suret: © AP Photo
yazghuchi: chaghla urin (Çağla Üren), «Euronews Türkçe» | 2026-yili 11-sentebir
«turkistan taymz» terjimisi
«Anthropic» xitay, iran we gherbiy afriqa bilen alaqidar tereplerning, shundaqla soda xarakterlik jasusluq yumshaq detal shirketlirining «Claude» arqiliq nazaret sistemilirini tereqqiy qildurghanliqini bayqighanliqini bildurdi.
suniy eqil shirkiti «Anthropic» ozining «Claude» modellirining siyasiy kontrol qilish, yalghan uchur tarqitish we nazaret qilish paaliyetliride suyiistemal qilinghan delolarni xulasiligen keng kolemlik doklatni elan qildi. doklatning muhim bir qismi suniy eqilning dolet nazaretchilik heriketliride ishlitilishige beghishlanghan.
shirketning yengi tehdit istixbarati doklatigha qarighanda, 2026-yili yanwardin iyulghiche xitay, iran we gherbiy afriqa bilen alaqidar terepler, shundaqla heqliq nazaret mulazimiti bilen teminleydighan shirketler «Claude» din paydilanghan nurghun heriket xatirilengen.
«Anthropic» ning ishlitish siyasiti «Claude» ni kishilerning raziliqisiz ularni nazaret qilish, shexsiy arxipini tuzush yaki asasiy heq-hoquq we erkinliklerge dexli-teruz qilish meqsitide ishlitishni chekleydu. shirket doklatqa kirguzulgen barliq delolardiki munasiwetlik hesabatlarning taqalghanliqini, bayqash sistemilirining yengilanghanliqini we zorur ehwallarda netijilerning kesipdash sherikler hemde mesul organlar bilen hembehirlengenlikini bildurdi.
doklatqa qarighanda, suniy eqilning dolet nazaretchilikide ishlitilishi peqet sanliq melumat tehlili bilenla cheklenmeydu. bezi heriketlerde «Claude» yumshaq detal inJeneri, istixbarat analizchisi, terjiman we heriket pilanlighuchisi supitidimu ishlitilgen.
bir kishi bir inJenerliq etritining xizmitini qilalighan
«Anthropic» bayqighan eng muhim yuzlinishlerning biri, suniy eqilning eneniwi bir yumshaq detal yaki inJenerliq etritining ornini alalaydighan halgha kelishi bolghan.
shirket teminligen misallarning biride, malining dolet bixeterlik organliri uchun ishleydighan bir meslihetchi «Claude» din paydilinip, putun memliket miqyasidiki alaqini kozitidighan nazaret sistemisini tereqqiy qildurghan.
yene bir deloda, iran bilen alaqidar terepler ijtimaiy taratqu abontlirining kimlik uchurini toplash uchun yaman gherezlik «Firefox» kengeytilmisini yasighan.
xitayda bolsa, diniy ishlargha mesul bir istixbarat ornining ilgiri nurghun analizchilar etriti elip baridighan xizmetni bir ishxana we bir suniy eqil yardemchisi bilen dawamlashturup, her ayda minglighan tekshurush materiyalini teyyarliyalaydighan halgha kelgenliki bildurulgen.
«Anthropic» ning qarishiche, bu ehwal suniy eqilning dolet bixeterlik biyurokratiyesige barghanseri chongqur singip kiriwatqanliqini korsitidu.
suniy eqil nazaret nishanlirinimu tallawatidu
doklatta alahide tekitlengen ikkinchi yuzlinish — suniy eqilning peqet texnikiliq ul eslihe qurushqila emes, nazaret qilinidighan kishilerni belgileshke ishlitilishidur.
bir herikette, kop miqdardiki ijtimaiy taratqu yazmiliri «Claude» gha yuklengen we modeldin abontlarning orni, nopus alahidiliki we siyasiy xahishi heqqide xatire turghuzush telep qilinghan.
iranning yene bir tarmiqi nechche yuz ming ijtimaiy taratqu yazmisini tehlil qildurup, 39 oktichi hesabatni nazaret tizimlikige kirguzgen.
xitay bilen alaqidar tereplerningmu xewer we ijtimaiy taratqu yazmilirigha «siyasiy sezgurluk» boyiche nomur qoyghuzghanliqi, bezi kishilerni «kontrol qilish» meqsitide belge qilghanliqi bildurulgen.
xitay bilen alaqidar heriket suriyediki uyghurlarni nishan qilghan
doklattiki eng diqqet tartidighan delolarning biri, xitay bilen alaqidar terepning suriyediki uyghurlarni nishan qilghan herikitidur.
