aptor: rehime mehmut 

2026-yili 10-sentebir

xelqara jemiyet dushmen doletlerning oz chegrasi sirtida peyda qiliwatqan tehditige heqliq rewishte teximu segek bolushqa bashlidi. putinning urush mashinisi gherbning jaza tedbirliridin aylinip otidighan torlargha tayinidu. beyjingning basturushi xitayning chegrasida toxtap qalmaydu. meynet pul we chegra halqighan pul-muamile jinayetlirimu oz doletlirimizde qanun hokumranliqigha ziyan yetkuzidu. kishini endishige salidighini, ereb birleshme xelipilikining bu uch mesilining hemmisige biraqla panahgah bolup qelishidur.

bu mesilini hazir hel qilish intayin muhim, chunki gherb ereb birleshme xelipiliki bilen bolghan iqtisadiy munasiwitini chongqurlashturmaqta. yawropa ittipaqi ikki tereplik erkin soda kelishimi tuzushni oylishiwatidu; ereb birleshme xelipiliki bolsa tinch okyan halqighan sheriklik uniwersal we ilghar kelishimige (CPTPP) eza bolushqa tirishmaqta. teximu yeqin munasiwet iqtisadiy purset elip kelishi mumkin, emma gherb bezi kongulsiz soallargha yuzlinishtin qachmasliqi kerek.

manga nisbeten, buning ichidiki eng kishini biaram qilidighan mesile uyghur xelqige munasiwetlik.

xitay kompartiyesi sherqiy turkistanda uyghurlarni keng kolemlik xalighanche tutqun qilish, nazaret qilish, din we medeniyet jehette basturush, mejburiy emgekke selish we qiynash herikitini yurguzdi. musteqil uyghur soti xitayning tughutni tosush meqsitidiki tedbirlerni yolgha qoyush arqiliq uyghur xelqige qarshi irqiy qirghinchiliq jinayiti sadir qilghanliqini bekitti.

b d t kishilik hoquq ishxanisi 2022-yili bu depsendichiliklerning insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkinlikini bildurdi. kishilik hoquqni kozitish teshkilatimu yeqinda, chet eldiki uyghurlargha besim ishlitishni oz ichige alghan eghir basturushning dawam qiliwatqanliqini doklat qildi.

beyjing oz qolidin qutulup chiqqanlarni «chegra halqighan basturush» dep atalghan wasitiler arqiliq barghanseri kop qoghlimaqta. bu heqtiki delillerde ereb birleshme xelipilikining nami qayta-qayta uchraydu.

uyghur kishilik hoquq qurulushi bilen oksus jemiyitining tetqiqatida ereb birleshme xelipiliki xitayning uyghurlargha qaritilghan chegra halqighan basturushigha qatnashqan alte ereb dolitining biri, dep korsitildi. kishilik hoquqni kozitish teshkilati ilgirimu xelipilikte tutup qelinip, xitaygha qayturulush xewpige duch kelgen uyghurlar heqqidiki doklatlarni xatiriligen.

birleshme agentliqining xewirige qarighanda, ereb birleshme xelipiliki dairiliri 2017-yilining axiridin 2018-yilining beshighiche az degende besh uyghurni tutup, xitaygha qayturuwetken. xewer qilinghan bir deloda, bir uyghur tutqun ereb birleshme xelipilikide xitay saqchisi dep qaralghan kishiler teripidin soraq qilinghan.

xitayning bixeterlik paaliyetlirige munasiwetlik teximu keng endishilermu mewjut. «erkinlik sariyi»ning doklatigha qarighanda, 2021-yili ereb birleshme xelipiliki dairiliri dubey ayrodurumidin otup ketiwatqan bir yash xitay oktichisini tutup, xitay elchixanisi xadimlirining uni soraq qilishigha yol qoyghan. uning qiz dosti bolsa ayrim tutulup, ozi dubeydiki xitaylar bashquridighan «qara tutup turush orni» dep teswirligen jayda sekkiz kun qamalghanliqini eytqan.

uyghurlargha nisbeten, bu quruq geosiyasiy munazire emes. xitay kompartiyesidin qechip chiqqanlar uning qolining xitay chegrasidin minglighan mil yiraqqiche yetidighanliqini kordi. engliye bilen alahide iqtisadiy munasiwet ornitishni umid qiliwatqan bir dolet bundaq basturushni tosushi kerek; uninggha yol qoyulidighan yene bir jaygha aylinip qalmasliqi lazim.

