suret: dolqun eysa. CEDOC/PERFIL.
dunyadiki eng tonulghan uyghur paaliyetchilirining biri bolghan dolqun eysa sherqiy turkistandiki insaniyetke qarshi jinayet heqqidiki eyibleshler, beyjingning ozi we ailisige qaratqan besimi, shundaqla argentinada dawamlishiwatqan «omumyuzluk edliye hoquqi» delosi toghrisida toxtaldi.
yazghuchi: jeyms graynger
neshr orni: «buenos ayres taymz»
chesla: 2026-yili 19-sentebir
turi: mexsus ziyaret
turkistan taymz terjimisi
dolqun eysa dunyadiki eng tonulghan uyghur paaliyetchilirining biri bolup, xitay «shinjang» dep ataydighan sherqiy turkistandiki az sanliq milletlerning hoquqini qoghdash yolidiki yetekchi awazlarning biridur.
1967-yili aqsuda tughulghan dolqun eysa 1994-yili xitaydin ayrilip, keyin germaniyege makanlashqan. u uyghur diasporasidiki yetekchi shexslerning birige aylanghan. dunya uyghur qurultiyining sabiq reisi bolghan eysa nechche on yildin buyan uyghurlar we xitaydiki bashqa musulman az sanliq milletler uchrawatqanliqi ilgiri surulgen kishilik hoquq depsendichiliklirini xelqara jemiyetning diqqitige sunup kelmekte.
hazir dunya demokratiye we kishilik hoquq merkizige rehberlik qiliwatqan eysa aldinqi ay kishilik hoquq yighinigha we argentina sotliri arqiliq sherqiy turkistanda irqiy qirghinchiliq hem insaniyetke qarshi jinayet sadir qilinghanliqi heqqidiki eyibleshlerni tekshurushni meqset qilghan muhim qanuniy delogha munasiwetlik paaliyetlerge qatnishish uchun buenos ayresqa barghan.
ziyaret mezgilide, u soz qilmaqchi bolghan buenos ayres sheherlik qanun chiqirish kengishidiki paaliyet emeldin qaldurulup, bashqa sorungha yotkelgen. eysa bu qararni xitayning diplomatik yollar arqiliq qilghan besimining netijisi, shundaqla beyjingning chet elde yashawatqan uyghur paaliyetchilirige qaratqan «chegra halqighan basturush» herikitining bir qismi, dep qaraydu.
eysa aldinqi ay buenos ayrestin ayrilishtin ilgiri «buenos ayres taymz» we «perfil» gezitining ziyaritini qobul qilip: «xitay meni dunyaning hemme yeride kozitiwatidu we meni xitaygha elip ketmekchi boluwatidu» degen.
beyjing sherqiy turkistanda irqiy qirghinchiliq we sistemiliq basturush elip berilghanliqi heqqidiki eyibleshlerni qetiy ret qilip, ozining siyasetlirini terrorluq we diniy esebiylikke qarshi turush uchun yolgha qoyghanliqini bilduridu. lekin eysaning qarishiche, beyjingning uyghurlargha qaratqan herikiti xitay chegrasidin xelila halqip ketken. u argentinaning xitay emeldarlirini jawabkarliqqa tartish tirishchanliqidiki muhim kuresh meydanigha aylinishi mumkinlikini otturigha qoydi.
eysa bu ziyarette xitaygha qaritilghan eyibleshler, ailisining beshidin kechurgenliri, beyjingning latin amerikasidiki tesiri we argentina sotlirining adalet izdewatqan uyghur ziyankeshlikke uchrighuchilar uchun neme uchun az sandiki qalduq yollarning biri bolalaydighanliqi heqqide toxtaldi.
aldi bilen xewer qimmiti eng yuqiri mesilidin bashlayli. sheherlik qanun chiqirish kengishidiki paaliyet neme uchun emeldin qalduruldi, dep qaraysiz? bu ish soz erkinliki heqqide nemini korsitidu?
men xizmetdishim bilen bir qanche meqsette buenos ayresqa kelduq. muhim meqsetlerning biri uyghur yazghuchi yalqun rozigha berilgen «grasela fernandez meyxide kishilik hoquq mukapati»ni tapshuruwelish idi. u turmide, 15 yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghan. ailisi amerikida yashaydu, emma sayahet hojjiti bolmighachqa, xizmetdishim ikkimiz uninggha wakaliten mukapatni tapshuruwelish uchun buenos ayresqa kelduq.