«Anthropic» xitay hokumiti bilen alaqisi bar, dep bahalighan bir terepning «Claude» din paydilinip suriyediki uyghurlar we uyghur qoralliq guruppilirini iz qoghlighanliqi, ularning shexsiy arxipini tuzgenliki we bezi kishilerni uchur menbesi qilip yallimaqchi bolghanliqini ashkarilidi.
nishanlar ichide yengidin qurulghan suriye armiyesige qatnashqan uyghur qoralliqlirimu bar idi. xitay hokumiti bu teshkilatlarni terrorluq teshkilatliri, dep bekitidu.
mezkur terep 100 din artuq «WhatsApp» guruppisi we nechche on «Telegram» qanilidin erishken uchurlarni «Claude» gha yollap, xitayche istixbarat arxiplirini teyyarlighan. bu arxiplarda kishilerning kimliki, alaqe tori we ajiz nuqtiliri tehlil qilinghan.
bolupmu iqtisadiy qiyinchiliqqa duch kelgenler, ailisidin ayrilip qalghanlar we idiye jehettin umidsizlengen, dep qaralghan kishiler yoshurun nishan qilip tallanghan.
«Anthropic» bezi kishilerning sherqiy turkistanda — xitay hokumiti resmiy halda «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep ataydighan rayonda — yashaydighan aile ezalirining bar-yoqluqi alahide xatirilengenlikige diqqet tartti. shirketning bahalishiche, bu uchurni besim wasitisi qilip ishlitish peqet xitayning ichki bixeterlik organliri bilen maslashqan ehwaldila mumkin bolidu.
erebche bilmeydighan mezkur terep «Claude» arqiliq suriye erebchiside uchur yazghan, kelgen jawablarni shuan terjime qilghan we nishanlargha yollanghan uchurlarning til we pisxika jehettin qanchilik ishenchlik ikenlikini tekshurgen.
buningdin bashqa, «Claude» din erebche sozleydighan «mutexessis meslihetchi» rolini elip, herikette ishlitilidighan uchurlarni herbiy atalghu, shiwe we nishanning pisxikisi nuqtisidin bahalash telep qilinghan.
bezi nishanlargha uyghur qisimliri heqqide uchur teminlesh bedilige pul berish teklipi sunulghan.
«Anthropic» ning bildurushiche, mezkur terep yene uyghur diasporasidiki Jurnalistlarning inawitige ziyan yetkuzush uchun keng kolemlik pash qilish seperwerlikliri, bot torliri we saxta wasitichi teshkilatlarni qurush ustide ishligen.
iranda 16 hesabat taqalghan
«Anthropic» yene irandiki yerim herbiy we ichki bixeterlik organliri bilen alaqidar ikki ayrim tarmaqqa tewe, dep qaralghan 16 «Claude» hesabatini taqighanliqini elan qildi.
shirket bu ikki tarmaqning oxshash bolmighan usullarda ishligen bolsimu, toplighan sanliq melumatlirini oxshash bir merkiziy nazaret ul eslihesige yollighanliqini bayqighan.
tarmaqlarning biri iranning oxshimighan olkiliride paaliyet qilidighan yette bolumluk bir qurulma idi. bu orunning iran puqralirigha dair kimlik xatire sanliq melumat ambirini saqlighanliqi we peqet bir yil ichide 6 ming 388 iranliqni nazaret qilip, ularning shexsiy arxipini tuzgenliki ilgiri surulgen.
dewagha qarighanda, «Claude» bu yerde hem analizchi, hem yumshaq detal tereqqiy qildurush qorali supitide ishlitilgen.
sistema yene 155 ming 216 tiwit ustide ijtimaiy tor tehlili elip barghan we iranliq oktichilerge yaki diasporagha tewe 39 hesabatni ayrim belge qilghan.
namaz waqti epidek korsitilgen ziyanliq kengeytilme
iranning qum shehiridiki yene bir tarmaq «Claude» ni biwasite bir yumshaq detal inJenerliq etritidek ishletken.
bu tarmaq tereqqiy qildurghan qorallar ichidiki eng diqqet tartidighini «al-Najm al-thāqib» — «nejmus saqib» namliq ziyanliq «Firefox» kengeytilmisi idi.
