basturush bilen tuyuqsiz peyda bolghan emes. u kop yillar jeryanida, ashkara siyaset hojjetliri, ijra qilish pilanliri we dolet taratqulirining muweppeqiyetni medhiyeleydighan doklatliri arqiliq qedemmu qedem qurulghan.

qeghez yuzidiki hoquqlar, siyasettiki bashqa yonilish

xitayning resmiy bayani aptonomiyedin bashlinidu. dolet ishliri mehkimisining milliy rayon aptonomiyesi toghrisidiki bir aq tashliq kitabida, aptonom rayonlarning yerlik tillarni ishlitish we tereqqiy qildurush, maaripni bashqurush, medeniyet we dinni qoghdash hoquqi barliqi bayan qilinidu. emma shu hojjetning ozide aptonomiye merkiziy doletning bir tutash rehberliki astida yurguzulidighan tuzum, dep bekitilgen. yerlik nizamlar we dolet siyasitidin perqlinidighan tedbirler yenila yuqiri derijilik organlarning testiqigha baghliq.

uyghur rayonining tereqqiyati we ilgirilishi toghrisidiki yene bir resmiy aq tashliq kitabta teximu ilgirilep, oz yeziq tiligha ige xelqlerning shu tillarda telim alghanliqi, derslikler we aliy mektepke kirish imtihanlirining uyghurche we bashqa bir qanche tilda teminlengenliki ilgiri surulgen.

lekin shu hojjette xitay tilini bilish mesilisi siyasiy we tereqqiyat mesilisi depmu korsitilgen. uningda rayonda resmiy halda «az sanliq millet» dep turge ayrilghan 10 milyondin artuq kishining texminen 70 pirsentining xitay tilini igilimigenliki yaki uni putunley chushenmeydighanliqi eytilghan. bu ehwalning hem alaqidar xelqlerge, hem rayonning tereqqiyatigha ziyanliq ikenliki bayan qilinip, 2004-yildin bashlap atalmish «qosh tilliq maarip»ning kengeytilgenliki medhiyelengen.

ana til hoquqini resmiy etirap qilish bilen yerlik tillarning dawamliq ustun orunda turushini tosalghu dep qaraydighan siyaset otturisidiki bu ziddiyet keyinki basquchning asasini teshkil qilghan.

«uzun muddetlik muqimliq» uchun maarip

rayonluq hokumetning 2010–2020-yilliq maarip pilanida maaripning siyasiy roli ochuq bayan qilinghan. pilanda maarip rayonni muqimlashturush we tereqqiy qildurush, xelqni beyitish, chegrani mustehkemlesh we «uzun muddetlik tinchliq we muqimliq»ni ishqa ashurushning asasi, dep elan qilinghan.

pilanda olcheshke bolidighan til nishanliri bekitilgen. hokumet «az sanliq millet» dep turge ayrighan mektepke kirish yeshidin burunqi balilarning 85 pirsenttin kopreki 2012-yilghiche ikki yilliq qosh tilliq yesli maaripi elishi kerek idi. 2015-yilghiche qosh tilliq maaripning bu jemiyetlerdiki bashlanghuch we ottura mektep oqughuchilirining texminen 75 pirsentini, 2020-yilghiche 90 pirsentini qaplishi nishan qilinghan. toluq ottura mektep putkuzgenlerning ortaq dolet tili — mandarin xitaychisini pishshiq igilishi kutulgen.

pilanda resmiy jehettin yerlik tilda oqutushqa hormet qilish kerekliki eytilghan. biraq emeliy ijra yonilishi mandarin xitaychisini algha ilgirileshning merkizige qoyghan. qosh tilliq yeslide oqughan balilar bashlanghuch mektepning birinchi yilliqidin tartip qosh tilliq maaripni dawamlashturushi kerek idi. teximu kop pen we ders saetlirining mandarin xitaychisida otulushi belgilengen. til we edebiyat kesipliridin bashqa, aliy mekteplerning kespiy derslerni mandarin xitaychisida otushige ilham berilgen; kespiy mektep oqughuchiliri bolsa teyyarliq yilisiz biwasite mandarin xitaychisida oqutulidighan maaripqa kirishi kerek bolghan.

