arxip suritining chushendurushi: 2023-yili 19-iyul tartilghan bu surette, sherqiy turkistanning qizilsu qirghiz aptonom oblasti atush shehiridiki tutup turush orni dep qariliwatqan bir jayning kozitish munari korunidu.
menbe: amerika awazi xitayche tori
elan qilinghan waqit: 2026-yili 17-sentebir
terjime: turkistan taymz
dunyaning herqaysi jaylirida kishilik hoquq, demokratiye we diniy erkinlikni ilgiri suridighan 30 gha yeqin teshkilat 16-sentebir charshenbe kuni xitay kommunistik partiyesining bash sekretari shi jinpinggha ochuq xet elan qildi. ular shi jinpingni keler hepte washingtonni ziyaret qilishtin ilgiri wijdan mehbuslirini qoyup berishke, chegra halqighan basturushni toxtitishqa we muhim edliye islahatlirini elip berishqa wede berishke chaqirdi.
ochuq xette mundaq deyildi: «siz 2012-yilining axirida hakimiyet beshigha chiqqandin buyan, teshkilatlirimiz hokumitingizning xitayning dolet ichi we xelqaraliq qanuniy mejburiyetlirige xilap bolghan keng kolemlik we sistemiliq kishilik hoquq jinayetlirini xatirilidi; bezilirimiz buni oz beshimizdin otkuzduq».
xette shi jinping hokumitining tibetler, uyghurlar we xongkonggha qaratqan basturushi, shundaqla diniy rehberler we jamaetler, ayallar hoquqi paaliyetchiliri, muxbirlar, adwokatlar, ammiwi sehiye mutexessisliri we bashqa paaliyetchilerni zerbe nishani qilghanliqi tilgha elindi. xitay yengidin yolgha qoyghan «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni»mu eskertildi.
kishilik hoquq teshkilatliri xette mundaq dedi: «biz birleshken doletler teshkilati kishilik hoquq mutexessislirining, xitay miqyasidiki xalighanche tutqun qilishning dairisi we kolimining ozila insaniyetke qarshi jinayetni shekillendurushi mumkinliki heqqidiki endishisige qoshulimiz; putun memlikettiki ziyankeshlikke uchrighuchilar we hayat qalghanlar bilen hemkarliqimizni bildurimiz».
ochuq xette yene mundaq deyildi: «hokumitingizning xitay sirtidiki pikir bayan qilishni besiqturush we kishilerning herikitini cheklesh uchun chegra halqighan basturush we kollektip jazalash wasitilirini ishlitishidinmu oxshash derijide endishe qilimiz».
xette, imza qoyghuchilarning nurghuni amerikada xitay hokumiti, xitay kommunistik partiyesi dairiliri yaki ularning wakaletchiliri teripidin parakendichilikke uchrighan, iz qoghlanghan yaki nazaret qilinghanliqi bilduruldi. amerikada yashawatqan bir qisim paaliyetchilerning xitaydiki aile-tawabiatlirimu ularning paaliyiti sewebidin shi jinping hokumitining och elishigha uchrighan.
ochuq xette mundaq deyildi: «amerika we bashqa doletler hokumetlirining qanunni ashkara depsende qilghan bu qilmishlarni tekshurush we jinayi jawabkarliqqa tartish yolidiki tirishchanliqi bizni zor derijide ilhamlandurdi. zorur bolsila, biz bu hoquq depsendichiliklirini xatirileshni dawamlashturimiz».