«Anthropic» ning bildurushiche, kengeytilme ishlitishke kirishturulgen bolup, chong ijtimaiy taratqu supiliridin abontlarning kimlik uchurini top-top halda yighishqa ishlitilgen. bu kengeytilme namaz waqti epi sheklide yasiniwalghan.
mezkur tarmaq «Claude» ning yardimide yene alaqe epliridiki abontlarning heqiqiy kimlikini eniqlaydighan qorallar, telefon nomuridin kimlik belgileydighan sistemilar, dolet kimlik nomurini yighishqa ishlitilidighan tor tuziqi betliri we «Telegram» uchun top-top pash qilish botlirini tereqqiy qildurghan.
iranning her ikki tarmiqi toplighan uchurlarni «Arman» namliq merkiziy delo bashqurush sistemisigha yollighan.
doklatqa qarighanda, bu sistemida bir kishige ait arxip dolet kimlik nomuri, etiqadi, jinayi ishlar xatirisi we ijtimaiy taratqu hesabatliridin bashqa, «heriket» dep atalghan bir boleknimu oz ichige alghan.
shirket yene bezi meshghulatchilarning iranning yuqiri derijilik emeldarliridin wezipe tapshuruwalghanliqi, shundaqla bu sistemilarning hokumet wezipilirige teyinlinidighan kishilerni bahalashtimu ishlitilgenlikige dair delillerni bayqighan.
Claude bezi teleplerni ret qilghan bolsimu bir qisim nazaret qorallirini yasashqa yardem bergen
«Anthropic» doklatidiki diqqet tartidighan nuqtilarning biri, «Claude» siyasiy arxip tuzush yaki teshwiqat teleplirining bir qismini ret qilghan bolsimu, bezi nazaret yumshaq detallirini tereqqiy qildurushqa yardem bergenlikidur.
shirket hazirqi bixeterlik tedbirlirining ashkara siyasiy arxip tuzush teleplirini tosiyalaydighanliqini, biraq bezi texnikiliq qorallarning nazaret meqsitide ishlitilidighanliqini her waqit bayqiyalmaydighanliqini etirap qilghan.
shunga iran delosidin bayqalghan usullar yengi bayqash sistemilirigha kirguzulgen.
israiliye bilen alaqidar soda nazaret shirkiti iran we pars qoltuqidiki abontlarni arxiplashturghan
«Anthropic» 2026-yili iyunda iran we pars qoltuqidiki ijtimaiy taratqu abontlirini tehlil qilip turge ayrish uchun soda xarakterlik nazaret supisini tereqqiy qilduruwatqan yene bir hesabatni taqighanliqini bildurdi.
mezkur paaliyetning israiliye-singapor bilen alaqidar soda istixbarat shirkiti «S2T Unlocking Cyberspace» teripidin yaki shu shirket namidin elip berilghanliqi bahalanghan.
sistemining asasliq meqsiti abontlarning ornini xeritilesh, kishilerni oxshimighan nopus guruppilirigha ayrish we erebche resmiy istixbarat doklatlirini teyyarlash idi.
abontlar «sheher ahalisi», «din xadimi», «herbiy xadim», «yashlar», «diaspora» we «yeza ahalisi» dep alte guruppigha ayrilghan.
buningdin bashqa, kishilerning hokumetni qollaydighan yaki hokumetke qarshi ikenlikimu turge ayrilghan.
texminen 25 ijtimaiy taratqu yazmisidin terkib tapqan toplamlar «Claude» gha yuklengen we modeldin yazma igilirining nopus arxipi, orni we siyasiy xahishi heqqide molcher hasil qilish telep qilinghan.