Another propaganda image of a school for Uyghur children. From Weibo.

til siyasiti siyasiy terbiyedin ayrilalmaytti. pilanda partiyening mekteplerge bolghan rehberlikini saqlap qelishi telep qilinip, uning millet siyasitige dair telimatlirini dersliklerge, dersxanilargha we idiyege singdurush buyrulghan. «uch ayrilalmasliq»ta xitay kop sanliq ahalisi bilen resmiy halda az sanliq dep turge ayrilghan xelqlerning bir-biridin ayrilalmaydighanliqi ogitilgen. «tot tonush» weten, jungxua milliti, xitay medeniyiti we xitayche alahidilikke ige sotsiyalizm yolini etirap qilishni telep qilghan. marksizmliq «besh qarash» bolsa dolet, millet, din, tarix we medeniyetni partiye testiqlighan ramka ichide chushinish usulini teminligen.

pilanda yene ateizm terbiyesi elip berish, dolet engi, qanun engi we jungxua milliti engini yetildurush buyrulghan. bu muhitta ateizm terbiyesi peqet dindin xaliy ders pilaninila bildurmeytti. u balilarning dinni chushinishini partiye-dolet belgiligen we nazaret qilghan ideologiyelik pirogramma ichige orunlashturatti.

ayrim bir ijra hojjiti buning peqet maarip shoari emeslikini korsitidu. partiyening teshkilat we teshwiqat tarmaqliri, maarip organliri, birliksep, din we millet ishliri organliri, jamaet xewpsizliki organliri, herbiy qisimlar, neshriyatlar we kommunistik yashlar ittipaqi ortaq mesuliyetni ustige alghan. mektep maaripi supitide tonushturulghan bir siyaset putun hokumet sistemisini qaplaydighan tur qilip qurup chiqilghan.

balilarni oz til muhitidin ayriwetish

maarip pilani dehqanchiliq we charwichiliq rayonlirida merkezleshturulgen yataqliq mekteplerni qurush, mekteplerni birleshturush, arilash siniplarni teshkillesh, shundaqla rayon ichi we xitay ichkiri olkiliridiki yataqliq pirogrammilarni kengeytishni telep qilghan. pilanda 2014-yilghiche xitay ichkiri olkiliridiki toluq ottura mektep siniplirigha her yili 10 ming, rayon ichidiki toluqsiz ottura mektep siniplirigha yene her yili 10 ming oqughuchi qobul qilish nishan qilinghan. uningdin bashqa, xitay ichkiri olkiliride kespiy maarip sinipliri yolgha qoyulup, uyghurlar nopusning zor qismini teshkil qilidighan jenubtiki tot wilayettin oqughuchi qobul qilish kopeytilgen.

«China Daily» gezitining 2016-yildiki bir maqaliside nahayiti ashkarilash xarakterige ige sanliq melumatlar berilgen. 2015-yilghiche xitay ichkiri olkiliridiki toluq ottura mektep sinipliri jemiy 80 ming 200 oqughuchi qobul qilghan, yilliq qobul sani 9 ming 880 ge yetken. texminen 34 ming oqughuchi 45 sheherdiki 93 mektepte oquwatatti. rayonluq yataqliq toluqsiz ottura mektep pirogrammisi 71 ming 800 din artuq bashlanghuch mektep putkuzguchini qobul qilghan; shu chaghda ularning 29 ming 200 nepiri 16 sheherdiki 30 mektepte oquwatatti.

maqalide bu pirogrammilar milletler ittipaqliqi, ijtimaiy muqimliq we uzun muddetlik xewpsizlikning wasitisi supitide teswirlengen. oqughuchilarning sotsiyalistik tuzumning «ishenchlik izbasarliri»gha aylinishi we yurtigha qaytqandin keyin, oz jemiyitini xitay dolitige teximu yeqin tonush hasil qilishqa ilhamlandurushi kutulgen.