shi jinpinggha qoyulghan tot telep
ochuq xette shi jinpinggha tot telep qoyuldi:
- wijdan mehbusliri, kishilik hoquq qoghdighuchiliri we uruq-tughqanlirining kishilik hoquq paaliyiti sewebidin xalighanche tutqun qilinghan kishilerni derhal we shertsiz qoyup berish. xette amerika bilen yeqin alaqisi bar we amerika parlament ezaliri qoyup berishni telep qilghan kishilerdin, bular bilen cheklenmigen halda, towendiki isimlar tilgha elindi: pensiyege chiqqan uyghur doxtur gulshen abbas (Gulshan Abbas), uyghur karxanichi ekber eset (Ekpar Asat), xongkongluq demokratiye paaliyetchisi chu xang tung (Chow Hang-tung), uyghur alime rahile dawut (Rahile Dawut), xitayliq kishilik hoquq adwokati ding jyashi (Ding Jiaxi), xitayliq muxbir dong yuyu (Dong Yuyu), aile cherkawi rehbiri pop gaw chuenfu (Gao Quanfu), amerikada yashaydighan senetkar gaw jen (Gao Zhen), xitayliq kishilik hoquq adwokati gaw jisheng (Gao Zhisheng), dalay lama etirap qilghan 11-nowetlik panchen lama gedun choki neyma (Gedhun Choekyi Niyima), tibetlik rahib we yazghuchi go sherab gyatso (Go Sherab Gyatso), xongkongluq demokratiye paaliyetchiliri albert xo (Albert Ho) bilen li chuk yen (Lee Cheuk-yan), xongkongluq demokratiye terepdari taratqu magnati jimmi lay (Jimmy Lai), bermaliq amerikaliq alim min zin (Min Zin), uyghur alimi ilham toxti (Ilham Tohti), tibetlik rahib lobsang tsering (Lobsang Tsering), chet eldiki demokratiye herikiti paaliyetchisi wang bingjang (Wang Bingzhang), xitayliq yazghuchi we xiristiyan popi wang yi (Wang Yi), xitayliq kishilik hoquq paaliyetchisi yang mawdung (Yang Maodong) we zion cherkawining rehberliri.
- shi jinping hakimiyiti mezgilide maqullanghan, xelqara kishilik hoquq mejburiyetlirige xilap qanunlarni emeldin qaldurush yaki ozgertish niyitini elan qilish. bular 2020-yilliq «xongkong dolet bixeterlik qanuni» bilen 2026-yilliq «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni»ni oz ichige alidu, emma bular bilenla cheklenmeydu.
- xitay sirtidiki kishiler, jumlidin 14-nowetlik dalay lamaning xitaydiki aile-tawabiatliri we jamaiti bilen jem bolush uchun xitaygha berishni xalighanda, ularning kirishige ruxset qilinidighanliqini we seper bixeterlikining kapaletke ige qilinidighanliqini jezmleshturush.
- shi jinping amerikagha yetip kelishtin ilgiri, xitay wekiller omikidiki barliq ezalar we ularning amerikadiki alaqidarlirining bu ziyaretke munasiwetlik namayish we qarshiliq heriketlirige qarita chegra halqighan basturush yaki kollektip jazalashni yolgha qoymaydighanliqini ashkara jezmleshturush.
xette, bu tedbirlerning qollinilmasliqi xitay hokumitining kishilik hoquq mesilisidiki niyiti heqqide dunya jamaetchilikide mewjut endishini teximu chongqurlashturidighanliqi bilduruldi. imza qoyghuchilar yene shi jinpingning ziyariti mezgilide uning bilen biwasite korushushke teyyar ikenlikini ipadilidi.
imza qoyghuchilar arisida uyghur teshkilatlirining wekillirimu bar
ochuq xetke dunyaning herqaysi jaylirida kishilik hoquq, demokratiye we diniy erkinlikni ilgiri suridighan teshkilatlarning 29 wekili imza qoyghan.
imza qoyghuchilar arisida «xitay kishilik hoquq qoghdighuchiliri tori»din sofi richardson (Sophie Richardson), xudson institutidin oliwiye enos (Olivia Enos), «erkinlik oyi»din jeymi flay (Jamie Fly), «muxbirlarni qoghdash komiteti»din beh lix yi (Beh Lih Yi), «chegrasiz muxbirlar»din aleksandra bilakowska (Aleksandra Bielakowska), «xelqara kechurum teshkilati» amerika shobisidin nadiya dar (Nadia Daar), «xelqara uyghur akademiyesi»din rishat abbas (Rishat Abbas), dunya uyghur qurultiyidin zumretay erkin (Zumretay Arkin), «xelqara tibetni qollash herikiti»din tencho gyatso (Tencho Gyatso), «xongkong erkinlik komiteti fondi»din mark klifford (Mark Clifford), «kommunizm qurbanliri xatire fondi»din adriyan zenz (Adrian Zenz) we «xitaydiki kishilik hoquq» bilen «insanperwer xitay» teshkilatliridin jow fengsu (Zhou Fengsuo) qatarliqlar bar.