muherrirning izahati: yalqun rozi sherqiy turkistanda «dolet hakimiyitini aghdurushqa qutratquluq qilish» bilen eyiblinip, 15 yilliq qamaq jazasini otewatidu.
buningdin bashqa, biz yene tetqiqat orni CADAL teshkilligen bu kishilik hoquq yighinigha qatnishiwatimiz; men sozliguchilerning biri supitide teklip qilinghan idim. lekin xitay hokumiti bu yighinni, bolupmu mening qatnishishimni tosush uchun besim qilishqa urundi.
bu, elwette, men uchun yengi emes. chunki xitay hokumiti barliq paaliyetlirimizni kozitip we iz qoghlap keliwatidu. biz dunyaning herqaysi jaylirigha barghanda, ular pat-pat mushuninggha oxshash usullar bilen bizni tosushqa urunidu.
bu mening buenos ayresqa totinchi qetim kelishim. tunji qetim 2022-yili, argentina sotlirigha omumyuzluk edliye hoquqigha asasen jinayi erz sunghanliqimiz uchun kelgen idim. 2023 we 2024-yillirimu mushu delo uchun yene kelduq.
u qetimqi ziyaretliringizdimu besimgha uchridingizmu?
yaq, u waqitta biwasite besimgha uchrimiduq. elwette, xitay hokumiti birer heriket qilghan bolushi mumkin; men buninggha heyran qalmaymen, chunki ular hemishe besim qilidu. lekin u chaghda bu roshen korunmigen, hechqandaq paaliyetmu emeldin qaldurulmighan.
tunji, ikkinchi we uchinchi ziyaritimde argentina tashqi ishlar ministirliqining asiya-tinch okyan bolumi we kishilik hoquq bolumi bilen korushken iduq.
bu qetimqi ziyaritingizde hokumet emeldarliri bilen korushelidingizmu?
epsuski, bu qetim men kelishtin ilgiri ishxanam uchrishish telep qilip tashqi ishlar ministirliqi bilen alaqilishishqa urunghan, emma jawab kelmigen.
CADAL mu tashqi ishlar ministirliqi bilen korushushni orunlashturushqa tirishqan, lekin ular korushushni ret qilghan.
paaliyetning emeldin qaldurulushi toghrisida silerge neme deyildi? qandaq seweb korsitildi?
emeliyette, xitay elchixanisi manga hechqandaq seweb korsetmidi; u peqet argentina tashqi ishlar ministirliqigha besim qildi. mening chushinishimche, tashqi ishlar ministirliqi CADAL, buenos ayres sheherlik kengishi we paaliyet soruni bilen alaqiliship besim qilghan. shuning bilen paaliyet otkuzulushke peqet bir hepte qalghanda emeldin qaldurulghan.
xitayning sizge qaratqan besimining daim xitay chegrasidin halqip ketkenlikini hes qilamsiz?
shundaq. 2023-yili biz latin amerikasigha teshwiqat ziyaritige kelgen iduq; peqet buenos ayresqila emes, belki biraziliyening san pawlo shehiri, kostarika we chilighimu barduq.
biz bu doletlerde ziyarette bolghanda, xitay elchixaniliri arilashti. u waqitlarda biz bezi uniwersitetlarda uchrishish otkuzup, muxbirlarning ziyaritini qobul qiliwatattuq.
mesilen, biraziliyede yuz bergen bir ish eniq esimde. eng chong gezitlerning biri men bilen uzun ziyaret otkuzup, awwal elektironluq nusxisini teyyarlighan idi. xitay elchixanisi tehriratqa telefon qilghandin keyin, ular ziyaretni emeldin qaldurup, elan qilmidi. ular «dolqun terrorchi yaki bolgunchi, uning ziyariti elan qilinmasliqi kerek» degen. gezitning muherriri bolsa: «silerning bashqa qarishinglar bolsa, obzor yezinglar; bizmu elan qilimiz» dep jawab bergen. etisi xitay bash elchisi bir parche obzor elan qilghan.
