ikkinchi sherqiy turkistan milliy armiyesi. suret: X

xitay bir zemin dewasini miras aldi; shuning bilen bille, uyghurlargha qarita texi jawabsiz qalghan siyasiy mejburiyetnimu miras aldi.

aptor: asiiye uyghur | 2026-yili 23-sentebir | neshr qilghuchi: «zemistan» (Bitter Winter)

turkistan taymz terjimisi

uyghur filimi «nesirdin ependi»diki bir korunushte, bir putun kawap toxu padishah we uning ailisining aldigha qoyulidu. nesirdin ependidin uni adil teqsimlesh telep qilinidu. u xan jemetidiki her bir kishige simwolluq bir parche—padishahqa beshini, bashqilargha bashqa qisimlirini—beridu; biraq teqsimatni kontrol qilghan kishi eng chong ulushni ozige qalduridu.

bu korunush peqet kulkilikla emes; u hoquqqa munasiwetlik. bir putun nersining qandaq bolunidighanliqini belgileydighan kishi tengsiz orunlashturushni tertiplik, keng qorsaq, hetta adil korsiteleydu.

bu logika bugunki sherqiy turkistanning siyasiy qurulmisini chushinishning bir yolini teminleydu.

xitay bu zeminni «shinjang uyghur aptonom rayoni» dep ataydu. halbuki, beyjingning ozi 2021-yili elan qilghan aq tashliq kitabta rayonluq milliy aptonomiye we aptonom rayonlarning «hechqandaq bir milletning mexsus igidarchiliqi emes»likini bayan qilghan. demek, beyjing uyghur aptonomiyesi uchun bekitilgen bu zeminning uyghur xelqige tewe aptonom weten ikenlikini ochuq-ashkara ret qilidu.

uyghurlar rehberlikidiki wekiller xitayning eyni chaghdiki merkiziy hokumiti bilen siyasiy kelishim ustide sohbetleshkenlikige 80 yil bolghan bugunki kunde, bu meydan texi jawabsiz bir soalni otturigha qoyidu: xitay xelq jumhuriyiti qurulushtin ilgiri xitay namidin uyghurlargha berilgen wediler qeyerge ketti? 

tallash dairisi tariyiwatqan sharaitta tuzulgen kelishim

1944-yili noyabirda gomindang hakimiyitige qarshi turush herikiti dawamlishiwatqanda, ili, tarbaghatay we altaydin ibaret uch wilayette ikkinchi sherqiy turkistan jumhuriyiti jakarlandi. bu jumhuriyetning mewjut bolup turushi zor derijide sowet ittipaqining maddiy yardimi we sowet chegrasigha yeqin bolushning qoghdishigha tayinatti.

uch wilayet siyasiy jehettin bir xil emes idi; heriketke uyghurlar, qazaqlar we bashqa xelqlermu qatnashqan. sowet tesiri chongqur idi. moskwaning yardimi uyghur musteqilliqigha bolghan xalis we pidakarliq rohidiki wede emes idi. stalinning siyasiti aldi bilen sowet chegra bixeterliki, ottura asiyadiki tesir kuchi we xitaygha qarita teximu keng dairilik sodilishish orni teripidin belgilengen.

ikkinchi dunya urushi axirlishishqa yuzlengende, bu realliq teximu roshenleshti. 1945-yili fewralda otkuzulgen yalta yighini sowet ittipaqining yaponiyege qarshi urushqa kirishini sherqiy shimaliy asiyadiki istrategiyelik imtiyazlargha baghlidi. keyinki sohbetlerde moskwaning manjuriye we mongghuliyediki menpeetliri gomindang hokumiti bilen hasil qilinghan teximu keng kelishimning bir qismigha aylandi. sowet ittipaqigha mayil mongghuliye stalin uchun hayatiy muhim tosuq rayon idi.

uyghur erkinliki yalta kelishimining bir maddisida resmiy halda «sodigha seliwetilmigen» idi. emma siyasiy netije nahayiti roshen boldi: moskwa emdi musteqil uyghur dolitini qoghdashqa erziydighan nishan dep qarimaytti. stalin 1945-yili iyulda jyang jeshi hokumitini qollash we sherqiy turkistandiki qozghilangchilarni qollashni toxtitishqa wede berdi. stalin xitay bilen muresse qilishni tallighandin keyin, ikkinchi sherqiy turkistan jumhuriyitining dawamliq kengiyishi istrategiyelik jehettin qolaysiz bolup qaldi.

sowet ittipaqi uch wilayet tayinip kelgen yardemni qisqartti we ularning rehberlirini gomindang bilen sohbetlishishke qistidi. buningdin hasil bolghan kelishim erkin sharaitta heriket qilidighan teng kuchler arisida tuzulmigen idi. sowet yardimi bolmisa, milliy armiyening urushni dawamlashturushi yaki xelqni gomindangning qayturma hujumidin qoghdishi asan emes idi.