«Anthropic» sistemining texi sinaq basquchidila bayqalghanliqini, shundaqla teximu ilghar heriketlerning heqiqiy kishilerge qarshi ishlitilgenlikige dair delil tepilmighanliqini eskertti.
malida 25 milyon SIM kartini qaplighan sistema
doklattiki eng keng kolemlik dolet nazaretchilik delolirining biri malida ashkarilanghan.
«Anthropic» birla «Claude» abontining mali dolet istixbarat mulazimiti uchun putun memliket miqyasidiki nazaret sistemisini tereqqiy qildurghanliqini bildurdi. mezkur terepning bamako shehiride yashaydighan musteqil meslihetchi ikenliki bahalanghan.
«Lakana 360» namliq sistema malidiki uch doletlik kochme xewerlishish tijaretchisining hemmiside ishlitilidighan texminen 25 milyon SIM kartini nazaret qilalaydighan qilip layihelengen.
«Anthropic» ning bildurushiche, sistema telefon xatiriliri, qisqa uchurlar we awazliq sozlishishlerni topliyalaydiken.
sistema yene oxshash kishi oxshimighan SIM karta ishletsimu, uni awazidin tonush, VPN we shifirlash texnikisini ishletken kishilerni belge qilish, mexpiy yighin otkuzulgen bolush ehtimalini molcherlesh we belgilik rayondiki kishilerni aptomatik halda nazaret tizimlikige kirguzush iqtidarigha ige qilip tereqqiy qildurulghan.
kishilerni malining doletlik biyometirik nopus tizimlash sistemisi we bashqa hokumet sanliq melumat ambarliri bilen selishturush iqtidarimu bu sistemigha kirguzulgen.
Claude taqalsimu sistema ishleshni dawamlashturidu
mali delosining yene bir halqiliq teripi — nazaret ul eslihesining «Claude» gha biwasite tayanmaydighanliqidur.
«Claude» sistemining yumshaq detal qurulmisi we inJenerliq layihesini tereqqiy qildurushqa ishlitilgen, biraq axirqi nazaret supisi yerlik suniy eqil modelliri arqiliq organning ichki mulazimetirlirida ishleydighan qilip layihelengen.
shunga «Anthropic» ning munasiwetlik hesabatni taqishi, alliqachan qurulup bolghan «Lakana 360» sistemisini aptomatik toxtitalmaydu.
«Anthropic» ning bildurushiche suniy eqil dolet bixeterlik biyurokratiyesige singip kirmekte
«Anthropic» ning qarishiche, bu delolar suniy eqilning doletlerning bixeterlik we istixbarat mexanizmliridiki addiy bir yardemchi qoral bolushtin halqip ketkenlikini korsitidu.
modellar hazir kod yazalaydu, milyonlighan sanliq melumat nuqtisini turge ayriyalaydu, siyasiy yaki nopus alahidilikige asasen nishan talliyalaydu, chet el tili tosalghuliridin halqiyalaydu we dolet organliri ishliteleydighan istixbarat doklatlirini aptomatik teyyarliyalaydu.
shirket bolupmu xitay we iran misallirida, suniy eqilning hazirqi dolet bixeterlik sistemiliridiki texnikiliq we biyurokratik mesililerni hel qilish uchun ishlitilgenlikini bildurdi.
doklatqa qarighanda, nishangha elinghan jamaetlermu asasen bu doletler ilgiridin nazaret qilip kelgen guruppilar bilen birdek iken.
bular xongkongdiki demokratiyeni qollighuchilar, tibetler, falungung ezaliri, uyghur diasporasi, iranliq oktichiler we az sanliq guruppilarni oz ichige alidu.
«Anthropic» bayqalghan barliq heriketler bilen alaqidar hesabatlarni taqighanliqini we nazaret paaliyetliride ishlitilgen texnikiliq usullarni kelgusidiki suyiistemallarni baldurraq bayqash uchun bixeterlik sistemilirigha qoshqanliqini bildurdi.
menbeler: «turkistan taymz» maqalisi | «Euronews Türkçe» ning esli xewiri
