turkistan waqt tori, 2026-yili 11-sintebir
xitayning sherqiy turkistandiki basturush siyasetliri 2001 yili 11- sentebirde amerikada yuz bergen terrorluq hujumliridin keyn bashlanmidi. bu siyasetning idiyelik we memuriy asasi alliqachan 1990 yillarda shekillengen idi. 11- sentebirning beyjing uchun eng muhim paydisi bashqa yerde boldi: u «bolgunchilik» we «qanunsiz diniy paaliyet» dep teswirlinip kelgen bir ichki siyasiy mesilini xelqara «terrorluqqa qarshi urush»ning bir qismi qilip korsitishke purset yaratti. shuning bilen uyghurlargha qaritilghan kontrol yengi bir til, xelqaraliq etirap we keyinche kengeytilgen qanuniy asasqa erishti.
bu maqalining asasiy qarishi shuki, xitay hokumiti 11- sentebir weqesini tot jehettin suyiistemal qildi. birinchidin, bir qisim qoralliq guruppilarning herikitini putkul uyghur jemiyitige kengeytti. ikkinchidin, tinch siyasiy pikir, diniy emeliyet we milliy kimlikni «ashqunluq» bilen tutashturdi. uchinchidin, amerika we b d t sistemisidiki tizimliklerdin ichki basturushqa siyasiy ispat supitide paydilandi. totinchidin, waqitliq bolushqa tegishlik bixeterlik charilirini daimliq nazaret, keng kolemlik tutqun we mejburiy ozgertish tuzumige aylandurdi. bu baha terrorluq tehditini inkar qilmaydu; u konkret jinayet bilen bir milletni kollektip gumandar qilishning perqini korsitidu.
maqale xitay hokumitining resmiy hojjetliri, shangxey hemkarliq teshkilati we b d t hojjetliri, amerika sot we hokumet xatiriliri, shundaqla inglizche, turkche, erebche, xitayche we uyghurche tetqiqat we xewer menbelirini selishturidu. xitay resmiy hojjetliridiki san we seweb bayanliri musteqil pakit dep emes, hokumetning oz siyasitini qandaq qanunlashturghanliqini korsitidighan delil dep qollinildi. bu yerde «sherqiy turkistan» degen nam ishlitilidu; xitay resmiy hojjetliri bu rayonni «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep ataydu.
«bixeterleshturush» degen uqum bu tehlilning achquchidur. siyasiy hakimiyet bir mesilini dolet yaki jemiyetning mewjutluqigha tehdit qilip korsetkende, adettiki qanun we siyasetning sirtidiki tedbirlerni zorur dep qobul qilduralaydu. turkche elan qilinghan yeqinqi bir tetqiqat xitayning uyghurlargha qaritilghan siyasitide nutuq bilen emeliyetning ozara kucheygenlikini korsitidu: tehdit tili nazaret we tutqunni aqlaydu, kengeygen nazaret bolsa teximu kop ademni «tehdit» qilip tonuydu.[12]
11 sentebirdin burunqi bixeterleshturush
uyghurlargha qaritilghan qattiq siyasetni 2001 yilidin bashlash tarixni qisqartiwetidu. 1990 yili barin weqesidin keyin, beyjing sherqiy turkistandiki siyasiy naraziliq, musteqil diniy teshkillinish we milliy telepni barghanseri «bolgunchilik» ramkisida birleshturdi. 1996 yili bashlanghan «qattiq zerbe berish» heriketliri, diniy zatlarni qayta terbiyelesh, meschitlerni bashqurush we uyghurche neshriyatqa qoyulghan cheklimiler 11 sentebirdin burunla mewjut idi. kishilik hoquqni kozitish teshkilatining 2005 yilliq doklati bu qurulmini diniy paaliyetni kop qatlamliq nazaret, ijazet we jaza arqiliq kontrol qilidighan tuzum dep teswirleydu.[7] xelqaraliq teyyarliqningmu 11 sentebirdin burunqi asasi bar. xitay, rusiye we tot ottura asiya doliti 2001 yili 15 iyunda «terrorluq, bolgunchilik we ashqunluqqa qarshi turush shangxey ehdinamisi»ni imzalidi.[1] bu uch uqum xarakteri we qanuniy terkibi jehette bir biridin perqliq bolsimu, ehdiname ularni birla hemkarliq tuzumige kirguzdi. shunga 11 sentebir yengi siyaset yaratmidi; u alliqachan quruluwatqan rayonluq bixeterlik ramkisini tezlitip, uninggha dunyawi siyasiy kuch qoshti.
