xitayning chegra halqip teqib qilish mexanizmi we uyghur diyasporasi duch keliwatqan sistemiliq yalghuz qaldurulushi
turkistan waqit tori, 7- sentebir, istanbul: 2026-yili 5- sentebirde «demokratiyeni qoghdash» (Save Democracy) podkastida, riyasetchi kesrin dawis (Katherine Davies) bilen kishilik hoquqni kozitish teshkilati (Human Rights Watch) xitay ishliri tetqiqatchisi yalqun uluyol otturisida intayin muhim bir sohbet elip berildi. bu sohbette, xitay hokumitining uyghur aptonom rayonida elip barghan sistemiliq basturush we qirghinchiliq siyasitining jiddiy derijide kucheytilgenlikige on yil tolghanliqi munasiwiti bilen, xitayning zulum we teqiblesh torini yalghuz rayon ichidila cheklimey, dolet halqighan besimlar arqiliq demokratik ellerdiki uyghur diyasporasinimu sistemiliq yegane qalduruwatqanliqi yorutup berildi.
tetqiqatchi yalqun uluyolning korsitishiche, kishilik hoquqni kozitish teshkilati 2026-yili awghust eyining beshida xitayning chegra halqighan besim siyasiti heqqide mexsus yengi bir doklat elan qilghan. bu doklat 2026-yili aprel we may aylirida awstraliyede elip berilghan keng kolemlik ziyaret we tekshurushlerni asas qilghan bolup, xitayning demokratik doletler ichidiki kishilik hoquq depsendichilikini tepsiliy korsitip bergen.
uyghur rayonidiki nowettiki weziyetke nezer salghanda, 2014-yilidin bashlap nurghunlighan musteqil menbeler rayonda milyondin artuq uyghurning yuqiri texnikiliq nazaret astida lagerlargha qamalghanliqini xewer qilghan. uyghurlarning oz dini we tilini erkin jari qildurushi tosqunluqqa uchrap, mejburiy emgekke selinish we pilanliq tughut besimliri kucheytilgen. gerche xitay dairiliri bu qilmishlarni «terrorluqqa qarshi turush» we «kespiy terbiyelesh» dep aqlimaqchi bolsimu, xelqara jemiyet buni insaniyetke qarshi jinayet dep eyiblep kelmekte.
yalqun uluyolning bayan qilishiche, basturushning jiddiy qedemliri del 2016-yili awghust eyidin bashlanghan. shu waqittin etibaren xitay hokumiti uyghurlar, qazaqlar we bashqa turkiy musulmanlarni keng kolemde nishangha elip, xalighanche tutqun qilish, uzun muddetlik qamaq jazasi berish, aililerni parchilash we xitay medeniyitige mejburiy singdurush siyasitini yurguzushke bashlighan. birla waqitta rayonni putunley tashqi dunyadin ayrip tashlap, rayondiki puqralarning chet eldiki tughqanliri bilen alaqilishishni eghir jinayet dep bekitken.
bu sistemiliq alaqe uzush siyasiti chet eldiki nurghunlighan uyghurlarni tughqanliri bilen putunley uchur sirtida qaldurghan. yalqun uluyol yeqinqi tetqiqatida, nurghun uyghurlarning on yilliq ayrilishtin keyin ailisi bilen jem bolushqa tirishiwatqanliqini, emma xitay hokumitining diyasporaning mushu ajizliqidin paydilinip ulargha chet ellerdimu besim ishlitip, pikir erkinliki we aile hayati hoquqigha dexli-teruz qiliwatqanliqini tekitlidi.
yalqun uluyol ozining beshidin otkenlerni misal kelturup, bu sistemiliq jinayetning bir ailini qandaq weyran qilidighanliqini teswirlep berdi. u 2016-yili turkiyede oquwatqan bir adettiki xelqaraliq oqughuchi bolup, shu yili yazda wetinige qilghan ziyariti uning eng axirqi ziyariti bolup qalghan. 2016-yili sentebirdin bashlap, wetinidiki tughqanliri we dostliri uni xitayning ijtimaiy taratquliridin ochurushke bashlighan, telefon qilsa awazini anglighan haman telefonni qoyuwetip «bizge qayta telefon qilma» deydighan halet shekillengen.
bu sistemiliq alaqe kesish sewebidin yalqun ozining putun aile tawabiati bilen alaqisini yoqatqan. uning momisi 2018-yili, bowisi bolsa 2022-yili alemdin otken. u momisi wapat bolushtin ilgiriki إkki yil boyiche uning awazini angliyalmighan bolup, momisining olum xewirini atisidin intayin qiyinchiliq bilen aran angliyalighan. bu trajediye bugunki kunde minglighan uyghur diyasporasining beshidin otkuzuwatqan ortaq qismitidur.