biz chilida bir uniwersitetning pirofessorliri bilen korushken iduq. buenos ayresqa aldinqi qetim kelginimizde, oqughuchilar bilenmu uchrashtuq. xitay bash elchisi hetta ular bilen alaqiliship, uchrishishni emeldin qaldurushni telep qilghan.
siz sherqiy turkistan dep ataydighan, xitay bolsa «shinjang» deydighan rayon heqqide sozleyli. biz xitayning gherbiy shimalini sozlewatimiz. u yerge hech berip baqmighan kishige bu rayonni qandaq teswirlep berettingiz?
kolimi 1 milyon 600 ming kiwadrat kilometir. bu nahayiti chong zemin bolup, putkul xitay zeminining altidin birini teshkil qilidu. u yerde yashaydighanlarning kop qismi uyghurlar idi. biz uyghur. bu zemin 1949-yili kommunist xitay teripidin ishghal qilinghan.
xitay uni «shinjang» dep ataydu; «shinjang» xitayche nam. xitaychidiki «shin» — «yengi», «jang» — «chegra rayoni» degen menide, yeni «yengi zemin» yaki «yengi chegra». lekin xitay hemishe «shinjang bilen tibet qedimdin tartip xitayning bir qismi» dep dewa qilidu.
xitay hokumiti 1949-yili ishghal qilghandin buyan, bu rayonda sistemiliq assimilyatsiye we kemsitish siyasitini yolgha qoydi. 1949-yili xitay nopusi texminen tottin besh pirsentkiche bolup, kopinchisi herbiyler, hokumet xadimliri we ularning aililiri idi.
lekin 1949 we 1950-yillardin tartip, ular rayongha sistemiliq halda nopus yotkep, uyghurlarning nopustiki nisbitini towenletti.
1949-, 1950-yilliri uyghurlar omumiy nopusning 85 pirsentini teshkil qilatti. emma bugun xitayning resmiy sanliq melumatigha qarighanda, bu nisbet 85 pirsenttin 42 pirsentke chushup qalghan.
shi jinping 2013-, 2014-yilliri hakimiyet beshigha chiqqandin keyin, bu kemsitish we assimilyatsiye siyasiti zor derijide ozgirip, irqiy qirghinchiliq siyasitige aylandi.
2014-yildiki «qattiq zerbe berish» herikitini dewatamsiz? xitay buning terrorluq we esebiylikni yoqitish bilen munasiwetlik ikenlikini eytidu. siz buni burulush nuqtisi dep qaramsiz?
shundaq, bu bir burulush nuqtisi. shuningdin keyin xitay hokumiti milliy assimilyatsiye we etnik tazilash siyasitini yolgha qoydi.
etnik tazilash siyasitimu?
shundaq.
siz xitay hokumitini jawabkarliqqa tartish uchun, dunya uyghur qurultiyida rehberlik qilghan dewringiznimu oz ichige alghan halda, uzun yillardin buyan heriket qilip keldingiz. sotta irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dewasini otturigha qoyghanda, lagerlarda yuz bergen ishlar we diniy basturush toghrisida qandaq delilliringiz bar?
shi jinping dewride xitay hokumiti 2014-yildin bashlap assimilyatsiye we kemsitish siyasitini qedemmu qedem irqiy qirghinchiliq siyasitige aylandurdi. bu bir kun ichide yuz bergen emes, belki tedrijiy elip berildi.
andin xitay sinashqa bashlidi. biz sunniy musulman bolghanliqimiz uchun, ular barliq diniy paaliyetlerni cheklidi. mesilen, ramizanda roza tutush meni qilindi, quranning barliq nusxiliri yighiwelindi.
xitay hokumiti 2015-yili mohlet belgilidi: oyide quran saqlighan herqandaq kishi uni saqchixana yaki yerlik hokumetke tapshurushi kerek idi. eger quran yaki bashqa diniy kitablirini tapshurmisa, keyin saqchilar oyini axturidighan, diniy kitab tepilsa jazalaydighan boldi.
kishiler kitablarni saqchixanigha apardi, lekin shuning bilen yene bir mesile peyda boldi. hokumet xadimliri: «dingha etiqad qilghanmu? quran oqughanmu? namaz oqughanmu?» dep sorap, uzaq soraq qilatti.
shuning bilen kishiler quran we diniy kitablarni tapshurushtinmu qorqidighan boldi.
bezi uyghurlar dindar bolsun yaki bolmisun, quranni saqlap qaldi. chunki hech bolmighanda biz musulman, quran biz uchun bir belge idi.
biz bu mesilini b d t da otturigha qoyduq, b d t kishilik hoquq kengishi yighinlirigha dawamliq qatnashtuq. lekin nurghun dolet, xelqara teshkilat, bolupmu musulman doletliridin bizge hechqandaq inkas bolmidi.
2016-yili awghustta ular barliq pasportlarni yighiwelip, chet elge chiqishni toxtatti. internet we barliq alaqe yollirimu uzuwetildi.
xelqara jemiyet yaki gherb doletliridin estayidil inkas bolmidi. peqet kishilik hoquqni kozitish teshkilati bilen xelqara kechurum teshkilati bayanat elan qildi, xalas.
2016-yildin bashlap ular kishilerni yighiwelish lagerlirigha ewetishke bashlidi. biz uch milyondin artuq kishining lagerlargha qamalghanliqini molcherleymiz.
2018-yili b d t irqiy ayrimichiliqni tugitish komiteti xitayning doklatini qarap chiqti. shu chaghda b d t mutexessisliri bir milyondin artuq uyghur, qazaq we bashqa millet ezalirining atalmish «qayta terbiyelesh» lagerlirida tutup turuluwatqanliqini ashkarilidi.
u waqitqiche xitay hokumiti hemmini inkar qilip, «bizde bundaq merkezler yoq, tutup turushmu yoq» dep kelgen idi.
lekin kishilik hoquqni kozitish teshkilati, xelqara kechurum teshkilati, dunya uyghur qurultiyi we 20 din artuq xelqara teshkilat delillirini qoshup doklat sundi. b d t mutexessisliri xitayning doklatini tekshurdi. menmu jenwede shu yerde idim.
shuningdin keyin xitay hokumiti realliqni yoshurush we inkar qilishni dawamlashturalmidi. ular: «hee, bizde merkez bar, lekin u tutup turush ornimu, yighiwelish lagerimu emes; u kishilerni teximu yaxshi kelgusi uchun terbiyeleydighan kespiy terbiyelesh merkizi» dedi.
lekin nurghun pirofessor, ziyaliy, putbolchi, naxshichi, osmur we pensiyonerlar lagerlarda tutup turuldi; apammu shularning ichide idi.
apam 2018-yili bir yighiwelish lagerida wapat boldi. u 78 yashta idi.
paaliyitingiz sewebidin ailingizning och elishqa uchrighanliqini eytisiz.
shundaq. ailem, apam we putun aile ezalirim bilen axirqi qetim 2017-yili 4-ayning otturilirida telefonda sozleshken idim.
14 aydin, yeni bir yildin koprek waqittin keyin apamning wapat bolghanliq xewirini aldim. u wapat bolup uch heptige yeqin waqit otkendin keyin andin xewer taptim.
2022-yili yene bir yurek echishturidighan xewerni anglidim: dadam wapat boluptu. bunimu xitay taratquliridin bildim. nechche yil otken bolsimu, uning zadi qaysi yil, qaysi ay, qaysi kuni, qeyerde we qandaq sharaitta wapat bolghanliqini hazirghiche bilmeymen. oydimu, doxturxanidimu yaki yighiwelish lageridimu — hechqandaq xewirim yoq.
hetta uning qebristanliqining qeyerde ikenlikinimu hazirghiche bilmeymen.