2002 yili 3 ayda elan qilinghan xelqara kechurum teshkilatining doklatimu bu izchilliqni eyni waqitning ozide xatiriligen. doklat yengi terrorluqqa qarshi qanun belgilimiliri bilen «terrorluq, bolgunchilik we qanunsiz diniy paaliyet»ke qarshi elip berilghan basturush herikitining birliship ketkenlikidin endishe bildurgen; shuning bilen bir waqitta doletning zorawanliq jinayitidin xelqni qoghdash mejburiyitinimu etirap qilghan.[2] bu qosh olchem muhim: bixeterlikni qoghdash mejburiyiti kishilik hoquq cheklimisini bikar qilmaydu.
tilning ozgirishi
11- sentebirdin keyin eng tez ozgergen nerse resmiy til boldi. 2001 yili 18 sentebirde xitay tashqi ishlar ministirliqining bayanatchisi ju bangzaw amerika xitayning terrorluqqa qarshi hemkarliqini sorisa, xitayningmu amerikidin «milliy bolgunchilik we terrorluq»qa qarshi herikitini chushinish we qollashni kutushke heqliq ikenlikini bildurdi.[12] bu bayanat bir diplomatik almashturushning logikisini ashkara qildi: beyjing afghanistan we xelqara terrorluq mesiliside hemkarlishidu, emma uning sherqiy turkistandiki herikitimu shu ramkida qobul qilinishi kerek.
2002 yili 21 yanwarda xitay dolet ishliri mehkimisi axbarat ishxanisi «sherqiy turkistan terror kuchliri jinayitidin qechip qutulalmaydu» namliq hojjetni elan qildi.[3] hojjet 1990 yilidin 2001 yilighiche 200 din artuq weqede 162 adem olgen, 440 tin artuq adem yarilanghan dep bayan qildi. bu sanlar xitayning resmiy telipi bolup, eyni waqittiki musteqil delillesh imkani cheklik idi.
shu kundiki royters xewirining erebche nusxisimu beyjingning bu bayan arqiliq uyghur qoralliqlirini usame bin ladengha biwasite baghlap, xelqara yardem telep qilghanliqini xatirilidi; xewerde amerikining u waqitta bu baghlinishni texi qobul qilmighanliqi eniq yezilghan.[4]
bu ozgirish addiy bir soz almashturush emes idi. «bolgunchi» dep atalghan shexsning telipi tarix, hakimiyet we milliy hoquq dairiside munazire qilinishi mumkin. «terrorchi» dep atalghan shexs bolsa siyasiy sohbetning sirtigha chiqirilidu; uning naraziliqi emes, peqet xewpila muhim bolidu. shu yol bilen uyghurlarning til, din, tengsizlik we ozini ozi bashqurushqa ait naraziliqliri bixeterlik hekayisining arqisida qaldi. shan roberts buni uyghur mesilisining tarixiy we siyasiy seweblirini «chushendurushke erzimeydighan idiye»ge qisqartish dep tehlil qilidu.[11]
ETIM tizimliki we delil mesilisi
tehlilning ishenchlik bolushi uchun bir muhim nuqtini etirap qilish kerek: uyghur nami bilen heriket qilghan bezi shexs we teshkilatlar zorawanliqni qollanghan. b d t bixeterlik kengishining tizimlik xatiriside sherqiy turkistan islam herikiti sherqiy turkistan islam herikiti (ETIM) 2002 yili 11 sentebirde elqaide we taliban bilen baghlinishliq dep tizimlikke kirguzulgen, hemde bu teshkilatning zorawanliq ishlitip musteqil dolet qurushni meqset qilghanliqi bayan qilinghan.[6] terrorluq hujumigha qarshi turush her qandaq doletning qanuniy mejburiyitidur. lekin bir teshkilatqa ait delil bilen bir xelqqe ait hokum oxshash nerse emes. amerika 2002 yili ETIM ni terrorluqqa qarshi turush hoquqliri dairiside belgilidi we uning b d t tizimlikige kirguzulushini qollidi.[5][6] bu qarar xitaygha kuchluk diplomatik ispat berdi. emma amerika bu guruppini qanundiki «chet el terrorluq teshkilati» FTO tizimlikige qoshmighan; 2020 yili dolet ishliri katipi uning «terrorluq teshkilati» dep atalghan ayrim kochmenlik qanuni tizimlikidiki belgisini bikar qildi.[17] bu qanuniy perqler keyinki siyasiy bayanlarda kop qetim yoqap ketti.