1946-yili 2-yanwarda gomindang hokumitining wekilliri bilen ikkinchi sherqiy turkistan jumhuriyiti waqitliq hokumitining heyiti «11 maddiliq tinchliq shertliri» dep atalghan asasiy kelishimni imzalidi. bu kelishim we uning keyinki qoshumche maddiliri yerlik siyasiy qatnishish, diniy erkinlik, jamaet ishlirida yerlik tillar bilen xitaychining ishlitilishi, medeniyet we maarip hoquqliri, tutqunlar, birleshme olkilik hokumette wekillik qilish we milliy armiyening kelgusi qatarliq mesililerni oz ichige alghan. tarixshunas wang kening tetqiqatida bu maddilar eslige kelturulup tehlil qilinghan. shu yili iyunda ikkinchi qoshumche kelishim imzalinip, birleshme hokumet qurushqa yol echilghan.

bu kelishim toqunushni hel qilalmidi. siyasiy ixtilaplar kengeygen we wediler orunlanmighan sharaitta birleshme hokumet qurulmisi yimirildi. emma kelishimning toluq ijra qilinmighanliqi yaki uch wilayet ichidiki ixtilaplar asasiy tarixiy pakitni bikar qilalmaydu: uyghurlar rehberlikidiki wekiller bu kelishimge xitay hokumranliqining passip qobul qilghuchiliri supitide emes, belki sohbetchi terep we teshkillik siyasiy kuch supitide qatnashqan.

exmetjan qasimi (1914–1949) we abdukerim abbasof (1921–1949) 1946-yili jyang jeshi (1887–1975) bilen korushmekte. menbe

stalinning arilishishigha dair xitayning oz xatirisi

keyinki xatiriler neme uchun kelishimni ret qilishning xewpsiz tallash bolmighanliqini korsitidu.

xitay ijtimaiy penler akademiyesi elan qilghan bir tetqiqat sowet ittipaqining 1949-yildiki siyasitini kishini heyran qalduridighan derijide roshen bayan qilghan. tetqiqatta stalinning kechikturush amerikining arilishishigha yol echishi mumkinlikini agahlandurup, xitay kommunistik partiyesini (x k p) «shinjangni ishghal qilish»ni kechikturmeslikke dewet qilghanliqi yezilghan. tetqiqatta yene stalinning xitay qisimlirigha yardem qilish uchun 40 dane kureshchi ayropilan teklip qilghanliqi bayan qilinghan. uningda maw zedungning sowet ittipaqining x k p ning bu rayonni tezdin igilishige «intayin teshebbuskar» bolghanliqi, «jeng uchun nechche on ayropilan»ni oz ichige alghan her xil yardemlerni bereleydighanliqi heqqidiki bahasimu xatirilengen.

oxshash tetqiqatta sowet ittipaqining keyin shenshi, gensu we chingxey arqiliq hawa yoli echish we xelq azadliq armiyesi ning ilgirilishini tezlitish uchun 30 din 50 kiche tiransport ayropilani ajratqanliqi bayan qilinghan. shundaqla moskwaning sherqiy turkistanda saqliniwatqan qoral-yaragh we oq-dorilarni yengi xitay hokumitige otkuzup bergenlikimu xatirilengen. bu qorallar sowet ittipaqi gomindanggha mayil hokumran sheng shisey bilen munasiwitini uzgendin keyin, qoralliq kuresh uchun yerlik kuchlerge berilgen idi.

bu etiraplar bir chaghda uch wilayetning mewjutluqigha imkan yaratqan sowet siyasitining keyin kommunist xitayning ishghaliyitini qolaylashturushqa qandaq burap ishlitilgenlikini korsitidu. uch wilayet sowet yardimidin ayrilghandin keyin 11 maddiliq tinchliq shertlirini ret qilghan bolsa, bir tereptin gomindanggha, yene bir tereptin ozining birdinbir tashqi bixeterlik kapaletchisining yardemni toxtitishigha—hetta keyinche qarshi terepke otushige—duch kelgen bolatti.