2021-yili erkin asiya radiyosidin kichik akamning muddetsiz qamaq jazasigha hokum qilinghanliqini bildim.
muddetsiz qamaqmu? konkret qandaq eyib qoyulghan?
yaq, bilmeymen.
chong akam matematika pirofessori; u 20 yilliq qamaq jazasigha hokum qilinghan.
otken toqquz yilda ailem heqqide alalighan xewerlirimning hemmisi mushu. apam bilen dadam manga oxshash paaliyetchi yaki siyasetchi emes, nahayiti addiy kishiler idi. aile ezalirimning birdinbir «jinayiti» ularning uyghur bolushi idi.
mening ehwalim yekke emes. barliq xizmetdashlirimning mushuninggha oxshash hekayiliri bar.
xitayning sizge qaratqan eyibleshlirini biwasite soray. ular sizni bolgunchi dep ataydu. siyasiy nishaningiz zadi neme? musteqil uyghur dolitini, teximu keng aptonomiyeni yaki peqet kemsitishning axirlishishini xalamsiz?
xitay uyghurlarni eyibleydu. xitayning bayani hemishe ozgirip turidu.
nyu-yorktiki 11-sentebir terrorluq hujumidin ilgiri, xitay uyghurlarni bolgunchilik, satqunluq we diniy esebiylik bilen eyibleytti.
shu weqedin keyin eyiblesh «terrorluq»qa ozgerdimu?
shundaq. 11-sentebirdin keyin amerika terrorluqqa qarshi urush bashlidi. xitay bolsa «bu nahayiti mukemmel bahane» dedi. bir kechidila «bizmu terrorluqning qurbani» degen bayangha otti. biz musulman bolghachqa, bizni terrorchi dep eyiblesh asan idi.
lekin rayonda terrorluq weqeliri bolghan. qalaymiqanchiliq, bir qatar hujumlar, pichaqliq hujum we zorawanliq weqeliri yuz bergen.
elwette, bezide bundaq ishlar yuz bergen; chunki adaletsizlik we keng kolemlik olturushler boluwatatti.
mesilen, 2009-yili 5-iyul nahayiti tinch bir namayish otkuzuluwatatti. andin xitay hokumiti bir kunde, resmiy san boyiche, 173 kishini olturdi.
keyin xitay hokumiti tinch namayishning zorawanliqqa aylanghanliqini eytip, «bu terrorluq hujumi» dedi.
rayonda qandaq ozgirish korushni xalaysiz? siz arzu qilidighan siyasiy kelgusi qandaq?
bu yer resmiy halda «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep atilidu, lekin bizde hechqandaq aptonomiye yoq.
xitay kommunist partiyesi bu doletni ishghal qilishtin ilgiri, bu yer milletchi xitay hokumitining herbiy kontrolluqida idi. ular kontrol qildi; keyin biz kuresh qilip, musteqilliq jakarliduq.
shunga bu «aptonomiye» uyghurlargha peqet keng kolemlik olturush, ziyankeshlik, tehdit we assimilyatsiye elip keldi. hazir bu siyaset irqiy qirghinchiliq siyasitige aylandi.
dunya uyghur qurultiyi bir uyghur teshkilati supitide, xelqara qanungha asasen oz teqdirini ozi belgilesh hoquqini telep qilidu.
soalni qayta soray. ozingizni «bolgunchi» dep atash adil, dep qaramsiz? bu sizge berilgen muwapiq nammu?
xitay hokumiti uchun bu bolgunchilik we terrorluq hesablinidu.
xitay uyghurlarning 99 pirsenti xitay tuzumidin razi, peqet nahayiti az sandiki kishilerla bolgunchi, dep qaraydu. eger buninggha ishinidighan bolsa, shotlandiye yaki kwebektikige oxshash, oz teqdirini ozi belgilesh hoquqini etirap qilidighan xelqara qanungha asasen xelqtin sorap baqsun.
xelqara inkasqa oteyli. uyghur mesilisige bolghan xelqara qollash bir qanche yil ilgirikidin azaydi, dep qaramsiz? tramp hokumiti dewride hazirqi weziyet qandaq?
amerika dolet mejlisi irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayetke munasiwetlik qarar maqullidi. bu trampning birinchi nowetlik hokumiti dewride bolghan.
amerika hokumitimu uyghur irqiy qirghinchiliqini etirap qildi; bu heqtiki bayanat mayk pompeyo dewride elan qilindi we pirezident tramp imzalidi. bayden hokumiti bu qollashni we insaniyetke qarshi jinayet degen meydanini dawamlashturdi. amerika dolet mejliside ikki partiyeningmu qollishigha ige.
latin amerikasichu? bu yerde melum menide jughrapiyelik-siyasiy tartishish bar; tramp hokumiti atalmish «yershari jenubi»da tesirini qayta kucheytishke tirishiwatidu. bu weziyetni ozgerttimu? bugun argentina tashqi ishlar ministirliqi heqqide azraq sozleshtuq; putkul rayondimu ehwal shundaqmu?
latin amerikasi heqqide eniq bir neme deyish bir az qiyin; chunki u yerde uyghur jamaiti we uyghur teshkilati yoq.