guentanamodiki uyghur tutqunlirining deloliri tizimlik siyasitining xetirini korsetti. 2008 yili amerika federatsiye naraziliq soti xuzeyfa parhatni «dushmen jengchisi» dep belgileshni bikar qildi. sot hokumet tayanghan muhim melumatlarning menbesi we ishenchliklikini bahalashqa yeterlik asas yoq dep qaridi; parhatning elqaide yaki taliban ezasi emesliki we amerika yaki uning ittipaqdashlirigha qarshi heriketke qatnashmighanliqi talashsiz idi.[10] bu delo ETIM heqqidiki barliq eyibleshni yoqqa chiqarmaydu. u terrorluq belgisi sot tekshurushidin yiraqlashqanda, siyasiy menbelik gumanning qandaq qilip uzun muddetlik erkinliktin mehrum qilishqa aylinidighanliqini korsitidu.
nishanning kengiyishi
11- sentebir ramkisining xitay uchun eng chong ichki paydisi nishan dairisini kengeytish idi. zorawanliqqa teyyarliq qiliwatqan kishini izdesh bilen putkul jemiyettin «ashqunluq alamiti» izdesh arisida chong perq bar. xitayning qanun we nizamlirida bolsa terrorluq, ashqunluq, bolgunchilik, chet el bilen alaqe we «normal bolmighan» diniy ipadiler bir birige yeqinlashturuldi.
shuning bilen saqal, kiyim, namaz, diniy materiyal, chet eldiki tughqan, bezi alaqe epliri we hokumet siyasitige naraziliq bildurush qatarliq zorawanliqsiz heriketler bixeterlik tekshurushige seweb bolalaydighan boldi.[14][15]
bu yerde «bixeterleshturush»ning ikkinchi basquchi korulidu. deslepte tehdit tili jazani aqlaydu; keyin memuriy tuzum shu tilgha mas «xewplik» ademlerni ishlep chiqiridu. chong sanliq melumat supisi, biyologiyelik uchur toplash, yol tekshurush ponkitliri, aililerge kadir orunlashturush we siyasiy ishench derijisi boyiche turge ayrish hemmisi bir kishining qilghan jinayitini emes, uning kimliki we munasiwet torini olcheydu. kishilik hoquqni kozitish teshkilatining 2018 yilliq tekshurushi bu sistemini uyghur, qazaq we bashqa turkiy musulmanlarning kundilik turmushigha singip ketken keng kolemlik nazaret we kollektip jaza dep xatirilidi.[15]
uyghurche menbelerde bu ozgirish baldurla siyasiy mesile qilip korsitilgen. erkin asiya radiyosining 2016 yilidiki bir xewiride uyghur kishilik hoquq paaliyetchiliri 11- sentebir hujumlirini eyiblesh bilen bille, hechqandaq doletning terrorluqqa qarshi turushni tinch siyasiy oktichilikni basturushqa ishlitish hoquqi yoqluqini tekitligen.[18] bu perq maqalining merkiziy olchimidur: zorawanliqqa qarshi konkret, delillik we sot nazaritidiki tedbir qanunluq bolalaydu; milliy yaki diniy kimlikke asaslanghan omumiy guman bolsa kemsitish we kollektip jazagha aylinidu.
qanunlashturulghan mustesna halet
2001 yilidin keyinki eng uzaq tesir shuki, urush dewrining tili daimliq qanun we organlargha singduruldi. xitay 2015 yili doletlik terrorluqqa qarshi turush qanunini maqullidi; sherqiy turkistanda rayonluq ijra qilish chariliri we 2017 yilliq «ashqunluqni yoqitish nizami» yolgha qoyuldi.[14] bu hojjetlerde «ashqunluq» zorawanliqqa biwasite baghlanmighan nurghun pikir we heriketnimu oz ichige alalaydighan keng uqumgha aylandi. b d t mutexessisliri bundaq eniqsiz teriplerning qanunluq diniy emeliyet, pikir we xususiy turmushqa arilishishqa yol achidighanliqini agahlandurdi.[20] xitay dolet ishliri mehkimisining 2019 yilliq aq tashliq kitabi bu tuzumning oz logikisini nahayiti eniq bayan qilidu. hojjet 11 sentebirdin keyinki dunyawi terrorluq we ashqunluqni sherqiy turkistandiki weziyet bilen tutashturidu; terrorluqqa qarshi turush, dolet bixeterliki, din we rayonluq «ashqunluqni yoqitish» nizamlirini bir qanuniy sistema dep korsitidu; andin «aldini elish xarakterlik terrorluqqa qarshi turush»ni birinchi orungha qoyup, «kespiy telim terbiye merkezliri»ni shuning bir wasitisi dep aqlaydu.[13] hokumet bu merkezlerni qanunluq, ixtiyariy we hoquqni qoghdaydighan chare dep teswirlidi.
musteqil tekshurushler bashqa menzirini korsetti. b d t kishilik hoquq aliy komissarliqining 2022 yilliq bahalishiche, xitayning terrorluq we «ashqunluq»qa qarshi siyasiti dairiside uyghur we bashqa asasliqi musulman xelqlerge qaritilghan eghir hoquq depsendichilikliri sadir bolghan. doklat keng kolemlik, xalighanche we kemsitish xarakterlik erkinliktin mehrum qilishning xelqara jinayet, jumlidin insaniyetke qarshi jinayet shekillendurushi mumkinlikini bildurdi.[16] shuning bilen 11 sentebirdin keyin qobul qilinghan bixeterlik tili 2017 yildin keyin yalghuz teshwiqat emes, belki keng kolemlik tutqunni bashquridighan memuriy texnikigha aylanghanliqi korulidu.
xelqaralashqan kontrol
bu siyasetning chegra sirtidiki tesirimu 11- sentebir ramkisi bilen kucheydi. shangxey hemkarliq teshkilati ezaliri «terrorluq, bolgunchilik we ashqunluq»qa qarshi uchur almashturush, tutush we qayturush hemkarliqini tuzumleshturdi.[1] bundaq hemkarliq konkret zorawanliq jinayitige qaritilsa qanuniy bolalaydu.
lekin bolgunchilikni zorawanliq sherti bolmighan halda terrorluq bilen bir sewiyege qoyush siyasiy panahliq telep qilghuchilar we tinch paaliyetchilernimu qayturush xewpige duchar qildi. 2005 yilidiki kishilik hoquqni kozitish teshkilati doklati ottura asiya we nepaldin uyghurlarning qayturulushi, yoshurun sot we eghir jaza xewpi heqqide misallarni xatiriligen.[7]
guentanamo deloliri gherb doletliriningmu bu hekayini mustehkemligenlikini korsitidu. 11 sentebirdin keyinki jiddiy hemkarliq muhitida, xitayning melumatliri amerika tutqun qararlirigha kirip qaldi; keyin sot bu melumatlarning ishenchliklikini soalgha qoydi.[10] shunga mesile peqet xitayning teshwiqat qabiliyitide emes. xelqara tuzumning tez tizimlik tuzush, mexpiy delilge tayinish we doletler ara siyasiy hemkarliqni adem hoquqidin ustun qoyush aditimu bu suyiistemalgha yol achti.
xitayche elan qilinghan teywen dolet mudapie bixeterlik tetqiqat ornining 2018 yilliq tehlili bu tashqi we ichki siyasetning birlikini korsitidu. uningche, beyjing 11 sentebirdin keyin uyghur musteqilliq herikiti bilen ottura asiyadiki islamchi zorawanliq arisidiki baghlinishni kuchluk teshwiq qildi, keyin «qayta terbiyelesh» siyasitini aldini elish xarakterlik terrorluqqa qarshi tedbir qilip korsetti.[19] bu tetqiqat yene sherqiy turkistanning «bir belbagh bir yol» yolliridiki istrategiyelik ornini kontrol siyasitining materiyalliq arqa korunushi dep qaraydu. bu nuqta sewebni yalghuz idiyedin emes, zemin, chegra, bayliq we tiranzit yolliridinmu izdesh kereklikini eskertidu.
siyasiy payda we uzaq muddetlik tesir
beyjing 11- sentebirdin uch xil siyasiy payda aldi. birinchisi, xelqaraliq til paydisi: «milliy mesile» degen sohbetni «dunyawi terrorluq»qa almashturush arqiliq tenqidchilerni bixeterlikke sel qarighuchi qilip korsetkili boldi. ikkinchisi, organ paydisi: tizimlik, ehdiname we doletler ara hemkarliq uyghurlarning herikitini chegra sirtidimu chekleshke sharait yaratti. uchinchisi, ichki bashqurush paydisi: «aldini elish» logikisi jinayettin burunqi xewpni izdeydighan bolghachqa, doletning kimning ishenchlik, kimning terbiyege mohtaj ikenlikini belgilesh dairisini cheksiz kengeytti.
lekin bu paydilar bixeterlik bilen oxshash nerse emes. Michael Clarke ning tetqiqati zorawan uyghur bolgunchilikini chushinishte siyasiy we puqraliq hoquqi, rayonluq tengsizlik we xitayning birleshturush siyasitige ait naraziliqnimu hesabqa elish kereklikini korsitidu.[9] James Millward ning 2004 yilliq bahalishimu zorawanliqning mewjutluqini inkar qilmastin, xitay resmiy teswiridiki tehdit kolimi we delilning ashkariliqini soalgha qoyghan.[8] eger terrorluqqa qarshi siyaset naraziliqning tup seweblirini sohbettin chiqiriwetse, u qisqa muddette jimjitliq peyda qilishi, biraq uzaq muddette ishenchsizlik we qarshiliqni kucheytishi mumkin.
shunga «suyiistemal» degen hokum niyetni perez qilishqa emes, wasite bilen nishan otturisidiki nisbetke tayinidu. qanuniy terrorluqqa qarshi tedbir konkret zorawanliq, eniq qanun, musteqil sot nazariti, zorurluk we nisbetchanliq bilen cheklinishi kerek. uyghurlargha qaritilghan tuzumde bolsa milliy we diniy kimlik xewp korsetkuchige aylandi; memuriy tutqun bilen jinayi jazaning chegrasi mujmelleshti; aile we chet el alaqisi gumangha seweb boldi; musteqil tekshurush cheklendi. bu xususiyetler bixeterlik siyasitining oz chekliridin chiqip, jemiyetni siyasiy jehettin qayta shekillendurush qoraligha aylanghanliqini korsitidu.
xulase
11- sentebirning xitay siyasitidiki eng chong roli herbiy emes, bayan we organ jehettin boldi. u beyjinggha aldin mewjut bolghan zemin kontrolluqi, milliy birleshturush we siyasiy itaet mesilisini chegrasi eniq bolmighan dunyawi urushning ichige orunlashturush imkanini berdi. ETIM gha ait konkret zorawanliq we xelqaraliq baghlinish delilliri bu ramkining bir qismini chushenduridu, emma putkul uyghur xelqini, uning diniy emeliyitini we tinch siyasiy pikrini nishanlashqa hoquq bermeydu.