mesile emdi peqet milliy armiyening bir jengde ghelibe qilalaydighan-qilalmaydighanliqi emes idi. belki kichik, dengizgha chiqish yoli yoq bir siyasiy gewdining, uni qollighuchi kuch bu zemingha igidarchiliq dewasi qiliwatqan dolet bilen muresse qilishni qarar qilghandin keyin, mewjut bolup turalaydighan-turalmaydighanliqi idi. 

beyjingning sowghisi emes, siyasiy kelishim

xitay kommunistik partiyesining oz tarix bayanlirimu bu kelishimning mewjut bolghanliqini inkar qilmaydu. eksiche, ular uch wilayet qoshunlirining ilgirilishi gomindangni sohbetke mejbur qilghanliqini bayan qilidu; exmetjan qasimi, abdukerim abbasof we ishaq begning 11 maddiliq tinchliq shertlirini tuzush yaki ijra qilishqa qoshqan tohpisini maxtaydu. partiye tarixi materiyalliri buni eniq bayan qilidu.

bu muhim. kelishim passip puqralargha yuqiridin berilgen aqkongul imtiyaz emes, belki xitay merkiziy hokumiti bilen uyghurlar rehberlikidiki teshkillik, kop milletlik siyasiy we herbiy kuch arisida sohbet arqiliq hasil qilinghan siyasiy kelishim idi. uch wilayet heyiti telep qoyalaydighan, kelishim tuzeleydighan we merkiziy dairiler bilen hokumetke qatnishalaydighan bir terep supitide muamile qilinghan.

beyjing bu tarixni ochuruwetmidi. uni bashqa bir bayangha singdurup, uch wilayet herikitini x k p ning bu rayonni axirqi qetim «azad qilishi»ning deslepki babi supitide korsetti. bu xil qayta bayanda kelishimning ozidiki siyasiy mena yoqap ketidu: uyghurlar peqet siyasetning qobul qilghuchilirila emes, belki wekilliri hoquq, tuzum we hoquq dairisi heqqide sohbetleshken siyasiy xelq idi.

zemin dawamchanliqini tallap qobul qilishqa bolmaydu

xitay xelq jumhuriyiti 1949-yili ozini xitaydin ayrilip chiqqan yengi bir dolet dep korsetmidi. u ozini gomindangning ornini alghan xitay hokumiti dep jakarlidi. shunga beyjingning sherqiy turkistan ustidiki hoquq dewasi aldinqi xitay doliti bilen bolghan dawamchanliqqa tayinidu.

emma dawamchanliqni tamaq tizimlikidek xalighanni tallap, xalimighanni tashlaydighan usulda chushinishke bolmaydu.

1946-yildiki kelishim xelqarada etirap qilinghan ikki dolet arisidiki shertname emes idi; uni bugun ozlukidin ijra qilish kuchige ige xelqaraliq shertname supitide addiyla otturigha qoyghili bolmaydu. bu yerdiki mesile biwasite qanuniy chare telipi emes, belki siyasiy we tarixiy izchilliq mesilisidur. aldinqi hokumetning zemin bashqurush hoquqini miras elish uchun dawamchanliqni asas qilghan hokumet, shu aldinqi hokumet namidin berilgen wediler uchunmu jawab berishi kerek.

wekillik, til, medeniyet we siyasiy qatnishish kapaletliri neme uchun saqlanmidi? sohbet arqiliq hasil qilinghan kelishimning ornigha beyjing yekke tereplik layiheligen bir tuzumning qoyulushini kim qarar qildi? dolet zeminni miras elip, shu zemindiki hokumranliqqa egiship kelgen siyasiy mejburiyetni qandaq asasta ret qilalaydu?

aptonomiye uni chekligen qurulmilardin keyin keldi

waqit tertipi nurghun nersini ashkarilaydu.

beyjingning oz xatiriliri sherqiy turkistanda uyghur aptonom rayoni 1955-yili qurulushtin ilgirila, 1954-yilighiche besh aptonom oblast we alte aptonom nahiye qurulup bolghanliqini korsitidu. bular uyghur aptonomiye birlikliri emes, belki mongghul, qazaq, qirghiz, tunggan, shibe we tajiklargha bekitilgen idi.