bashqurush tepsilatliri muhim. rayonluq toluqsiz ottura mektep sinipliri asasliqi dehqanchiliq we charwichiliq kentliri, namrat nahiyeler we chegra rayonliridiki balilarni qobul qilip, yepiq we putun kunluk yataqliq bashqurush tuzumi boyiche ishleytti. urumchidiki bir mektepte jenubiy rayonlardin kelgen texminen 1 ming 900 oqughuchi bir yilda 330 kun yataqta turatti. mektep resmiy derslernila emes, yekshenbe paaliyetliri, bayramlar, kundilik adetler, siyasiy terbiye we til ishlitishnimu kontrol qilatti.

maqalide xitay ichkiri olkiliridiki mekteplerdin kelturulgen misallarmu alaqe we heriketning qattiq bashqurulghanliqini korsitidu. bir mektepte oqughuchilarning telefonliri yighiwelinip, peqet heptide bir qetim qayturup berilgen. bashqa bir mektepte bolsa oqughuchilarning her ikki heptide bir qetim, ikki yerim saetkila mektep rayonidin chiqishigha ruxset qilinghan. bu misallar her bir mektepning oxshash qaidini qollanghanliqini ispatlimaydu; emma balini oydin ayrishning organgha uning putkul ijtimaiy we til muhitini bashqurush imkani bergenlikini korsitidu.

A “vocational” school in Xinjiang (East Turkestan). From Weibo.

dersxanidin emgek kuchi teqsimatighiche

shu siyaset hojjetliri maaripni emgek kuchi sistemisigha baghlaydu. rayonluq maarip pilanida yeza emgek kuchini bashqa jaylargha yotkesh uchun kespiy terbiyelesh bazilirini qurush buyrulghan. mektep bilen karxana hemkarliqi, melum xizmet turige qaritilghan terbiyelesh we yezilardiki yengi emgekchilerni heqsiz terbiyelesh telep qilinghan. toluq ottura maarip yaki aliy maaripqa otelmigen oqughuchilarning kespiy maharet pirogrammilirigha kirguzulushi belgilengen.

2016-yili elan qilinghan memliketlik 13-besh yilliq namratliqtin qutquzush pilani bu tedbirlerni teximu keng dolet sistemisi ichige orunlashturghan. pilanda olkiler ara emgek kuchi hemkarliqi, sherq bilen gherbning birlikte oqughuchi qobul qilishi, uyghur we tibet rayonliridin kelgen oqughuchilar uchun xitay ichkiri olkiliride kespiy maarip sinipliri echish, yerlik jemiyetlerde mandarin xitaychisi boyiche terbiye berish we kespiy maariptin keyin xizmetke orunlashturushqa yardemlishish ilgiri surulgen. uningda emgek kuchi yotkesh sanaet baghchiliri, sheherlishish we dolet qollighan karxanilar bilenmu baghlanghan.

bu memliketlik pilan peqet uyghur rayoni uchunla tuzulmigen, shundaqla uning ozi her bir terbiyelesh yaki xizmetke orunlashturushning mejburiy bolghanliqini ispatlimaydu. biraq u towendiki organlar zenjirini eniq korsitidu: namrat aililer dolet sanliq melumat ambiri arqiliq bekitilgen; yashlar kespiy terbiyege yeteklengen; emgek kuchi chiqarghuchi we qobul qilghuchi yerlik hokumetler xizmetke orunlashturushni maslashturghan; dolet bolsa ishqa orunlashturush uchun emgek kuchi yotkesh unumini bahalighan.

shunga maarip emgek kuchi siyasitidin ayrim emes idi. u dolet maslashturidighan yotkesh sistemisi uchun zorur bolghan til, intizam, maharet we yotkilishchanliqni teyyarlaytti.