yalqun uluyolning atisi memet yaqup qumuldin guangjugha qoghun toshuydighan, shundaqla sherqiy jenubiy asiyagha qoghun eksport qilidighan bir adettiki tijaretchi idi. u hechqandaq siyasiy nishangha aylinidighan teripi bolmighan, ailisini beqish uchunla tirishiwatqan bir ziyaliy puqra bolsimu, 2018-yili iyun eyida tuyuqsiz ghayib bolghan. yalqunning atisining hayat yaki emeslikini eniqlishi uchun toluq ikki yil waqit ketken.
2020-yili, yalqun atisining qumuldiki siyasiy terbiyelesh lagerida ikenlikini anglighan. yene ikki yildin keyin, yeni 2022-yili, atisining 16 yilliq, taghisining bolsa omurluk qamaq jazasigha hokum qilinghanliqini eniqlighan. ularning zadi qandaq eyiblesh bilen jazalanghanliqi, sotqa chiqish-chiqmighanliqi we adwokatining bar-yoqluqi helimu namelum bolup, aililer hechqandaq qanuniy tertiptin behrimen bolalmighan. yalqun 2024-yilidin buyan atisining salametliki we nede ikenliki heqqide hechqandaq yengi uchur alalmighan.
xelqaraning besimi we ashkarilanghan pakitlar tupeylidin, xitay hokumiti yeqinqi yillarda uyghur rayonida weziyetning «normallashqanliqi» toghrisida teshwiqat ziyaretlirini teshkilleshke bashlighan. ular diplomatlar, taratqular we bezi chet el tewelikidiki uyghurlarni jiddiy nazaret astida elip berilidighan suniy ekskursiyelerge teklip qilip, uyghurlarni sistemiliq basturush ichide yashawatqan «ussul oynaydighan ekzotik mexluqlar» qilip korsitishke urunmaqta.
bu suniy teshwiqat sayahetlirige qatnashqan uyghurlar ayrodromdinla tutup ketilip, ikki heptilik teshkillik pilanlar boyiche aylandurulidu. hetta chet el puqrasi bolghan uyghurlarmu sayahet jeryanida oz ara peqet xitay tilida (mandarin) sozlishishke mejburlinidu. gerche ulargha diniy erkinlikni korsitish uchun meschitler korsitilsimu, emma ozlukidin berip baqqan yepiq meschitlerni korgen. bu paaliyetler peqet xitayning jinayetlirini yoshurush uchunla layihilengendur.
teximu eghir bolghini, yalqun uluyol awstraliye pasporti bilen yeqinda wetinige berip tughqanlirini korup kelgen siyasiy aktip bolmighan adettiki uyghurlarni ziyaret qilghanda, ularning xitay saqchiliri teripidin qattiq soraq qilinghanliqini ashkarilidi. bir ziyaret qilinghuchining eytishiche, u 12 qetimdin artuq soraqqa tartilghan bolup, bir qetimliq soraq 7 saettin artuq dawamlashqan. saqchilar uningdin chet eldiki, xususen awstraliyediki uyghur paaliyetchilirining adresliri we telefon nomurlirini telep qilghan hemde ozliri we ailisining bixeterliki bilen tehdit salghan.
bu sistemiliq dolet halqighan besimlar yalghuz siyasiy aktiplar bilenla cheklinip qalmay, gherb doletliridiki uyghur ana tili we medeniyitini saqlap qelish uchun qurulghan dem elish kunliri mekteplirinimu nishanlighan. xitay hokumiti chet ellerdiki bu xil medeniyet alaqilirini diyasporaning birlikini kucheytidighan boshluq dep korup, ularning uchurlirini yighishqa we tosqunluq qilishqa urunmaqta. shuning bilen bir waqitta, uyghur rayonining ozide bolsa maarip putunley xitay tiligha mejburlanghanliqtin, kochidiki balilarmu oz ana tilida sozlishelmeydighan derijige yetken.
xitayning dolet chegrasidin halqighan besimi yengi qanuniy mexanizmlar arqiliq teximu qanunlashturulmaqta. 2026-yili iyul eyida xitay hokumiti «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush yengi qanuni» namliq bir qanunni yolgha qoyghan. bu qanun xitayning milletler ittipaqliqini buzghanlarni, hetta ular chet elde turup shundaq qilghan bolsimu, jazalash hoquqi barliqini dewa qilidu. bu arqiliq xitay oz qanunining dolet teweliki sirtidiki ellerdimu kuchke ige ikenlikini korsetmekchi boluwatidu.
