wekillik suret: arxip/roytrs.
asiya xelqara xewer agentliqi | 2026-yili 19-sentebir | germaniye, miyunxen | turkistan taymz terjimisi
dunya uyghur qurultiyi heptilik xulasiside uyghur ayalliri, diasporadiki heq telep paaliyetliri, kishilik hoquq, shundaqla uyghurlar we bashqa jamaetlerge tesir korsitiwatqanliqi ilgiri surulgen nazaret we sayahet cheklimilirige munasiwetlik bir qatar tereqqiyatlarni yorutti.
dunya uyghur qurultiyining heptilik xulasisige qarighanda, qurultay ayallar komiteti 12–13-sentebir kunliri turkiyening istanbul shehiride ikkinchi nowetlik xelqara ayallar yighini otkuzgen. yighingha amerika, kanada, engliye, germaniye, ozbekistan, qirghizistan we bashqa doletlerdin 50 tin artuq ayal, paaliyetchi we yash qatnashquchi qatnashqan.
ikki kun dawamlashqan yighinda uyghur ayallirining uyghur dawasi we diaspora jamaitidiki roli, yash ewladlar arisida uyghur tili we kimlikini qoghdash tirishchanliqi, rohiy saghlamliq, bixeterlik endishiliri, shundaqla muhajirette yashawatqan uyghur ayalliri we yashliri duch keliwatqan qiyinchiliqlar muzakire qilinghan.
heptilik xulaside neqil qilinishiche, qatnashquchilar yene ayallarning qatnishishini kucheytish we diaspora jamaitidiki qiyinchiliqlarni hel qilish yollirini muzakire qilghan. yighin dairiside eneniwi uyghur kiyimliri namayan qilinghan «eng guzel etles konglek» kechiliki otkuzulgen. paaliyet kelgusidiki muhim nishanlar we jiddiy mesililer heqqidiki muzakiriler bilen axirlashqan; arqidin «uyghur ayallirining istanbul xitabnamisi» maqullanghan.
dunya uyghur qurultiyining heptilik xulasiside yene qurultay bilen UZDM ning birleshme uyghur wekiller omikining strasburgdiki yawropa parlamentigha qilghan heq telep ziyariti yorutulghan.
xulasige qarighanda, wekiller omiki terkibide dunya uyghur qurultiyi reisi turghunjan alawudun, qurultayning yawropa ittipaqi ishliri mesuli bernardo kayser we UZDM reisi dolqun eysa bar bolup, ular yawropa parlamenti ezaliri hannes hayde, hanna noyuman, marketa gregorowa, engin eroghlu we ilxan kuchuk bilen korushken.
dunya uyghur qurultiyi xulasisige qarighanda, sohbetlerde xitayning «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni», uning uyghurlargha korsetkenliki melum qilinghan tesiri, sherqiy turkistanda keng kolemlik tutqun qilish herikiti bashlanghanliqining yeqinlap keliwatqan 10 yilliqi, qamaqtiki uyghurlargha munasiwetlik ayrim delolar we yawropaliq qanun chiqarghuchilarning uyghur kishilik hoquqini dawamliq qollishi muzakire qilinghan.
heptilik xulaside yene dunya uyghur qurultiyining xitay kommunist partiyesining bash sekretari shi jinpingning 24-sentebirde washingtongha qilishi pilanlanghan ziyaritidin ilgiri, 16-sentebir kishilik hoquq teshkilatlirining shi jinpinggha yazghan ochuq xetige qatnashqanliqi bildurulgen.
dunya uyghur qurultiyi xulasiside tilgha elinishiche, xette xitay hokumitidin wijdan mehbuslirini qoyup berish, chegra halqighan basturush we kollektip jazalashqa xatime berish, shundaqla imza qoyghuchilar xelqara kishilik hoquq mejburiyetlirige xilap, dep qarighan qanunlarni islah qilish telep qilinghan. buning ichide 2026-yilliq «milletler ittipaqliqi we tereqqiyatini ilgiri surush qanuni»mu bar.