xitay bu yerdiki birdinbir endishe emes. gherb hokumetliri ereb birleshme xelipilikide turushluq karxanilarni rusiyening urush iqtisadini dawamlashturuwatqan torlarning bir qismi, dep qayta-qayta korsetti. engliye bilen yawropa ittipaqi rusiye nefiti sodisigha qatnashqan, ochuq bolmighan shirket qurulmiliri we aldamchiliq xarakteridiki toshush usulliri arqiliq bu sodini qolaylashturghan karxanilargha jaza tedbiri qollandi.

amerika maliye ministirliqi ereb birleshme xelipilikini rusiye chet elde ishlengen texnika we uskunilerge erishish uchun paydilanghan bashqurush tewelikidiki rayonlarning biri, dep teswirlidi. ministirliq rusiyege muhimliqi yuqiri tawarlarni yetkuzgen nurghun ereb birleshme xelipiliki karxanilirini jazalidi. u yene rusiye maliyesi we jaza tedbirliridin aylinip otushni qolaylashturghan dubeydiki pul-muamile we mewhum pul meshghulatlirini ayrim nishan qildi.

yene bir mesile qanunsiz pul-muamile paaliyiti we qanun hokumranliqidur. ereb birleshme xelipiliki islahat elip bardi hemde 2024-yili pul-muamile heriket xizmet guruppisining «kul reng tizimliki»din chiqirildi. engliye bilen ereb birleshme xelipiliki qanunsiz pul eqimigha qarshi turush toghrisida resmiy hemkarliq ornatqan bolup, bu ay shu hemkarliq kucheytilgenlikining yilliqidur. lekin hemkarliq bayanatlargha emes, netijige qarap bahalinishi kerek.

engliye yuqiri sot mehkimisi texminen 45 milyon amerika dolliriliq aldamchiliqqa mesul, dep hokum qilghan engliye puqraliri muhemmed tahir laxani bilen muhemmed eli laxanining delosigha qarap baqayli. sot qararida qerz berguchilerge qesten yalghan uchur berilgenliki bekitilgen. bu hokumlerge qarimay, laxanilar hazirmu ereb birleshme xelipilikide turuwatidu we sot hokumini orundimidi.

ereb birleshme xelipilikide aldamchiliqqa dair chegra halqighan sot hokumlirini ijra qildurush shunche qiyinlashtiki, parlament ezaliri laxani delosini biwasite ministirlarning aldigha qoydi. emma ministirlardin ereb birleshme xelipiliki dairilirige qandaq telep qoyulghanliqi we ziyankeshlikke uchrighuchilargha qandaq yetekchilik berilidighanliqi soralghanda, ular uchur berishni ret qildi. bu sukut hazirqi sistemining ishlewatqanliqigha ishench ata qilmaydu.

bu mesililerni bir-biridin ayrip qarashqa bolmaydu. ular teximu keng bir ajizliqni ashkarilaydu: xelqaraliq soda merkizi yene mustebit doletler, jaza tedbirliridin qachquchilar we mal-mulki bilen ozini adaletning unumluk dairisidin yiraqlashturmaqchi bolghanlar uchun paydiliq zemingha aylinishi mumkin.

hel qilish charisi ereb birleshme xelipilikige oxshash doletlerge arqa orush emes. gherbning uning bilen hemkarlishishigha asas bolidighan qanunluq istrategiyelik we soda menpeetliri bar; teximu yeqin hemkarliq hel qilish charisining bir qismi bolalaydu. derweqe, engliye bu yil 12-ayda «qanunsiz pul-muamile bashliqlar yighini» otkuzidu. yighin meynet pulgha qarshi dunyawi qanun ijrasini kucheytish hemde uchur ortaqlishish we mal-mulukni qayturuwelish jehette yengi sheriklik munasiwetlirini ornitishni meqset qilidu.

sodini dolet bixeterliki, kishilik hoquq we qanun hokumranliqidin ayriwetishke bolmaydu. yawropa ittipaqi ereb birleshme xelipiliki bilen yengi ikki tereplik soda kelishimi tuzushtin ilgiri, yawropa komissiyesining ezaliri olchigili bolidighan ilgirileshni telep qilishi kerek: xitayning uyghurlargha ziyankeshlik qilishigha sherik bolmasliq; jaza tedbirliridin aylinip otushke qarshi ispatlighili bolidighan heriket qollinish; qanunluq chegra halqighan sot hokumlirini etirap qilip ijra qilidighan unumluk mexanizm ornitish.

bu maqalide otturigha qoyulghan qarashlar aptorgha tewe bolup, «Middle East Monitor»ning tehrirlik siyasitige wekillik qilishi natayin. 

menbe:

Mahmut, Rahima. “We Must Challenge the UAE’s Role as a Haven for Hostile State Activity.” Middle East Monitor, September 10, 2026.

turkistan taymz terjimisi