bu qanunlarning qurbani bolghanlar arisida xitay puqrasi bolghan xelqaraliq oqughuchilarmu bar. firansiyede oquwatqan we tibet hoquqini teshebbus qilghan tara jang yadi (Tara Zhang Yadi) isimlik bir yash xitay oqughuchi xitaygha qaytqanda derhal qolgha elinip, uzun muddetlik qamaq jazasigha duch kelgen. bu ehwal xitay hokumitining peqet uyghurlarnila emes, belki ozi teshwiq qilghan idiyedin chetnep chet elde pikir bayan qilghan her qandaq puqrani jazalaydighanliqini ispatlaydu.
yalqun uluyol xitayning neme uchun bu qeder pewquladde basturush elip baridighanliqini chushendurup, bu ehwalni xitay kommunistik partiyesining oz hakimiyet bixeterlikige bolghan eghir derijidiki «weswesisi» (paranoia) dep atidi. shi jinping dewride xitay intayin mustebit doletke aylandi. xitay kommunistik partiyesining mutleq yetekchilikige we idiyewi birlikige tehdit dep qaralghan her qandaq kimlik — meyli uyghur kimliki, tibet rahiblirining diniy erkinliki, yer asti katoliklarning etiqadi yaki xitayning «nol kofid» siyasitige qarshi aq qeghez koturup namayish qilghan uniwersitet oqughuchiliri bolsun — derhal basturush nishanigha aylinidu.
xitayning yeqinqi besh yil ichide xongkong demokratiyesini putunley weyran qilishi bu xil mustebit hakimiyetning suritini korsitip beridu. xongkongda qobul qilinghan dolet bixeterlik qanunining 6 yilliqida, kishiler peqet otmushtiki tiyenenmen qirghinchiliqi qurbanlirini xatiriligenliki uchunla uzun muddetlik turmige tashlanmaqta. «alma geziti» (Apple Daily) ning qurghuchisi jimmi ley (Jimmy Lai) peqet oz xizmitini qilghanliqi we heqiqiy xewer bergenliki uchunla 20 yilliq qamaqqa hokum qilindi.
chegra halqighan besim yalghuz xitay hokumitige xas qilmish bolmastin, belki rusiye, iran qatarliq bashqa mustebit doletliriningmu demokratik ellerdiki oktichilerni jimiqturush uchun qolliniwatqan yengi bir yer shari xarakterlik tehditige aylandi. bu sistemiliq qorqutush we ziyankeshlikler nurghun doletlerning qanuniy jehettiki boshluqliridin paydilinip yuz beriwatidu. shunga, nurghun demokratik hokumetler chet elning arilishishigha qarshi bir qisim mexanizmlarni turghuzghan bolsimu, bu besimlar kopinche sistemiliq jinayet cheklimisige toluq chushmeydighanliqi uchun, dolet halqighan besimgha taqabil turidighan alahide qanunlar layihelinishi kerek.
yalqun uluyol yene xelqara jemiyetning xitayning mejburiy emgek mehsulatlirini cheklishi zorurlukini otturigha qoydi. uyghur diyari xitay paxtisining %80 ni, dunya paxta ishlepchiqirishning %25 ni, dunyawi alyuminning %10 ni we quyash energiyelik batareye taxtisining %35 ni teminleydighan eng chong merkezdur. bu mehsulatlarning arqisida minglighan uyghurlarning mejburiy emgekke selinish jinayiti yoshurunghan bolup, gherb hokumetliri sistemiliq cheklesh qanunliri arqiliq bu jinayetke sherik bolushtin saqlinishi kerek.
sohbetning axirida, kishilik hoquqni kozitish teshkilati tetqiqatchisi barliq demokratik jemiyet ezalirini chet eldiki uyghur, tibet we xongkongliq qoshniliri bilen yeqindin alaqe baghlap, hal-ehwal sorashqa we ular bilen hemdem bolushqa chaqirdi. chunki kichik bir illiqliqmu ulargha erkin dunyadiki bixeterlik tuyghusini ata qilidu. shuning bilen birge, puqralar oz parlament ezalirigha xet yezip besim ishlitish, xitayning insaniyetke qarshi jinayitini toxtitishqa qarshi konkret tedbirlerni qollinishni telep qilish arqiliq zulumning axirlishishigha tohpe qoshalaydu.