xette doktor gulshen abbas, ekber eset, rahile dawut we ilham toxtini oz ichige alghan qamaqtiki uyghurlarni derhal we shertsiz qoyup berish alahide telep qilinghan. xette yene uyghurlar we bashqa jamaetlerge qaritilghan depsendichiliklerning dawamlishiwatqanliqi heqqidiki eyibleshlerge dair endishe bildurulgen. shuning bilen birge, xitay wekiller omiki ezaliri we ular bilen alaqisi bar kishiler shi jinpingning ziyariti jeryanida namayishchilar we paaliyetchilerge qarshi imza qoyghuchilar «chegra halqighan basturush» dep atighan heriketlerni qilmasliqqa chaqirilghan.
dunya uyghur qurultiyining heptilik xulasiside yene «zimistan» Jurnilining 16-sentebirde elan qilghan, «antropik» shirkitining eng yengi tehdit istixbarati doklatidiki bayqashlar heqqidiki doklati neqil qilinghan.
dunya uyghur qurultiyi xulasisige qarighanda, «antropik»ning bayqashliri «kilawd» namliq suniy eqil sistemisining xitayning bixeterlik, teshwiqat we din ishliri qurulmiliri bilen baghlinishliq yaki ular bilen mas heriket qilidighan xitaydiki guruppilar teripidin suyiistemal qilinghanliqi heqqidiki eyibleshlerni xatiriligen. xewer qilinghan heriketlerde oktichiler, muxbirlar, diniy jamaetler we uyghurlar «muqimliqni qoghdash» nazariti dep teswirlengen paaliyetler arqiliq nishan qilinghan.
xulaside uyghur diaspora jamaetliri we heq telep teshkilatliriningmu xewer qilinghan nishanlar qatarida ikenliki bildurulgen. neqil qilinghan bayqashlargha qarighanda, shexslerni we ularning aile ayrilishi yaki sherqiy turkistanda qalghan tughqanliri qatarliq ajiz nuqtilirini eniqlash uchun 100 din artuq WhatsApp guruppisi we onlighan Telegram qanili kozitilgen.
dunya uyghur qurultiyi xulasiside yene bu bayqashlarning turkiyediki uyghur medeniyet paaliyetlirining kozitilgenlikini, uyghur diasporasidiki muxbirlarni maslashturulghan turkumlep pash qilish, inawetsizleshturush we botlar arqiliq tesirni kucheytish yoli bilen nishanlash pilanining barliqini xatiriligenliki bildurulgen.
heptilik xulaside yene kishilik hoquqni kozitish teshkilatining xitayda 15-sentebir kuchke ige bolghan yengi «chegradin kirish-chiqishni bashqurush nizami» heqqidiki 16-sentebirlik doklati neqil qilinghan.
dunya uyghur qurultiyi xulasisige qarighanda, kishilik hoquqni kozitish teshkilati bu nizamning xitay puqraliri we chet elliklerning dolettin ayrilishini tosush mesiliside dairilerge berilgen xalighanche hokum qilish hoquqini kengeytidighanliqini agahlandurghan. xulaside bu permanning keng menide bekitilgen dolet bixeterliki seweblirini oz ichige alidighanliqi, bezi ehwallarda uch yilghiche chegradin chiqish cheklimisi qoyushqa yol qoyidighanliqi, shundaqla dairilerning cheklime heqqide alaqidar kishige uqturush qilmasliqigha yol echishi mumkinliki bildurulgen.
dunya uyghur qurultiyi heptilik xulasiside neqil qilinishiche, kishilik hoquqni kozitish teshkilati bu maddilarning xelqarada qoghdilidighan bir dolettin ayrilish hoquqigha xilap ikenlikini ilgiri surgen.
xulaside xitayning sayahet cheklimilirining uyghurlar we basturushqa uchrawatqan bashqa jamaetlerge korsetkenliki melum qilinghan tesirimu yorutulghan. kishilik hoquqni kozitish teshkilatining dairiler 2016-yili putkul rayon miqyasidiki basturush jeryanida sherqiy turkistanda ilgiri tarqitilghan pasportlarni yighiwalghan, degen bayqishi neqil qilinghan. bezi uyghurlarning hazir chet elge chiqishigha ruxset qiliniwatqan bolsimu, ularning yenila qattiq cheklimilerge duch keliwatqanliqi eskertilgen.
menbe xatirisi
Asian News International (ANI). “World Uyghur Congress Weekly Brief Highlights Women’s Meeting, European Advocacy and Rights Concerns.” 2026-yili 19-sentebir. xewer. esli tili: inglizche. ziyaret qilinghan chesla: 2026-yili 20-sentebir.