2022-yili b d t kishilik hoquq kengishige qatnashqan waqtimizda, uyghurlargha munasiwetlik bir qarar layihesi kengeshke sunuldi.
19 dolet xitayni, 17 dolet qarar layihesini qollidi; 11 dolet awaz berishtin waz kechti.
latin amerikasidiki hechqandaq dolet qarar layihesini qollimidi. esimde qelishiche, beziliri awaz berishtin waz kechti.
biz latin amerikasi xelqi we hokumetlirige bu mesilini chushendurushimiz kerek. chunki xitay ozining iqtisadiy ewzellikidin paydilinip, bu doletlerge besim qilidu.
xitay iqtisadiy besim arqiliq bu mesilini jimiqturamdu?
shundaq, her derijide shundaq. baya eytqinimdek, 2022 we 2024-yilliri buenos ayresqa kelginimizde, shu chaghdiki hokumetni xitaygha intayin mayil dep anglighan idim; qarimaqqa shundaq idi. shundaq bolsimu, hokumet emeldarliri bilen korusheliduq, ular bizni qobul qildi.
hazirqi hokumet xitay kommunist partiyesini teximu kop eyibleydu. shundaqtimu, ular biz bilen korushushni ret qildi we xelqaraliq kishilik hoquq yighininimu oz ichige alghan halda puqralar jemiyitige besim qilindi.
latin amerikasi, bolupmu argentina 1976-yildin 1983-yilghiche bolghan diktatorluq tuzumi heqqide chongqur tejribige ige; yette yilda minglighan kishi iz-dereksiz yoqalghan.
men bu yerdiki ESMA muzeyini ziyaret qildim. u dewrdiki kishiler duch kelgen ehwal bilen bugunki kishiler duch keliwatqan ishlar arisida nurghun oxshashliqni kordum.
argentinadiki diktatorluq bilen siz sherqiy turkistanda yuz beriwatidu dewatqan ishlar otturisida oxshashliq barmu?
nahayiti oxshash. diktatorlar we mustebit hokumetler bir-biridin oginidu.
argentina ozining tarixigha qulaq selishi kerek.
emdi argentinadiki qanuniy delogha oteyli. 2022-yili uyghur teshkilatliri we ziyankeshlikke uchrighuchilar xitay emeldarlirini irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet bilen eyiblep jinayi erz sundi. 2025-yili iyunda argentina federatsiye jinayi ishlar erziyet soti omumyuzluk edliye hoquqigha asasen tekshurush bashlashqa qanuniy tosalghu yoq, dep hokum qildi.
bu uqumni bilmeydighanlar uchun eytqanda, omumyuzluk edliye hoquqi bir doletning sotlirigha bashqa bir dolette otkuzulgen eghir xelqaraliq jinayetlerni, alaqidar kishiler oz puqrasi bolmighan teqdirdimu tekshurush hoquqi beridu.
neme uchun argentinani tallidingiz? bu delo arqiliq nemige erishishni umid qilisiz?
bu yaxshi soal.
2021 we 2022-yilliri yawropa, amerika we kanadadiki 10 din artuq dolet parlamenti, shundaqla yawropa parlamenti uyghur irqiy qirghinchiliqini etirap qilidighan qararlarni maqullidi.