beyjingning oz aqlishi siyasetning dawamchanliqini ispatlaydu

birleshken doletler teshkilati mutexessisliri 2023-yili sentebirde uyghur rayonidiki dolet bashqurushidiki yataqliq mekteplerning kengeytilishidin qattiq endishe qilidighanliqini bildurdi. ular asasliqi uyghur we bashqa yerlik xelqlerning balilirining aililiridin ayriliwatqanliqi, ana tilida nahayiti az yaki putunley telim alalmaywatqanliqi, hemde mandarin tili we xitay medeniyet adetlirige assimilyatsiye qilinishqa ittiriliwatqanliqi heqqidiki eyibleshlerni tilgha aldi.

xitay bu eyibleshlerni ret qildi. emma uning b d t mutexessislirige bergen resmiy jawabi diqqetke sazawer. beyjing nowettiki yataqliq mektep sistemisini aqlash uchun, dehqanchiliq we charwichiliq rayonlirida merkezleshturulgen yataqliq organlarni qurushni telep qilghan shu 2010–2020-yilliq rayonluq maarip pilanini tilgha aldi. u oqughuchilar bilen ata-anilarning «yataqta turush-turmasliqni oz ixtiyarliqi bilen tallaydighanliqi»ni eytti we uyghur tilidiki dersni aililer ixtiyariy talliyalaydighan yerlik ders dep teswirlidi. shuning bilen bir waqitta, ortaq dolet tilidiki uniwersal maaripning barliq mekteplerde yolgha qoyulidighanliqini bildurdi.

bu jawab inkar qilish meqsitide yezilghan bolsimu, siyasetning dawamchanliqinimu ispatlaydu: hazirqi sistema merkezleshturulgen mektep tuzumi, mandarin xitaychisini merkez qilghan oqutush we maarip hoquqini aililer bilen yerlik jemiyetlerdin yiraqlashturushni asas qilghan ilgiriki qurulmigha tayinidu.

Schoolchildren in Urumqi. From Weibo.

baliliq dewrini hakimiyet yurguzush qoraligha aylandurush

mesile yataqliq mektepning mekteptin yiraqta turidighan bir balini zamaniwi dersxana, tamaq yaki mektepke berish imkani bilen teminliyeleydighan-teminliyelmeydighanliqida emes. beyjing bu maddiy menpeetlerni qayta-qayta tekitleydu. lekin eslihe we tamaq uning oz hojjetliri otturigha qoyghan yadroluq soalgha jawab bermeydu: neme uchun til, turalghu, siyasiy kimlik, kespiy yonilish we ijtimaiy muqimliq bir sistemining terkibiy qismi qilip layihelengen?

resmiy xatiriler izchil bir jeryanni korsitidu. aptonomiye til hoquqigha wede berdi. «qosh tilliq maarip» mandarin xitaychisini ijtimaiy yotkilishning tiligha aylandurdi. mekteplerni birleshturush kentlerdiki bashqa tallashlarni yoqatti. yataqliq mektepler we xitay ichkiri olkiliridiki siniplar balilarni dolet bashquridighan muhitqa orunlashturdi. siyasiy terbiye ularning qobul qilishi kutulgen kimliklerni bekitti. kespiy pirogrammilar bolsa maaripni emgek kuchi yotkesh we sanaet siyasitige baghlidi.

her bir tedbir ayrim qaralsa, texnikiliq islahat supitide teswirlinishi mumkin: mektepke kirishtin burunqi til pirogrammisi, mektepni birleshturush, yataqliq oqush orni, kespiy kurs yaki xizmetke orunlashturush. emma ular birlikte qaralghanda, yengi bir ewladning qandaq sozleydighanliqi, qeyerge tewe ikenliki we qandaq emgek qilidighanliqini qayta teshkillesh uchun layihelengen hakimiyet yurguzush qurulmisini shekillenduridu.

baliliq dewri «uzun muddetlik muqimliq»ning qoraligha aylandurulghanda, mektep peqet bilim elish orni bolushtin qalidu. u dolet bir xelqning kelgusini her qetimda bir balidin bashlap qayta yezishqa urunidighan organgha aylinidu.