«ChinaAid» teshkilatidin pop bob fu (Bob Fu)mu xetke imza qoyghanlarning biri.
bob fu charshenbe kuni «amerika awazi»gha, shi jinpingning on nechche yilliq hokumranliqida xitaydiki kishilik hoquq, qanun bilen idare qilish we diniy erkinlik ehwalining medeniyet inqilabidin buyanqi eng nachar derijige chushup qalghanliqini eytti. uning bildurushiche, dunyadiki nurghun kishilik hoquq paaliyetchisi umidsizlengen, hetta beziliri putunley umidini uzgen. biraq shi jinping ochuq xettiki teleplerge jawab qayturmighan teqdirdimu, kishilik hoquq paaliyetchiliri amerika-xitay bashliqlar uchrishishi pursitidin paydilinip wijdan boyiche awaz chiqirishi kerek iken.
bob fu mundaq dedi: «biz bir hakimiyetning zorawanliqi we dawamlishiwatqan basturushi sewebidin umidsizlinip sukut qilalmaymiz. eksiche, mushu peytte awazimizni teximu yuqiri koturushimiz kerek. bu peqet tirishchanliqimizning unumini bahalash yaki hakimdarning jawab qayturush-qayturmasliqigha baghliq mesile emes; awazi yoqlargha wakaliten sozlesh bizning exlaqiy we meniwi mesuliyitimizdur».
trampning 24 sentebir shi jinping bilen korushushi molcherlenmekte
amerika pirezidenti donald trampning 24-sentebir amerikani ziyaret qilidighan shi jinping bilen korushushi molcherlenmekte.
tramp bilen shi jinping bu yil may eyida beyjingda otkuzgen bashliqlar uchrishishidin keyin, beyjing zion cherkawining rehbiri pop ezra jin (Ezra Jin) qoyup berilgen. ikki dolet rehbirining uchrishishida jimmi lay delosimu tilgha elinghan.
bob funing bildurushiche, bugunki xitayda hoquq shi jinpingning qoligha merkezleshken. shunga bu qetimliq amerika-xitay bashliqlar uchrishishida teximu kop wijdan mehbusining qoyup berilishini qolgha kelturush-kelturelmeslik xitayning eng aliy rehbirining xahishigha baghliq iken.
u mundaq dedi: «kop kishining qoyup berilishige anche umidwar emesmen. biraq kelgusi ikki hepte ichide hech bolmighanda bezi dostane isharetler bolushi kerek».
bob funing eytishiche, kishilik hoquq teshkilatliri tutqunlarning aqlinip qoyup berilishidin degudek umid uzgen bolup, peqet xitay dairilirini eng eqelliy insanperwerlik chekini oylishishqa chaqiriwatidu.
u totinchi basquchluq eghir mezi bezi rakigha giriptar bolghan xitay pushtidin bolghan amerikaliq pop jon jaw (John Cao)ni misalgha aldi. jon jaw yette yilliq qamaq jazasini otep, ikki yerim yil ilgiri turmidin chiqqan bolsimu, helihem xitayda tutup qilinghan we ailisi bilen jem bolush uchun amerikagha qaytishigha yol qoyulmighan.
bob fu mundaq dedi: «buni xelqara jemiyetke hechqandaq shekilde chushendurgili bolmaydu. yene toqquz yildin artuq waqittin buyan mejburiy ghayib qiliwetilgen adwokat gaw jisheng bar. uning hayat yaki oluk ikenliki namelum, dairiler helimu ailisige hechqandaq uchur bermeywatidu. doktor wang bingjangmu bar. bularning nurghuni emeliyette insanperwerlik mesilisidur».
u yene mundaq dedi: «biz ularning ‹aqlinishi›ni, hetta turmidin qoyup berilishini telep qilishtinmu asasen waz kechtuq. peqet uchur—ularning hayat yaki oluk ikenliki toghrisidiki uchurnila sorawatimiz. pop jon jawgha oxshash bir kishige, olup ketishtin ilgiri tunji newrisini bir qetim korush imkani berish nemishqa bunche zor bir arzu bolup qalidu?»
menbe:
Voice of America. “全球人权倡导组织在美中峰会前向习近平发出公开信.” Voice of America Chinese, September 17, 2026, 4:08 a.m. China time. Original article. ziyaret qilinghan chesla: 2026-yili 17-sentebir.