2021-yili londonda xelq soti, yeni musteqil uyghur soti otkuzuldi. sir jefrey nays 18 ay ichide tekshurush elip berip, 100 ming hojjet toplidi; barliq deliller toluq xatirilendi. musteqil sot 2021-yili 9-dekabirdiki hokumide, xitay hokumitining irqiy qirghinchiliq, insaniyetke qarshi jinayet we qiyin-qistaq sadir qilghanliqini bekitti.
buninggha bir adwokat rehberlik qilghan. bu yerde shuni tekitlesh kerekki, u resmiy qanuniy sot emes, belki bir sot heyiti, mundaqche eytqanda musteqil tekshurush idi.
shundaq.
xitay xelqara jinayi ishlar sotigha eza emes. xelqara sot mehkimisige kelsek, xitay b d t xewpsizlik kengishining ezasi we ret qilish hoquqigha ige. bashqa xelqaraliq mexanizm yoq. shunga peqet mushu musteqil sot hokum chiqardi. elwette, uning hokumi mejburlash kuchige ige emes, lekin hech bolmighanda nahayiti kop hojjet we qanuniy delil toplidi.
mahiyette, bu silerge teximu kop delil toplash imkaniyiti beridu.
shundaq, teximu kop delil. xitay otkuzgen jinayetliri uchun jawabkarliqqa tartilishi kerek.
argentina asasiy qanunida omumyuzluk edliye hoquqi bar, rohingalarningmu bu yerde bir delosi bar. biz adwokatlar, xelqara kishilik hoquq mutexessisliri we qanunchilar bilen sozleshkende, ular argentinaning musteqil edliye sistemisi bolghachqa, yaxshi jay ikenlikini eytti. shunga biz erzni bu yerge sunduq.
argentinadiki hemme adem bu qarishingizgha qoshulamdu, bilmeymen, emma dawamlashturung!
shundaqtimu, shundaqtimu!
hazir tot yil boldi. edliye sistemisining musteqil ikenlikige guwah bolduq, emma toluq emes. bezide hokumetning tesirige uchrishi mumkin.
xitay hokumitining del mushu sot delosi heqqide argentinagha besim qilghanliqigha dair delilingiz barmu?
yaq, bizde delil yoq, lekin buni hes qilalaymiz.
chunki bu qetim xitay hokumiti xelqaraliq kishilik hoquq yighinini tosushqa, hetta sorunini ozgertishke we paaliyetni emeldin qaldurushqa urundi. buninggha selishturghanda, sot delosi teximu chong mesile.
delo axirida xitay emeldarlirigha qarshi hokum bilen axirlashqan teqdirdimu, argentina shi jinpingni bashqa bir dolette seper qiliwatqanda qolgha alalmaydu. bashqilarning manga chushendurushiche, deloning emeliy qimmiti sot arqiliq delil toplash we uni saqlash pursiti yaritishta. biz dewatqan nerse mushumu? yeni, eger delo shu basquchqa yetse siz elwette xushal bolidighan jinayet bekitish hokumidin kore, argentinadiki sot delolirining qandaq we qanchilik uzun dawamlishidighanliqini oylashqanda, on yildinmu koprek waqit ketishi mumkin bolghan uzun muddetlik tirishchanliqni sozlewatimizmu?
biz yenila ishinimiz. bu qetim adwokatlirimiz bilenmu korushtuq. delo dawamlishiwatidu, emma qanchilik waqit ketidighanliqini bilmeymiz.
bizde yeterlik kuchluk delillermu bar.
biz teyyar; lagerdin qutulghan bir qisim kishiler we bashqa guwahchilarmu sotta guwahliq berishke teyyar.
siz duch kelgenlikingizni eytqan shexsiy bedel we besimlargha qarimay, bu ishni dawamlashturushingizgha neme turtke boluwatidu? hech charchap qalmamsiz?
meqset xitayni jawabkarliqqa tartish. bu intayin mushkul bir xiris.
axirqi nishan, elwette, turmide azab chekiwatqan, mejburiy yoqitiwetilgen, olturulgen yaki bashqa depsendichiliklerge uchrighan uch milyondin artuq kishining azabigha xatime berishtur.
biz qorqmay yashaydighan erkin insan bolushni, erkinlik we barawerlikni xalaymiz.
hazir aldi bilen milyonlighan kishining erkinliki uchun kuresh qilishimiz kerek. chunki bu milyonlighan bigunah kishining hechqandaq jinayiti yoq.
ularning birdinbir «jinayiti» uyghur bolup tughulghanliqi.
elwette, beziliri siyasiy seweb bilen qamalghan; belkim bir qanche pirsenti xitay hakimiyitige qarshi bolushi mumkin. lekin kopchilikining hechqandaq jinayiti yoq. ularning «jinayiti» uyghur millitige tewe bolushi.