ikki on yildin keyin bu ramkining kuchi uning birla bayanatta emes, qanun, saqchi tuzumi, sanliq melumat texnikisi, terbiye merkizi, diplomatiye we chegra hemkarliqigha singip ketkenlikide. shunga uni tuzitish uchun bir tizimlikni ozgertish yeterlik emes. terrorluqqa qarshi turushni zorawanliqqa baghliq eniq jinayetler bilen cheklesh, «ashqunluq»ning mujmel teripini bikar qilish, musteqil sot we xelqara kozitishke yol echish, hemde uyghurlarning siyasiy, medeniy we diniy hoquqini bixeterlik mesilisi emes, hoquq mesilisi supitide bir terep qilish zorur. 11 sentebirning dersi terrorluqni sel chaghlash emes; terrorluqqa qarshi turush namining bir xelq ustidiki cheksiz hakimiyetke aylinishigha yol qoymasliqtur.
menbeler:
[1] Shanghai Cooperation Organisation. The Shanghai Convention on Combating Terrorism, Separatism and Extremism. 15 June 2001. English. Source link
[2] Amnesty International. China’s Anti-Terrorism Legislation and Repression in the Xinjiang Uighur Autonomous Region. 22 March 2002. English. Source link
[3] State Council Information Office of the People’s Republic of China. East Turkistan Terrorist Forces Cannot Get Away with Impunity. 21 January 2002. Chinese. Source link
[4] Reuters and Al Jazeera Arabic. China Links Xinjiang Militants to bin Laden. 21 January 2002. Arabic. Source link
[5] United States Department of State. Designation of the Eastern Turkistan Islamic Movement Under Executive Order 13224. 11 September 2002. English. Source link
[6] United Nations Security Council. Narrative Summary for the Eastern Turkistan Islamic Movement QDe 088. English. Source link
[7] Human Rights Watch. Devastating Blows: Religious Repression of Uighurs in Xinjiang. 11 April 2005. English and Chinese. Source link
[8] James A. Millward. Violent Separatism in Xinjiang: A Critical Assessment. East-West Center Washington. 2004. English. Source link
[9] Michael Clarke. China’s War on Terror in Xinjiang: Human Security and the Causes of Violent Uighur Separatism. Terrorism and Political Violence, 20(2). 2008. English. Source link
[10] United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit. Parhat v. Gates, 532 F.3d 834. 30 June 2008. English. Source link
[11] Sean R. Roberts. The War on the Uyghurs: China’s Internal Campaign Against a Muslim Minority. Princeton University Press. 2020. English. Source link
[12] Mehmet Erkan Kıllıoğlu. Doğu Türkistan, Uygurlar ve Çin: Bir Güvenlikleştirme Analizi. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, 27. 2026. Turkish. Source link
[13] State Council Information Office of the People’s Republic of China. 新疆的反恐 去极端化斗争与人权保障. 18 March 2019. Chinese. Source link
[14] Xinjiang Uyghur Autonomous Region Regulation on De-extremification. 30 March 2017. Chinese with English translation. Source link
[15] Human Rights Watch. Eradicating Ideological Viruses: China’s Campaign of Repression Against Xinjiang’s Muslims. 9 September 2018. English; Arabic, Chinese, Turkish and Uyghur summaries. Source link
[16] Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights. Assessment of Human Rights Concerns in the Xinjiang Uyghur Autonomous Region, People’s Republic of China. 31 August 2022. English. Source link
[17] United States Department of State. Revocation of the ETIM Designation Under Section 212 of the Immigration and Nationality Act. Federal Register. 20 October 2020. English. Source link
[18] Radio Free Asia Uyghur Service. Uyghurs Mark the September 11 Attacks and Condemn the Misuse of Counterterrorism. 9 September 2016. Uyghur. Source link
[19] Institute for National Defense and Security Research Taiwan. 中國以再教育營推動反恐之觀察. 14 December 2018. Chinese. Source link
[20] United Nations Special Procedures. Joint communication to the Government of China on the counter-terrorism legislative framework and human rights. 19 December 2022. English. Source link
