wekillik suret (suret menbesi: X/@UyghurCongress)
ANI | 2026-yili 13-sentebir
«turkistan taymz» terjimisi
miyunxen [germaniye], 13-sentebir (ANI): dunya uyghur qurultiyi 6-sentebirdin 10-sentebirgiche bolghan ozgirishlerni oz ichige alghan heptilik qisqiche doklatida, uyghurlarning heq-hoquqi, xitayning sherqiy turkistandiki bashqurush siyasetliri we jawabkarliqni surushturush yolidiki xelqara tirishchanliqlargha munasiwetlik bir qatar ozgirishlerni gewdilendurdi.
dunya uyghur qurultiyi 6-sentebir, 3-sentebir kuni urumchide 85 yeshida wapat bolghan dangliq uyghur arxeolog we alim abduqeyyum xojagha teziye bildurush bayanati elan qildi. qurultayning heptilik qisqiche doklatigha qarighanda, abduqeyyum xoja tunji ewlad uyghur arxeologlirining biri bolup, hayatini uyghur tarixi, arxeologiyesi we qedimki yazma miraslirini tetqiq qilishqa beghishlighan. qurultay uning ailisi, uruq-tughqanliri we keng uyghur jamaitige teziye bildurdi.
xitay dolet taratquliri 8-sentebir, urumchide otkuzulgen «shinjangning munewwer xelqaraliq mehmanlar bilen dostluq we almashturush yighini» heqqide xewer berdi. yighinda 33 dolettin kelgen 300 din artuq qatnashquchi beyjing «rayonning bixeterlik, tereqqiyat we ijtimaiy bashqurush tejribisi» dep teswirligen mesililerni muzakire qildi.
dunya uyghur qurultiyining heptilik qisqiche doklatida neqil qilinishiche, bu yighinda xitayning sherqiy turkistandiki siyasetliri bixeterlik, milletler munasiwiti we tereqqiyatqa dair xirislargha duch keliwatqan bashqa doletlergimu ehmiyetlik bolushi mumkin bolghan «yengi endize» supitide korsitilgen.
dunya uyghur qurultiyining bildurushiche, uyghurlargha qaritilghan keng kolemlik tutqun, mejburiy emgek, medeniyet we dinni basturush shundaqla bashqa eghir kishilik hoquq depsendichilikliri xelqarada keng dairide hojjetleshturulgen bolsimu, paaliyette beyjingning bashqurush endizisi ijabiy shekilde teswirlengen. qurultayning qarishiche, bu siyasetlerni xelqaragha mas kelidighan tejribe supitide tonushturush xitayning sherqiy turkistandiki teximu keng basturush we mejburiy assimilyatsiye herikitining bir qismi bolghan emeliyetlerni normallashturush xewpini peyda qilidu.
8-sentebir yene «xitayning yoqitish arqiliq birlik berpa qilishi ottura asiyani endishige selishi kerek» namliq bir maqale elan qilindi. maqalide beyjingning ozi belgiligen bixeterlik, siyasiy sadaqet we milliy kimlik chushenchilirini ottura asiya boyiche ilgiri surush uchun shangxey hemkarliq teshkilatidin barghanseri kop paydiliniwatqanliqigha bolghan endishiler otturigha qoyuldi.
dunya uyghur qurultiyining heptilik qisqiche doklatigha qarighanda, maqalide xitayning uzundin buyan qollinip keliwatqan «terrorluq, bolgunchilik we ashqunluq» tebiri uyghurlarni basturushni aqlashqa ishlitilgenliki, emdilikte bu tebirning ottura asiya doletliri bilen qanun ijra qilish, axbarat, texnika we siyaset saheliridiki teximu chongqur hemkarliq arqiliq kucheytiliwatqanliqi ilgiri surulgen.
maqalide yene xitayning rayondiki kozitish, suniy eqil, biometiriye, gen we bixeterlik saheliridiki mewjutluqining kengiyishidin endishe qilinghan. uyghurlargha qarshi ishlitilgen texnika we bashqurush emeliyetlirining ottura asiya doletlirining siyasetlirige barghanseri kuchluk tesir korsitishi mumkinliki agahlandurulghan.