shunga hazir lagerlarni taqash uchun kuresh qiliwatimiz.
lager degende turmilerni kozde tutamsiz? bugun zadi qanche lager bar?
lagerlar hazirmu bar. lekin bezi lagerlar tezlikte turmige ozgertildi.
yeqindin buyan xitay hokumiti bezi ozgirishlerni teshwiqatqa ishlitiwatidu. bezi uyghurlar ailisini yoqlash uchun sayahet qilalaydu; sherqiy turkistandiki bezi uyghurlarmu chet elge chiqip aile ezalirini yoqliyalaydu.
lekin sherti shuki, u teshwiqatqa xizmet qilishi we «hemme ish yaxshi» deyilishi kerek.
siz qaytip baralamsiz? emdi xitay dolet tewelikingiz yoq, shundaqmu?
men xitay puqrasi emes, germaniye puqrasi. 1994-yili ayrilghinim uchun, ular meni terrorchi dedi. 32 yilgha yeqin waqit otti; men qaytip berip baqmidim.
eger beyjing ayrodurumida tuyuqsiz peyda bolsingiz, kelginingiz chong xewer bolup ketishi mumkin!
2009-yili jenubiy koreyening seul shehiride bir xelqaraliq yighingha qatnishishqa barghanda, chegrada tot kun toxtitip qoyuldum. xitaygha qayturuwetilish xewpige duch keldim. beyjingdin tot xitay saqchisi meni xitaygha elip ketish uchun seul ayrodurumigha keldi.
amerika hokumiti, tashqi ishlar ministirliqi, amerika bash elchisi, shundaqla germaniye bash elchisi we germaniye tashqi ishlar ministirliqi nahayiti kuchluk besim qildi.
bir terepte xitayning, yene bir terepte amerika, yawropa ittipaqi we germaniyening besimi bar idi.
nahayiti chong munazire we talash-tartish boldi.
eng axirqi peytte, men mexpiy halda germaniyege qayturuwetildim.
xitay meni dunyaning hemme yeride kozitiwatidu we meni xitaygha elip ketmekchi boluwatidu.
argentinadiki delodin kutidighan nishaningiz neme?
nishan shuki, bu jinayet we jinayetke sherik bolush qilmishliri xelqara qanun boyiche jawabkarliqqa tartilishi kerek.
belkim biz muweppeqiyet qazinimiz; argentina soti birer hokum chiqirip, biz utup chiqimiz. belkim argentina shi jinpingni qolgha alalmasliqi mumkin. bumu mumkin.
lekin hech bolmighanda uning simwolluq qimmiti uyghur xelqi uchun muhim. chunki biz hemme nersimizdin ayrilduq, emma umidimizni hechqachan yoqatmiduq.
eger umidimizni yoqatsaq, xitay hokumitining hemmimizni sukutke mejburlash meqsiti emelge ashidu. umid yoqalsa, uyghurlarni yoqitish asanlishidu.
shunga biz dawam qilimiz. barliq imkaniyitimizdin paydilinip, xelqara jemiyet xitayning meqsitini bilsun dep tonushni osturushni dawamlashturimiz. 1948-yilliq irqiy qirghinchiliq jinayitining aldini elish we uni jazalash ehdinamisini 150 din artuq dolet imzalighan we testiqlighan. lekin bugun «emdi hergiz tekrarlanmaydu» deyilgen ish qayta yuz beriwatidu; bu irqiy qirghinchiliq putkul dunyaning koz aldida dawam qiliwatidu.
bu jinayetler uchun jawabkarliq surushturulushi kerek.
hech bolmighanda bizge oxshash kishiler dunyaning melum bir yeride yenila adalet barliqigha ishinelishi kerek.
waqit ajritip berginingizge kop rehmet, dolqun ependim.
menmu silerge kop rehmet eytimen.
menbe xatirisi
James Grainger. “Uyghur activist Dolkun Isa: ‘China should be held accountable for its crimes’.” Buenos Aires Times, 2026-yili 19-sentebir, saet 00:57. mexsus ziyaret. esli tili: inglizche. ziyaret qilinghan chesla: 2026-yili 19-sentebir.