bu orunlashturush diqqetke sazawer. mongghullargha bayingholin we bortala aptonom oblastliri; qazaqlargha ili qazaq aptonom oblasti we mori bilen barkol aptonom nahiyeliri; tungganlargha sanji tunggan aptonom oblasti we yenji tunggan aptonom nahiyesi berildi. qizilsu qirghiz aptonom oblasti, chapchal shibe aptonom nahiyesi, tashqorghan tajik aptonom nahiyesi we qobuqsar mongghul aptonom nahiyesimu bashqa birlikler qataridin orun aldi.

uyghurlargha bolsa, oz nami qoyulghan bu zeminning ichide uyghur namidiki birer aptonom oblast yaki nahiye berilmidi. «uyghur aptonom rayoni» degen nam peqet mushu rayon asti aptonom zeminlar tori qurulup bolghandin keyinla peyda qilindi. xitay xelq jumhuriyiti rayonluq aptonomiyege munasiwetlik siyaset we asasiy qanun belgilimilirini ilgirila qobul qilghan bolsimu, bugun asasiy qanuniy ramkini teminleydighan «milliy territoriyelik aptonomiye qanuni» rayongha aptonom nami berilgendin 29 yil keyin, yeni 1984-yili andin chiqirildi.

shuning bilen bir waqitta, rayonning hemme yerige kuchluk merkiziy dolet qurulmisi orunlashturuluwatatti. shinjang ishlepchiqirish-qurulush bingtueni uyghur aptonom rayoni qurulushtin bir yil ilgiri, 1954-yili oktebirde quruldi. beyjing uni yer echish we chegra mudapiesige xizmet qilidighan organ dep chushenduridu. 2014-yilliq aq tashliq kitabta 2013-yilining axirighiche bingtuenning 14 diwiziye we 176 polk arqiliq 70 ming 600 kiwadrat kilometir zeminni bashqurghanliqi xatirilengen. bingtuen 1975-yili tarqitiwetilip, 1981-yili qayta qurulghan. bugun u partiye, hokumet, herbiy we karxana funksiyelirini birleshturgen bolup, iqtisadiy pilanliri doletning biwasite nazaritide. u uyghurlarning siyasiy oz-ozini idare qilish orgini emes.

nesirdin ependidiki korunush del mushu yerde addiy bir temsildin halqiydu. siyasiy qurulma putun gewdini alliqachan bolup bolghan: bashqa xelqlerge aptonom zeminlar bekitilgen, bingtuen bolsa merkezdin bashqurulidighan ghayet zor zemin, iqtisad we bixeterlik boshluqini igiligen. buning siyasiy netijisi uyghurlargha rayonning namini qaldurush, emma uning astida mexsus uyghur zemin birliki bermeslik we rayonning zemini, bixeterliki we siyasiy kelgusini shekillenduridighan organlarni kontrol qilish hoquqidin mehrum qilish boldi. 

etirap qilish bugun nemidin derek beridu?

mesile 80 yil burunqi kelishimni mexanikiliq shekilde qayta tirildurgili bolidighan-bolmaydighanliqida emes. mesile beyjingning sherqiy turkistan ustide uzulmigen igilik hoquqi dewasi qilish bilen bir waqitta, bu dewa bilen bille kelgen, texi hel qilinmighan siyasiy hesabni etirap qilishni ret qilalaydighan-qilalmaydighanliqida.

1946-yildiki kelishimning rohini etirap qilish «aptonomiye» degen sozni tekrarlashtin kop nersini telep qilidu. u aptonomiyeni heqiqiy menige ige qilidighan shertlerni qayta tikleshni korsitidu: uyghur tilini erkin ishlitish we rawajlandurush; diniy we medeniy hayatni qoghdash; heqiqiy wekillik qilish; zemin, organlar we wetenni bashquridighan qurulmilargha dair qararlarda uyghurlarning ehmiyetlik awazgha ige bolushi.

xitay kelishimni ochurmidi. u kelishimni ozining tarixiy bayanigha singdurup, uning merkiziy siyasiy wedisini jawabsiz qaldurdi.

menbe: asiiye uyghur, «The Agreement Beijing Did Not Erase», Bitter Winter, 2026-yili 23-sentebir. ziyaret qilinghan chesla: 2026-yili 23-sentebir. biwasite ulanma