dunya uyghur qurultiyi neqil qilghinidek, maqale turkiy doletler hokumetlirini heqiqiy bixeterlik tehditi bilen tinch yoldiki hoquq teshebbusi, diniy paaliyet we muhajirettiki jamaetning heriketlirini perqlendurushke chaqirghan. shundaqla shangxey hemkarliq teshkilatining beyjingning kontrol qilish endizisini turk dunyasida normallashturidighan sehnige aylinip qalmasliqi kereklikini agahlandurghan.
dunya uyghur qurultiyining muawin reisi zumretay erkin 9-sentebir, birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq kengishining 63-nowetlik yighinida bayanat berdi. bu, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining bahalash doklati elan qilinghanliqining tot yilliqigha toghra keldi.
dunya uyghur qurultiyining heptilik qisqiche doklatida bildurulushiche, b d t kishilik hoquq aliy komissari ishxanisining bahalishi uyghurlar we bashqa asasliqi musulman jamaetlerni oz beshimchiliq we kemsitish xarakterlik tutup turushning insaniyetke qarshi jinayetni shekillendurushi mumkin, dep xulase chiqarghan.
zumretay erkin mejburiy emgek kuchi yotkesh pirogrammiliri we yengi «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni»ni oz ichige alghan basturushning tuzumleshturulushi dawamlishiwatqanliqini tekitlidi. u bu qanunning uyghurlar we bashqa jamaetlerning til, medeniyet we diniy heq-hoquqliri heqqide eghir endishe peyda qilidighanliqini bildurdi.
u birleshken doletler teshkilatigha eza doletlerni konkret jawabkarliq tedbirlirini maslashturushqa, ziyankeshlikke uchrighuchilarning adalet we tolemge erishishi uchun emeliy yollarni kapaletlendurushke chaqirdi.
«Safeguard Defenders» teshkilati 10-sentebir, xitay dolet telewiziye qanili CGTN ning paaliyetlirini tekshurgen bir doklat elan qildi. doklatta bu qanal xitay kommunistik partiyesi merkiziy teshwiqat olumining kontrolluqida heriket qilidighan yershariwi teshwiqat we sansorchiliq wasitisi dep teswirlendi.
dunya uyghur qurultiyining heptilik qisqiche doklatida neqil qilinishiche, doklat CGTN ning sabiq xizmetchiliri bilen otkuzulgen sohbetlerge asaslanghan bolup, qattiq tehrirlik kontrolluqi, oz-ozini sansor qilish, nazaret qilish we axbarat olchimidin xitay kommunistik partiyesining bayanlirini ustun qoyush ehwalliri bayan qilinghan.
doklatta CGTN ning sherqiy turkistan heqqidiki xewerliri we keng kolemlik tutup turush lagerlirini «kespiy terbiyelesh merkezliri» dep teswirlishi alahide tekshurulgen. xewerlerge qarighanda, sabiq xizmetchiler bu xil xewerlerdin biaram bolghanliqini bildurgen; ularning biri qanalning lagerlarni teswirlesh usuli sewebidin istepa bergenlikini eytqan.
10-sentebir yene doktor gulshen abbasning xitay hokumiti teripidin turmige tashlanghanliqining sekkiz yilliqigha toghra keldi. dunya uyghur qurultiyining heptilik qisqiche doklatigha qarighanda, doktor gulshen abbas amerikadiki «uyghur herikiti» teshkilatining (Campaign For Uyghurs—CFU) ijraiye direktori bolghan qerindishi roshen abbasning hoquq teshebbusi xizmitidin och elish meqsitide 2018-yili sentebirde tutup ketilgen.
«uyghur herikiti» bu yilliq xatire munasiwiti bilen doktor gulshen abbasni qoyup berish toghrisidiki xelqara chaqiriqlarning kuchiyiwatqanliqini gewdilendurdi. teshkilat hokumetlerni beyjinggha dawamliq besim ishlitip, uni derhal qoyup berishke, shundaqla teshkilatning bildurushiche sherqiy turkistanda naheq turmide tutup turuluwatqan bashqa uyghurlarnimu qoyup berishke chaqirdi. (ANI)
menbe:
