abdurehim gheni (ongda) 2020-yili 12-iyul amsterdamdiki dam meydanida amerikaning gollandiyede turushluq bash elchisi pit xukstra (Pete Hoekstra) bilen bille. uyghur paaliyetchi abdurehim gheni xitayning uyghurlargha qaratqan basturush siyasitige naraziliq bildurush we xitay hokumitidin 2014-yili axirqi qetim korgen, iz-deriki bolmighan 19 tughqinining nediliki heqqide uchur berishni telep qilish uchun, 2018-yili 6-aydin bashlap bu meydanda her hepte yekke namayish otkuzup kelgen. (suret: abdurehim gheni/erkin asiya radiyosi)
uyghur xelqi yer yuzidiki bashqa her qandaq millettekla mewjut bolup turush we oz kimlikini saqlashtin ibaret asasiy hoquqqa ige
aptor: abdurehim gheni uyghur
2026-yili 9-sentebir
menbe: UCA News | turkistan taymz terjimisi
«bitereplik zulum qilghuchigha yardem beridu, hergiz ziyankeshlikke uchrighuchigha emes. sukut qiynighuchini righbetlenduridu, hergiz qiynalghuchini emes» — eli wizel
bu yil 6-iyul, birleshken doletler teshkilati omumiy kengishi niyuyorktiki bash ishtabida «qoghdash mesuliyiti» (Responsibility to Protect, R2P) temisida mexsus sohbet yighini otkuzdi.
bu pirinsipqa asasen, eger bir dolet oz puqralirigha qarita irqiy qirghinchiliq sadir qilsa, xelqara jemiyetning arilishishqa exlaqiy mejburiyiti bar.
texminen 40 dolet we teshkilatning wekilliri soz qilghan uch saetlik yighinda, sudan, pelestin, ukraina, birma, kongo demokratik jumhuriyiti, hayti we suriyediki kirizislar we wehshiy jinayetler resmiy muzakire qilindi.
halbuki, xitay ishghali astidiki sherqiy turkistanda — beyjing «uyghur aptonom rayoni» dep ataydighan zeminda — dawamlishiwatqan uyghur irqiy qirghinchiliqi mutleq we qetiy sukut bilen qarshi elindi. bu heqte bir eghizmu soz qilinmidi.
bu sukut, birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq aliy komissari ishxanisi (OHCHR) 2022-yili 31-awghust elan qilghan resmiy bahalash doklatida xitayning uyghurlargha qaratqan basturushi «insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkin» dep ochuq korsetken bolsimu yuz berdi.
dunya wekilliri ozlirining resmiy yekuni we emeliy delilliri turuqluq, xitayning iqtisadiy we siyasiy tesiri aldida palech halgha chushup, sukut qilishni tallidi.
dunya rehberliri qaza qilghan yehudiylar we bosniyeliklerning qebristanliqlirida nutuq sozleshke juret qilalaydu; emma xitaygha duch kelgende qorqunchqa teslim bolup, milyonlighan tirik uyghurni qoghdashning ornigha b d t zallirida sukut qilishni tallaydu.
uyghur xelqi yer yuzidiki bashqa her qandaq millettekla mewjut bolup turush we oz kimlikini saqlashtin ibaret asasiy hoquqqa ige.
och elish terrori we uyghurlarning bash egmes jasariti
bu bashliqlar yighinliri we xitabnamiler achchiq bir soalni otturigha qoyidu: neme uchun dawamlishiwatqan uyghur irqiy qirghinchiliqining tirik shahitliri keng kolemlik wehshiyliklerning aldini elish uchun tesis qilinghan yuqiri derijilik xelqara munberlerdin sistemiliq halda chetke qeqilidu?
2017-yilidin buyan, mening ailemdiki 19 kishi xitay dairiliri teripidin tutqun qilinip, eghir ziyankeshlikke uchridi. ailemge yetkuzulgen bu dehshetlik azab milyonlighan uyghurni nishan qilghan teximu keng irqiy qirghinchiliqning janliq bir kichik kartinisidur.
2024-yili 7-ayda, men gagadiki dunya puqraliri xelqara sotida xitay rehbiri shi jinping ustidin guwahliq berishke teklip qilinghinimda, xitay hokumiti meni sukut qildurush uchun ashkara qaqti-soqti wasitisige murajiet qildi.
ular dadam bilen qerindishimni jaza lageridin elip chiqip, manga telefon qilip biwasite tehdit selishqa mejburlidi. qorqutush meni toxtitalmighandin keyin, rohiy jehettin sundurush meqsitide, olum kariwitida hayat qelish uchun jan talishiwatqan dadamning azabliq wideosini manga ewetti.
lekin men bu rehimsiz pisxikiliq urushqa bash egmidim. chekinishning ornigha, meni qorqutush uchun ewetilgen shu wideoning ozini sot zalida eng kuchluk jinayi delil supitide korsettim.
wideo qoyulghanda, putkul sot heyiti xitayning rehimsizlikidin chochup ornidin turdi we mening qetiy irademge chongqur hormitini ipadilidi.
xitay hokumiti rehimsizlerche och elip, dadamni lager sistemisi ichide qiynap olturdi. bu och elish xarakterlik qestlep olturush we dadamning qamaqta olushi keyinche «erkin asiya radiyosi» (RFA) muxbiri shohret hoshurning qattiq tekshurushi arqiliq musteqil tekshurulup, delillinip we dunyagha ashkarilandi.
manga oxshash tirik shahitlarning b d t ning resmiy munaziriliridin sistemiliq chetke qeqilishi, xitayni jinayetlirining inkar qilghili bolmaydighan pakitliri bilen yuzleshturushtin qorqushtin kelip chiqidu. biz u yighin zallirigha qedem basqan haman, ularning quruq «emdi hergiz tekrarlanmaydu» degen shoarlirining tirik insanlarni qutquzushta qanchilik qimmetsiz ikenliki dunya aldida ashkara bolidu.
bugunki sherqiy turkistan: dunya miqyasida etirap qilinghan irqiy qirghinchiliq
bugun xitay sherqiy turkistanda 21-esirdiki eng murekkep «sukuttiki irqiy qirghinchiliq»ni ijra qilip, ikkinchi dunya urushidin keyin shekillengen barliq kishilik hoquq ramkilirigha xilapliq qilmaqta. xitay jinayetlirining qanuniy dairisi alliqachan mustehkem bekitildi:
• puqralar sotining shi jinping ustidin chiqarghan tutush buyruqi: 2024-yili 12-iyul, bash sotchi zak yakob (Zak Yacoob) riyasetchilik qilghan dunya puqraliri xelqara soti xitay dolet reisi shi jinping ustidin resmiy tutush buyruqi chiqardi. sot rim nizamnamisi ramkisigha asasen, uni sherqiy turkistandiki irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetlernimu oz ichige alghan 11 turluk xelqara jinayet bilen eyiblidi.
• parlamentlarning irqiy qirghinchiliq heqqidiki qararliri: 2022-yili 9-iyun, yawropa parlamenti tarixiy ehmiyetke ige qarar maqullap, xitayning sherqiy turkistandiki heriketlirini insaniyetke qarshi jinayet, shundaqla eghir irqiy qirghinchiliq xewpi peyda qilidighan qilmish dep korsetti. buningdin bashqa, amerika, kanada, gollandiye, engliye we firansiyeni oz ichige alghan 10 din artuq demokratik doletning parlamentliri xitayning wehshiy qilmishlirini resmiy halda irqiy qirghinchiliq dep etirap qildi.
shundaqtimu, jughrapiyelik siyasiy realliq ozgermidi. dunya xitayning mejburiy emgikige chetishliq teminlesh zenjirlirige baghlinip, iqtisadiy pursetpereslikning qapqinida qaldi. gherb doletliri dawamlishiwatqan irqiy qirghinchiliqni toxtitish uchun konkret jazalash tedbirlirini yolgha qoyushning ornigha, bugunki sukutini quruq aq qeghezge qara siyah bilen yezilghan diplomatik bayanatlarning arqisigha yoshurushni ewzel koridu.
ozara baghlanghan dewrde uzulgen hayatliq rishtiliri
zamaniwi medeniyet bir telefon arqiliq qitelerning ikki teripidiki kishilerni bir nechche sekunt ichide ulaydighan sewiyege yetti. putkul dunya yuqiri derijide baghlanghan; emma biz — uyghurlar — oz wetinimiz we aililirimizdin putunley uzuwetilduq. yillar mutleq sukut ichide erip ketti, yeqinlirimdin hechqandaq xewer yoq. putun bir milletning yiltizini qurutush uchun, xitay insaniyet tarixidiki eng rehimsiz reqemlik zulmet dunyasi we ochuq asman astidiki turmini qurup chiqti.
xelqara jemiyetning otmushtiki irqiy qirghinchiliqlarni tesirlik sozler bilen xatirilishi bugun sadir qiliniwatqan jinayetlerni toxtitalmaydu.
keng kolemlik wehshiyliklerni xatirilesh doletlerning wijdanini aqlash uchun qoyulidighan siyasiy tiyatir bolushtin toxtishi kerek. eksiche, u dawamlishiwatqan adaletsizlikke qarshi emeliy qarshiliqqa — zulum qilghuchining qolini kuch bilen toxtitidighan qanuniy «qoghdash mesuliyiti»ning emeliylishishige aylinishi lazim.
eger dunya bugun xitaygha qarshi turalmisa, ete choqum «uyghur irqiy qirghinchiliqini xatirilesh kuni» tesis qilishqa mejbur bolup, kelgusidiki yene bir sehnide saxta koz yashlirini tokidu. bizge olgenler uchun yene bir matem kuni emes, bugun tiriklerni qutquzidighan derhal we heqiqiy insaniy irade kerek.
maqal-temsilde agahlandurulghinidek, «kechikken pushayman — ozungge dushmen». dunya axirida marten luter king kichikning sozliridiki chongqur menini tonup yetidu; emma shu chaghqa kelgende hemme ish pajielik derijide kechikken bolidu:
«axirida biz dushmenlirimizning sozlirini emes, dostlirimizning sukutini esleymiz».
bu maqalide ipadilengen koz qarashlar aptorgha tewe bolup, UCA News ning resmiy tehrirat meydanigha wekillik qilishi natayin.
